x

Read KOP FILM 1 formatim.eps text version

Këto dhe qindra pyetje të tjera që i lindin

* Çfarë duhet të dimë që para lindjes?

ARTI I RRITJES SË FËMIJËVE

natyrshëm çdo prindi derisa çon fëmijën në * Si të përballojmë të qarat? shkollë, gjejnë për herë të parë përgjigje në këtë * Si t'ia bëjmë zgjimit natën? manual, që është shkruar pikërisht për ju, nga një grup autorësh të mirënjohur në fushën e fëmijërisë *Si ta ndihmojmë fëmijën të flasë? së hershme. *Ç'mund të bëj kur fëmija sëmuret?

ARTI I RRITJES

Ky libër nuk e zëvendëson mjekun apo

*Cilat janë ushqimet e shëndetshme?

specialistin, por me të në shtëpi, nuk do të jeni më *Ç'të bëjmë kur fëmija ka frikë? vetëm në detyrën e vështirë dhe të bukur të prindit. * Vajza ime nuk më dëgjon. Si të sillem?

* A duhet të shohë djali im trevjeçar televizor? * Kur duhet çuar fëmija në kopsht? * Kur është ai gati për të shkuar në shkollë?

FËMIJËVE

Çdo gjë që duhet të dini nga shtatëzania deri në moshën 6-vjeçare

ISBN 99943-729-3-9

Ministria e Shëndetësisë

ARTI I RRITJES SË FËMIJËVE

Çdo gjë që duhet të dini nga shtatzania deri në moshën gjashtëvjeçare

Autorët:

Rubena Moisiu ­ Pjesa I, 1. Kujdesi para lindjes Eduard Tushe ­ Pjesa I, 2 -5 Donika Naqi ­ Pjesa II, Viti i parë Nedime Ceka ­ Pjesa III ­ IV, Viti i dytë dhe i tretë Linda Spahiu ­ Pjesa V-VII, Viti i katërt, i pestë dhe i gjashtë Nedime Ceka ­ Anekse Ndihmoi: Jonida Sinani Konsulente në përgatitjen e manualit Izela Tahsini Realizimi kompjuterik Vjollca Ruvina Ilustrimet Jozita Shkreli Irgin Sena © UNICEF DHE MINISTRIA E SHËNDETËSISË ISBN 99943-729-3-9 Botimi i këtij libri është mundësuar nga UNICEF me mbështetjen financiare të AGFUND - Programi i Vendeve Arabe për Organizatat e Zhvillimit të Kombeve të Bashkuara Tiranë, 2005 SHTËPIA BOTUESE & SHTYPSHKRONJA

PEGI

Rr.Elbasanit, Pallatet Fratari, Filipeu 2 Tel&Fax:374947.Mobil: 069 20 26 773 Email: [email protected] Tiranë, ALBANIA

HYRJE

Sot Fëmijëria e hershme - ashtu siç përdoret aktualisht në shkallë ndërkombëtare - përcaktohet si periudha e jetës së fëmijës nga konceptimi deri në moshën 6-8 vjeçare. Kujdesi dhe zhvillimi në fëmijërinë e hershme përfshin të gjitha llojet e mbështetjes për të cilat ka nevojë një fëmijë i vogël për të mbijetuar dhe për t'u zhvilluar në jetë, pra shëndetin, ushqyerjen, zhvillimin psiko-emocional, krijimin e mundësive për arsimim dhe të mësuarin aktiv. Vitet e hershme të jetës janë kritike për zhvillimin dhe mirëqenien e fëmijës dhe vendosin themelet për fitimin e aftësive që ndikojnë mbi sjelljen, të mësuarin dhe shëndetin e tyre. Ndërhyrjet e hershme për promovimin e zhvillimit të fëmijës gjatë kësaj periudhe kritike kanë përfitime afatgjata në gjithë jetën e fëmijëve tanë. Zhvillimi i hershëm i fëmijës nuk është sinonim vetëm i shëndetit të fëmijës. Ndërkohë që fëmijët luftojnë për mbijetesë, ata luftojnë që të zhvillohen nga pikëpamja mendore, shoqërore dhe emocionale. Pasi fëmija ka mbijetuar, shtrohet pyetja: cila është cilësia e jetës së tij dhe si mund të realizojë potencialin e vet? Shkenca sot në botë ka treguar se truri i foshnjës që në barkun e nënës dhe në 5 vitet e para të jetës ka një zhvillim të jashtëzakonshëm dhe vendimtar. Edhe përpara se të flasin, foshnjet kuptojnë shumë. Prandaj eksperienca e hershme mund të ketë një ndikim të fuqishëm mbi mirëqenien, shëndetin, aftësitë dhe ndihmon që fëmijët të rriten të fortë fizikisht dhe emocionalisht. Të dashur prindër, edukatorë, kujdestarë të fëmijëve: ky manual ka për qëllim t`ju ndihmojë sadopak që t'u mësoni fëmijëve tuaj aftësitë e nevojshme për të pasur shëndet dhe sukses në të ardhmen. Duke shfletuar kapitujt e tij, ju do të kuptoni se duhet të ndryshojmë disa qëndrime, sjellje dhe veprimet tona për mirrëritjen e fëmijëve, për t'u dhënë atyre mundësinë për një shëndet dhe jetë më të mirë në të ardhmen. Mirëqenia dhe shëndeti i fëmijëve tanë është një nga detyrat dhe prioritetet e Ministrisë së Shëndetësisë, por kjo çështje na prek të gjithëve dhe të gjithë duhet të jemi pjesë e zgjidhjeve.

Qëllimi ynë final do të jetë të sigurohemi se çdo fëmijë që po rritet në këtë vend ka mundësinë më të mirë për t'u bërë ai që dëshiron të bëhet. Çdo fëmijë duhet të ndihet i vlerësuar dhe duhet të ketë mundësi të zhvillojë potencialin e tij unik, fizik, emocional, intelektual, shpirtëror dhe krijues. Ja përse ne ftojmë prindërit, mësuesit, personelin shëndetësor, fëmijët, dhe gjithë shoqërinë shqiptare, të përfshihemi së bashku në mbrojtjen e shëndetit dhe zhvillimit të fëmijëve! Le të përpiqemi t'u ofrojmë fëmijëve tanë një mjedis të sigurt dhe të ngrohtë, të investojmë në shëndetin dhe edukimin e tyre dhe të promovojmë familje të sigurta, sepse të gjithë këta komponentë janë të nevojshëm për zhvillimin e fëmijëve dhe mund të arrihen duke punuar bashkërisht. Qeveria Shqiptare dhe partnerët e saj si UNICEF, kanë dhënë ndihmesën e tyre me programe dhe shërbime për të mbështetur efektivisht zhvillimin e fëmijërisë së hershme. Sfida jonë e ardhshme është t'i bëjmë këto shërbime me të prekshme e më të përdorshme nga fëmijët tanë. Dhe së fundi duam t'u rikujtojmë se: TE SIGUROJME zhvillimin e fëmijërisë së hershme është një angazhim afatgjatë për të ardhmen e fëmijëve tanë, sepse nëse ata do të rriten të shëndetshëm e do të jetojnë të lumtur, shoqëria jonë do të pasurohet edhe më shumë.

Leonard Solis Ministër i Shëndetësisë

Carrie Auer Përfaqësuese e UNICEF

PËRMBAJTJA

Pjesa I: Shtatzania dhe lindja, muaji i parë 1

1. Kujdesi para lindjes 2 Këshillimi para mbetjes shtatzënë 2 Qëllimet dhe parimet e një kontrolli dhe kujdesi para lindjes 3 Vizita e parë 3 Vlerat e historisë 4 Vizita fizike 7 Përcaktimi i moshës së shtatzanisë 9 Pse është e nevojshme vizita vaginale gjatë shtatzanisë? 11 Vizitat e zakonshme 11 Vizita e dytë para lindjes 12 Vizitat e radhës 14 Si duhet vlerësuar gjendja e bebit? 14 Vaksinimi 15 Problemet e vogla të shtatzanisë 16 Problemet e mëdha të shtatzanisë 19 Kujdesi i përgjithshëm për veten tuaj 20 Lehtësimi i depresionit gjatë shtatzanisë 24 Ushqyerja gjatë shtatzanisë 25 2. Çfarë duhet të dimë që para lindjes 28 Çfarë duhet të blejmë, ose të bëjmë gati 28 Përgatitja për lindje 32 Faza e dytë e lindjes 36 Depresioni pas lindjes ­ si ta përballojmë? 38 3. Lindja 40 Bebi lindi - po tani? 40 Pamja e të porsalindurit 44 4. Kthimi në shtëpi 49 Çfarë duhet të dish sapo ke shkelur në shtëpi 49 Pjesët e trupit të fëmijës dhe kujdesi për to 54 5. Muaji i parë 58 Rritja dhe zhvillimi 58

vi

ARTI I RRITJES SË FËMIJËVE

Rritja dhe pamja fizike 58 Të dalat jashtë 60 Reflekset 62 Vetëdija 63 Zhvillimi i hershëm i trurit 65 Të qarat dhe kolikat e barkut 68 E qeshura e parë 70 Lëvizjet 70 Shqisat 71 Temperamenti 72 Ushqyerja me gji 74 Të mirat e ushqyerjes me gji për fëmijën dhe nënën 74 Të mirat e qumështit të gjirit 76 Kur duhet të fillohet ushqyerja me gji 79 Si bëhet ushqyerja me gji? 80 Sa duhet të mbahet fëmija në gji? 83 Sa shpesh duhet ta vëmë fëmijën në gji? 84 Si të kuptojmë se qumështi i nënës është i mjaftueshëm 86 Ushqyerja me gji dhe ilaçet 89 Ushqyerja me gji dhe helmet e mjedisit 93 Ushqyerja me gji e binjakëve 94 Ushqyerja me gji e të lindurit para kohe 94 A është e domosdoshme të plotësohet qumështi i nënës? 96 Probleme dhe vështirësi në ushqyerjen me gji ­ arsye të nënës 99 Probleme dhe vështirësi në ushqyerjen me gji ­ arsye të fëmijës 113 Kur qumështi i nënës është vërtet i pamjaftueshëm 116 Kujdesi i nënës për veten në lidhje me ushqyerjen me gji 118 Disa këshilla për prindërit 120 Biberonat 120 Gjetja e një dadoje 121 Shëtitja 121 Të udhëtosh me bebin 122 Si të përgatitemi për pushimet e para me bebin 123 Familja me një anëtar të ri 125

PËRMBAJTJA

vii

Pjesa II: Viti i parë 129

0-4 muaj 130 Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit 130 Rritja dhe karakteristikat e rritjes 131 Zhvillimi lëvizor 131 Zhvillimi njohës dhe i perceptimit 133 Zhvillimi i gjuhës dhe të folurit 134 Zhvillimi i personalitetit dhe ai social 134 Rutina e përditshme 135 Ushqyerja 135 · Dy pyetje të nënave në lidhje me ushqyerjen me gji 135 Tualeti, banja, veshja 137 Gjumi 137 · Si t'ia bëjmë zgjimit të përhershëm netëve? 137 Loja dhe aktiviteti social 139 · A janë të dëmshme lojrat e forta? 140 Këshilla për prindërit dhe kujdestarët 140 Aktivitete që ndihmojnë bebin të mësojë 140 Metoda praktike per lojën 141 Si bëhet masazhi i bebit 144 Stimulimi i bebit gjatë muajve të parë të jetës 145 Kini parasysh! 147 4-8 muaj 148 Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit 148 Rritja dhe karakteristikat e rritjes 148 · Si mund ta kuptoj që fëmijës po i dalin dhëmbët? 149 · Zakoni i gishtit në gojë 151 Zhvillimi lëvizor 152 · A duhet përdorur rrethorja për të nxitur lëvizjet? 153 Zhvillimi njohës dhe i perceptimit 153 Të folurit dhe zhvillimi gjuhësor 154 · Si ta ndihmojmë fëmijën të flasë 155 Zhvillimi i personalitetit dhe ai social. 156 Rutina e përditshme 157

viii

ARTI I RRITJES SË FËMIJËVE

Ushqyerja 157 · Fillimi i ushqimeve të forta 157 · Si të fillohen ushqimet e forta 159 · Rëndësia e shqisave gjatë ushqyerjes 160 · Si të jepen ushqimet e para? 164 · Ushqimet e para që duhen filluar 165 · Disa këshilla të përgjithshme për përgatitjen e ushqimeve 167 · Shkaqet e mospranimit të ushqimeve të para 168 · Si të nxitet bebi që të hajë më shumë 168 · Pyetjet që bëjnë prindërit lidhur me ushqyerjen 169 · Ushqimet e gatshme 171 Tualeti, banja, veshja 172 Gjumi 173 Loja dhe aktiviteti social 173 · Fëmija im përplas kokën pas dërrasës së krevatit. Si t'ia bëj? 173 · Cilat lodra janë të sigurta? 175 Këshilla për prindërit dhe kujdestarët 175 · Aktivitete që ndihmojnë bebin të mësojë 175 Kini parasysh! 176 8-12 muaj 178 Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit 178 Rritja dhe karakteristikat e rritjes 178 Zhvillimi lëvizor 179 · Përdorimi i dorës së majtë apo të djathë 180 Zhvillimi njohës dhe i perceptimit 180 Zhvillimi i gjuhës dhe i të folurit 181 Zhvillimi i personalitetit dhe ai social 181 · Frikërat e para 181 Rutina e përditshme 183 Ushqyerja 183 · Çfarë duhet bërë tani gjatë ushqyerjes 184 · Cilat ushqime të japim 185 · Çfarë nuk duhet bërë gjatë ushqyerjes 185 · Largimi nga gjiri (zvjerdhja) 185 · Pirja e lëngjeve me gotë 187 · Si të mësohet të ushqehet bebi me lugë 188

PËRMBAJTJA

ix

Tualeti, banja, veshja 188 Gjumi 189 Loja dhe aktivitetet sociale 189 Këshilla për prindërit dhe kujdestarët 190 Aktivitete që ndihmojnë bebin të mësojë 190 Mbrojtja 191 Si të sillemi nëse fëmija ynë është "i vështirë"? 191 Fillimi i disiplinës 194 Viti i parë kalon shpejt dhe vjen Ditëlindja e parë 199 Kini parasysh! 200

Pjesa III: Viti i dytë 201

12-24 muaj 202 Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit 202 Rritja dhe karakteristikat e rritjes 203 Zhvillimi lëvizor 203 Zhvillimi njohës dhe i perceptimit 205 Zhvillimi i gjuhës dhe të folurit 206 Zhvillimi i personalitetit dhe ai social 207 Rutina e përditshme 209 Ushqyerja 209 · Planifikimi i ushqimit të fëmijës 210 Tualeti, banja, veshja 212 Gjumi 212 Aktiviteti dhe loja sociale 213 Këshilla për prindërit dhe kujdestarët (shih dhe vitin e tretë) 214 Aktivitetet që ndihmojnë fëmijën të mësojë 214 Përkëdheljet e tepërta që duhen mënjanuar 216 Kur fëmija është i turpshëm/i ndrojtur 217 "Jo"-të janë normale 219 Kontrolli mjekësor i fëmijës 24 muajsh 221 Kini parasysh! 222

x

ARTI I RRITJES SË FËMIJËVE

Pjesa IV: Viti i Tretë 225

Mosha 24-36 muaj 226 Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit 226 Rritja dhe karakteristikat e rritjes 227 Zhvillimi lëvizor 228 Zhvillimi njohës dhe i perceptimit 229 Zhvillimi i gjuhës dhe të folurit 230 · Si ta ndihmojmë fëmijën të flasë 231 · Librat që pëlqejnë fëmijët 234 Zhvillimi i personalitetit dhe ai social 235 Rutina e përditshme 236 Ushqyerja 236 · Çfarë është ushqyerja e shëndetshme për një fëmijë të rritur 237 · Nxitja e zakoneve të shëndetshme për ushqyerjen 239 · Disa probleme të zakonshme gjatë ushqyerjes 244 · Ushqyerja zemër e shëndetshme 245 · Aktivitete që mund të kryhen së bashku me fëmijët e vegjël për të nxitur ushqyerjen e shëndetshme 247 Tualeti, banja, veshja 248 · Të mësuarit e kontrollit të jashtëqitjes dhe urinimit 248 Gjumi 250 · Çfarë mund të bëni nëse fëmija zgjohet natën? 251 Loja dhe aktiviteti social 251 · Fëmijët dhe lodrat 251 · Aktivitete loje për të mësuar 252 Këshilla për prindërit dhe kujdestarët 254 Fëmijët dhe përkatësia gjinore 254 · Si i kuptojnë fëmijët dallimet gjinore 255 · Kush ndikon mbi zhvillimin e dallimeve gjinore tek fëmijët 255 · Mos u shqetësoni aspak 257 · Këshilla për një zhvillim sa më të shëndetshëm të përkatësisë gjinore tek vajzat dhe djemtë 258 · Disa shembuj aktivitetesh që mund të kryeni për t'i ndihmuar fëmijët të jenë vetvetja 260 Fëmijët dhe muzika 261 · Muzika dhe fëmijët 18-36 muajsh 263 · Çfarë mund të bëni ju si prindër? 264

PËRMBAJTJA

xi

Fëmijët dhe ngjyrat 265 · Aktivitete me fëmijët për të mësuar ngjyrat 265 Temperamenti i fëmijës 266 Disiplina e fëmijës 268 · Udhëzime për vetëkontrollin 268 · Udhëzime për komunikimin dhe marrëdhëniet prind-fëmijë 271 · Si duhet të jetë disiplina? 272 · Ç'është ndalimi i përkohshëm i fëmijës? 275 Krizat apo shpërthimet e zemërimit, nervozizmit, inatit dhe fëmijëria 277 Rrahjet, kafshimi dhe goditjet 281 Si t'i mësojmë fëmijës zakone të mira në lidhje me shikimin e televizorit 283 Siguria e fëmijës në shtëpi dhe jashtë saj 286 · Siguria e shtëpisë 286 Siguria e fëmijëve jashtë shtëpisë 292 Çerdhja dhe përshtatja e fëmijës me të 295 · Karakteristikat që duhet të ketë një kujdestar i mirë 295 · Disa këshilla për të zgjedhur vendin ku do të lini fëmijën tuaj në kujdestari 296 · Si të kërkoni një kujdestare të përshtatshme 299 · Pyetje të shpeshta të prinderve lidhur me përshtatjen në çerdhe 299 Kontrolli mjekësor i fëmijës 3 vjeç 303 Kini parasysh! 305 Mosha parashkollore ­ Çfarë ndodh në këta tre vjet? 306

Pjesa V: Viti i katërt ­ Mosha e fjalës 311

3-4 vjeç 312 Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit 312 Zhvillimi lëvizor 312 Zhvillimi njohës dhe i perceptimit 315 Zhvillimi i gjuhës dhe i të folurit 317 · Belbëzimi 319 Zhvillimi social 321 · Rolet gjinore 323 · Seksualiteti 324

xii

ARTI I RRITJES SË FËMIJËVE

Zhvillimi emocional 324 Këshilla për prindërit dhe kujdestarët 328 Fëmijët në tavolinën e ngrënies 328 Edukimi i pastërtisë 329 Fëmijët dhe gjyshërit 332 Për prindërit dhe edukatorët 334 Vizita tek pediatri 336 Kini parasysh! 336

Pjesa VI: Viti i pestë Mosha e frikës 339

4-5 vjeç 340 Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit 342 Zhvillimi lëvizor 342 Zhvillimi i gjuhës dhe i të folurit 344 Zhvillimi njohës dhe i perceptimit 346 Zhvillimi social 348 · Etika e fëmijës 4-5 vjeç 349 · Puna dhe loja 350 · Loja si mjet që të rrit 351 · Lodrat 353 Zhvillimi emocional 353 · Keqardhja, ankthi dhe dhimbja 354 · Seksualiteti 354 Këshilla për prindërit dhe kujdestarët 356 Ushqyerja 356 · Nëse mendoni se fëmija juaj ha pak...357 Gjumi 358 · Si të dalloni një ankth nate nga një terror nate 361 Rekomandime të përgjithshme për fëmijën e moshës 4-5 vjeç 362 Përgatitja për kopësht 363 Disiplina për katërvjeçarët 364 · Si t'ua bëjmë gënjeshtrave? 366 Për sigurinë e fëmijës tuaj 367

PËRMBAJTJA

xiii

Kini parasysh! 369

Pjesa VII: Viti i gjashtë Mosha e mendimit 371

5-6 vjeç 372 Të veçantat e një pesëvjeçari 373 Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit 375 Zhvillimi lëvizor 375 Zhvillimi i gjuhës dhe i të folurit 376 Zhvillimi njohës dhe i perceptimit 377 · Për të nxitur zhvillimin e intelektit tek fëmija 377 · Aftësitë e mendimit abstrakt 378 · Gara dhe konkurrenca 379 Zhvillimi social dhe emocional 380 · Fëmijët dhe familja 381 · Loja 383 Këshilla për prindërit dhe kujdestarët 386 Për prindërit që vihen në siklet para të tjerëve kur fëmija "bën një gabim" 386 Rekomandime për fëmijën e moshës 5 - 6 vjeç që shkon në kopsht 390

ANEKSE 393 I. Hap pas hapi 395 Regjistrimi i lindjes së fëmijës 395 Radha e lindjes dhe karakteristikat e fëmijëve 396 · Karakteristikat e fëmijëve të vetëm 396 · Karakteristikat e të lindurit të parë 396 · Karakteristikat e fëmijëve të lindur pas të parit 397 · Efektet e radhës së lindjes 397 Pasojat që shkakton divorci i prindërve te fëmijët 399 · Ndryshimet në jetën e fëmijës 399 · Mosha e fëmijës 400 · Gjinia e fëmijës 400 · Zbutja e efekteve negative të divorcit 400 · Reagime të mundshme të fëmijëve ndaj divorcit 402 Humbja e një prindi 404

xiv

ARTI I RRITJES SË FËMIJËVE

Nënat e punësuara 405 · Qendrat ditore dhe marrëdhëniet nënë-fëmijë 406 · Qendrat ditore dhe mosha e fëmijëve 406 Dhuna dhe fëmijët 406 · Prindër të dhunshëm 406 · Fëmijët e abuzuar 407 · Faktorë të dhunës ndaj fëmijës 408 · Çfarë të bëjmë kur të arrijmë kulmin e nervave 408 · Si të mbrojmë fëmijet nga të gjitha llojet e abuzimeve 409 Loja si terapi 412 Fëmijët me nevoja të veçanta - disa këshilla 413 Televizori dhe prindërit 415 Spitali, prindërit dhe fëmijët 418

II. Duke u rritur 422

Kurbat e rritjes 422 Vaksinat dhe kalendari i vaksinimit të fëmijëve 423

III. Një përmbledhje e sëmundjeve të fëmijëve 430

Hyrje ­ Kujdesi për fëmijën e sëmurë 430 Sëmundjet më të shpeshta të fëmijërisë 437 Diarreja 438 Të vjellat e fëmijës 341 Kapsllëku 441 Infeksioni i zorrëve dhe stomakut 443 Dhimbjet e barkut 443 Përdredhja e zorrëve 445 Apendisiti 445 Si të dallojmë lloje të ndryshme dhimbjesh? 446 Sëmundjet ngjitëse të fëmijërisë 447 Fruthi 447 Shytat 449 Lija e dhenve 449 Rubeola 451 Kolla e mirë/kolla e keqe 451 Skarlatina 453 Hepatiti 453 Gripi 454 Të ftohtit e zakonshëm 455

PËRMBAJTJA

xv

Tabela e sëmundjeve 455 Sëmundjet e veshit 460 Veshët me dyllë 460 Infeksioni i veshit të jashtëm 461 Infeksioni i veshit të mesëm 461 Veshi ngjitës 462 Infeksionet e fytit 463 Dhimbja e fytit 463 Bajamet 463 Kolla dhe infeksionet e kraharorit 465 Kolla 465 Laringiti 465 Bronkitet dhe bronkiolitet 466 Pneumonia 467 Azma 468 Pickimet 469 Pickimet e gjarprit, akrepit, merimangës 470 Parazitët e zorrëve 471 Oksiuret 471 Askaridet 471 Anemia 472 Konvulsionet 473 Sëmundjet e hundës 474 Hundët e bllokuara apo që rrjedhin 474 Rrjedhja e gjakut nga hundët 474 Sinoziti 475 Sëmundjet e syve 475 Infeksioni i qerpikëve 475 Infeksioni i membranës që mbulon kokërdhokët e syrit (konjuktivit) 476 Byci 476 Sytë e vëngër/strabizmi 476 Sëmundjet e gojës 477 Dhimbjet e dhëmbëve 477 Plagët e hapura të gojës (ulçerat) 477 Gjëndrat 478 Gjëndrat limfatike 479 Gjëndrat e fryra 479 Lëkura 479

xvi

ARTI I RRITJES SË FËMIJËVE

Lëkura e plasaritur 479 Enjtjet 480 Puçrrat/çibanët/forunkulat 480 Herpes simpleksi 481 Puçrrat e vapës (vaporet) 482 Ekzema foshnjore 482 Dermatitet 483 Irritimi i lëkurës nga nxehtësia 483 Alergjitë 484 Urtikaria 484 Alergjitë hundore akute 484 Alergjitë hundore kronike 484 Alergjia ndaj dritës (fotosensiteti) 485 Pickimi nga pleshti 485 Parazitët 486 Morrat 486 Zgjebja 486 Djegiet e lëkurës nga dielli 487 Infeksionet e rrugëve urinare 497 Sëmundjet e sistemit nervor 488 Meningjiti dhe encefaliti 488 Epilepsia (sëmundja e tokës) 489

IV. Ndihma e shpejtë 491

Urgjencat 492 Sjellja e fëmijës në vete 493 Gjendja e shokut 495 Bllokimi i frymëmarrjes 496 Shoku elektrik 498 Helmimi 498 Mbytja në ujë 499 Gjakrrjedhja 499 Djegiet 500 Dëmtimet në kokë 500 Tronditja e trurit 501 Dëmtimet e syrit 501 Fraktura dhe ndrydhja 502 Goditja nga dielli 502 Hipotermia 503

PËRMBAJTJA

xvii

Ndihma e shpejtë e përditshme 503 Kafshimet nga kafshët 504 Pickimet nga insektet 504 Flluskat 504 Të prerat dhe gërvishtjet 504 Trupat e huaj në vesh 505 Trupi i huaj në hundë 505 Ilaçet që duhet të mbani në shtëpi 505

V.

Indeks

507

xviii

ARTI I RRITJES SË FËMIJËVE

PASQYRA E ILUSTRIMEVE

Figura 1. Figura 2. Figura 3 Figura 4. Figura 5 Figura 6 Figura 7 Figura 8 Pozicioni që mund të mbani gjatë paralindjes Fazat e lindjes Bebi ndihet shumë mirë në gjirin e nënës Mbani me kujdes kokën dhe qafën Si ta ndërrojmë panolinën Mbajeni bebin përmbys në krahun tuaj për të lehtësuar dhimbjet e barkut (kolikat) Përdorni gishtërinjtë për t'i krijuar bebit mundësi për frymëmarrje. Ndërpriteni thithjen ngadalë, duke vendosur gishtin tuaj tregues si në figurë Pozicioni si topi i regbisë është pozicioni më i përshtatshëm Ngrihet mbi parakrahë Shpesh herë, për të shpëlarë shampon, mund të fërkoni kokën me një leckë të lagur Shumica e bebeve janë shumë hezitues, madje edhe qajnë herët e para kur futen në banjë. Përpiquni ta qetësoni me fjalë të ngrohta dhe mbajeni mirë Disa bebe mund të kapin objekte të vogla dhe ndoshta të rrezikshme, ndaj tregohuni të vëmendshëm Një gromësitje kur fëmija mbështetet tek shpatulla jep rezultat për shumë fëmijë, por mos harroni të mbroni rrobat tuaja Pozicioni i bebit mbështetur në prehër është i mirë për gromësitje dhe njëkohësisht shumë qetësues për fëmijë me dhimbje barku të vazhdueshme (kolika) Edhe një i posalindur mund të vendoset në pozicion për të gromësitur, por sigurohuni që koka e tij të ketë mbështetjen e duhur 35 37 41 49 51 69

Sigurohuni të mos bllokoni hundën e vockël të bebit tuaj 40

81 82 82 137

Figura 9 Figura 10 Figura 11 Figura 12

137 153

Figura 13 Figura 14

164

Figura 15

164

Figura 16

164

PASQYRA E ILUSTRIMEVE

xix

Figura 17 Figura 18 Figura 19 Figura 20 Figura 21 Figura 22 Figura 23 Figura 24 Figura 25 Figura 26 Figura 27 Figura 28 Figura 29 Figura 30 Figura 31 Figura 32 Figura 33 Figura 34 Figura 35 Figura 36 Figura 37 Figura 38 Figura 39 Figura 40

Përpiqet të qëndrojë drejt me një këmbë Njeh veten në pasqyrë Luan vetëm zakonisht Ka interes të shikojë të tjerët kur shkojnë në tualet Eksploron gjithçka I pëlqen lundrimi Mban lapsin me tre gishta Mund t'u lexojë të tjerëve për t'u shpjeguar figurat Mësojini ngjyrat Uluni për të ngrënë së bashku vaktet e bukës Përfshijeni fëmijën në gatimin e ushqimeve Refuzon të përdorë uturakun Lodra që nxisin krijimtarinë dhe imagjinatën Djemtë, vajzat dhe identiteti gjinor Lërini djemtë dhe vajzat të provojnë të gjitha aktivitetet Muzika ndihmon në zhvillimin e shëndetshëm Shpërthimet e zemërimit dhe fëmija Karrige sigurie me fytyrë përpara Frymëmarrja artificiale për foshnjat Hapini rrugët e frymëmarrjes (njëlloj si tek foshnjat) Masazhi i zemrës tek foshnjat Goditje në shpinë. Goditjet në kraharor Goditje në shpinë. Goditje nga përpara Shoku elektrik

204 207 208 212 214 228 228 229 232 241 248 249 252 256 260 261 277 294 493 494 495 497 497 499

1

Pjesa I SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

2

1

Kujdesi para lindjes

U

rime! Ju keni vendosur të bëni një fëmijë. Që ky fëmijë të jetë sa më i shëndetshëm, ju duhet të filloni të kujdeseni menjëherë për të dhe për veten tuaj. Kujdesi për një jetë të re fillon që tani. Kujdesi para lindjes nënkupton këshillimin, ndjekjen dhe trajtimin tuaj gjatë shtatzanisë, deri në fillimin e aktivitetit të lindjes. Objekti i kujdesit para lindjes është që të sigurojë ju dhe çdo grua shtatzënë se shtatzania do të përfundojë me lindjen e një fëmije të shëndetshëm dhe pa dëmtuar shëndetin e nënës. Kontrolli i kujdesshëm para lindjes ju ndihmon të ruani shëndetin gjatë shtatzanisë, zbulon në kohë dhe bën të mundur trajtimin e patologjive dhe krijon kushtet për lindjen e një fëmije të shëndetshëm dhe në kohën e duhur. Kjo bën të mundur gjithashtu dërgimin tuaj në qendra më të specializuara, në rast se keni probleme. Shtatzania është një ngjarje fiziologjike, e natyrshme në jetën tuaj, por në 5-20% të rasteve mund të ndërlikohet me procese patologjike, të cilat rrezikojnë shëndetin tuaj apo të fëmijës.

KËSHILLIMI PARA MBETJES SHTATZËNË

barëvajtja e shtatzanisë varet nga shëndeti para saj, prandaj këshillimi para se të mbeteni shtatzënë, është pjesë e rëndësishme e kujdesit para lindjes. Ky lloj këshillimi i jep përparësi gjithashtu shtatzanive të planifi-

M

kuara. Ai merr rëndësi të veçantë, sepse zbulon në kohë rastet të cilat duhen trajtuar që herët, sikurse janë ato me diabet mellitus, hipertension, apo sëmundje të tjera metabolike apo të trashëguara. Në mënyrë të përmbledhur këshillimi para konceptimit përbëhet nga: · Identifikimi i rreziqeve të mundshme, nëpërmjet historisë riprodhuese dhe mjekësore familjare,

KUJDESI PARA LINDJES

3

·

· ·

·

· · ·

gjendjes së ushqyerjes, ekspozimit ndaj ilaçeve, helmeve dhe problemeve sociale, për çdo grua që mendon të mbetet shtatzënë. Identifikimi i sëmundjeve ekzistuese dhe gjetja e rrugëve për të parandaluar problemet qe rrjedhin prej tyre. Përcaktimi i gjendjes gjenetike të çiftit. Diskutimi i gjendjes së imunizimit (vaksinimet që keni bërë deri tani). Kryerja e analizave të ndryshme, të cilat mund të jenë të nevojshme për gjendjen tuaj tani. Këshillimi mbi ushqyerjen, mbipeshën apo nënpeshën. Diskutimi mbi gjendjen sociale dhe financiare. Vlerësimi i kujdesit para lindjes dhe përparësitë që ai ofron përgjatë shtatzanisë, lindjes dhe periudhës së lehonisë.

2.

3.

4. 5.

tuara dhe planit individual për çdo nënë të ardhshme. Gjatë shtatzanisë duhet të bëhen disa vizita dhe këto të realizohen nga një personel i kualifikuar. Gjatë këtyre vizitave duhet të diagnostikohen problemet e mundshme dhe faktorët e rrezikut për ju dhe bebin. Duhet të vlerësohet me kujdes mirëqenia e bebit. Gjatë kësaj periudhe duhet të sigurohet edhe një edukim i vazhdueshëm shëndetësor për ju si nënë e ardhshme.

Mos harroni se vizitat para lindjes janë shumë të rëndësishme dhe se kontrolli juaj dhe i bebit, sado i rrallë, eshtë gjithmonë më mirë se sa të mos vizitoheni fare.

VIZITA E PARË

izita e parë duhet të kryhet sapo të dyshoni se jeni shtatzënë. Vizita e parë para lindjes nënkupton takimin tuaj të parë me shërbimet dhe personelin shëndetësor, të cilët duhet t'ju shërbejnë gjatë shtatzanisë. Në çfarë moshe të shtatzanisë duhet të kryhet vizita e parë? Sa më herët që të jetë e mundur, sapo të mungojnë periodat (që ndryshe ju i quani: zakonet, cikli menstrual ose menstruacio-

QËLLIMET DHE PARIMET E NJË KONTROLLI DHE KUJDESI PARA LINDJES

V

Q

ëllimi i kontrollit të mirë gjatë shtatzanisë është të sigurojë shëndetin tuaj dhe të ruajë bebin të shëndoshë deri në lindje. Kjo mund të arrihet nëpërmjet hapave të mëposhtëm: 1. Kontrolli para lindjes duhet t'i nënshtrohet rregullave të cak-

4

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

net), sidomos kur i keni pasur të rregullta. Duhet të keni parasysh se llogaritja e moshës së shtatzanisë bëhet duke u nisur nga dita e parë e periodave të fundit. Ju duhet të regjistroheni menjëherë në qendrën më të afërt shëndetësore (konsultore), për të siguruar kujdesin dhe kontrollin për veten tuaj gjatë gjithë shtatzanisë. Cilat janë qëllimet e vizitës së parë para lindjes? 1. Të nxirret në pah një histori e hollësishme familjare dhe personale. 2. Të bëhet një vizitë e hollësishme fizike e të gjitha sistemeve të organizmit. 3. Të përcaktohet saktë mosha e shtatzanisë dhe dita e parashikuar për lindje. 4. Të bëhen analizat bazë laboratorike (gjendja e tanishme e numrit të rruazave të kuqe të gjakut, grupi i gjakut dhe Rhezusi, gjendja e veshkave, nëpërmjet analizës së urinës, pastërtia vaginale etj.). 5. Të raportohen në maternitet gratë, shtatzania e të cilave paraqet rrezik të lartë.

shme. 3. Historinë e plotë shëndetësore individuale. 4. Të dhëna për ilaçet e mundshme që merrni, apo për alergjitë që mund të keni. 5. Historinë shëndetësore familjare. 6. Gjendjen social-ekonomike të familjes ku jetoni. Çfarë është e rëndësishme të dihet për shtatzanitë e mëparshme? 1. Përcaktimi i numrit total të shtatzanive (lindje, aborte apo shtatzani jashtë mitrës). Ky informacion mund të japë të dhëna të rëndësishme, si për shembull: · Nëse keni lindur më shumë se pesë fëmijë, duhet të dërgoheni në spital për të lindur sepse në momentin e lindjes mund të paraqiten rreziqe, si hemorragjia. · Nëse keni bërë më shumë se tre aborte gjate tremujorit të parë të shtatzanisë, kjo flet për mundësinë e anomalive të trashëguara të çiftit. Abortet e bëra gjatë tremujorit të dytë flasin për pamundësi të mbajtjes së shtatzanisë nga dëmtime të lindura apo të fituara të qafës së mitrës. · Nëse ka pasur më parë një shtatzani jashtë mitrës, duhet të siguroheni që shtatzania e tanishme është brenda mitrës. 2. Pesha e bebeve të lindura më parë, mosha e shtatzanisë në lind-

VLERAT E HISTORISË

Një histori e plotë do të përmbajë: 1. Çdo të dhënë në lidhje me shtatzanitë e mëparshme. 2. Historinë e shtatzanisë së tani-

KUJDESI PARA LINDJES

5

jet e mëparshme, mënyra e lindjeve të mëparshme sipas radhës si dhe të gjitha vdekjet e bebeve para apo pas lindjes. Personeli shëndetësor duhet të dijë: · Nëse keni pasur lindje fëmijësh me peshë të vogël (hipotrofe), që të kërkohet shkaku. · Nëse keni lindur fëmijë të tjerë para kohe, për të marrë masat në kohën e duhur, që këtë herë të mos ndodhë. · Nëse keni lindur bebe me peshë mbi 4 kg, gjë e cila mund të sugjerojë një diabet tuajin dhe vështirësi në lindje. · Mënyrën e lindjeve të mëparshme: nëse keni lindur me forceps apo me vacuum (lindje me aparat ku kërkohet ndërhyrja e mjekut) duhet të dërgoheni në një qendër të specializuar, nëse keni lindur më parë me operacion, duhet të gjendet shkaku përse është bërë dhe të vendoset për mënyrën e lindjes në fund të shtatzanisë së tanishme. · Nëse ka pasur një apo më shumë vdekje të bebeve gjatë lindjes, keto ju vendosin në një shkallë të lartë rreziku për lindjen e tanishme. Duhen bërë përpjekjet për të gjetur shkaqet e vdekjeve të shkuara, të gjenden faktorët të cilët mund të ndikojnë edhe në shtatzaninë e tanishme. Nëse nuk gjenden shkaqe, rreziku i përsëritjes është i lartë. 3. Problemet e mëparshme gjatë

aktivitetit të lindjes si dhe tensioni i lartë në shtatzanitë e mëparshme. · Nëse keni pasur tension të lartë gjatë shtatzanive të mëparshme, ju duhet të kontrolloheni më shpesh se numri i rekomanduar i vizitave dhe sapo te shfaqni një problem, (sado të vogël në dukje) të dërgoheni në një qendër të specializuar. I njëjti qëndrim mbahet edhe në rastet kur keni pasur hemoragji vaginale para se të lindnit. · Duhet të sigurohemi për mbarëvajtjen e fazës së parë të aktivitetit të lindjes dhe të fazës së fundit të tij, si dhe për mbarëvajtjen e periudhës placentare, hemoragjitë e mundshme, apo kyretazh (pastrim i hapësirës së mitrës me kyretë) mbas lindjes. Të gjitha këto duhet të dihen, sepse problemet në shtatzanitë e mëparshme kanë shumë mundësi të ripërsëriten edhe në shtatzaninë e tanishme. Pra e thënë më qartë, kur keni bërë një ose më shumë herë lindje para kohe, jeni në rrezik të lartë për ta bërë përsëri. Për çfarë do të pyeteni në marrjen e anamnezës së shtatzanisë? · Pyetja e parë që do t'ju bëhet kur dyshoni se jeni shtatzënë dhe shkoni të kontrolloheni, është se kur ka qenë dita e parë e periodave të fundit, në mënyrë që të saktësohet mosha e shtatzanisë dhe të përcaktohet data e përafërt

6

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

e lindjes. · Kërkohen probleme të ndryshme mjekësore që mund të keni pasur në fillim të shtatzanisë si: sëmundje me temperaturë të lartë, shenja të infeksionit urinar apo çfarëdolloj hemorragjie vaginale. · Kujdes i duhet kushtuar shenjave të vogla që mund të keni gjatë kësaj shtatzanie si: të përziera apo të vjella, dhimbje stomaku apo kapsllëk, fryrje të kyçeve të këmbëve ose duarve. · Do të pyeteni nëse shtatzania është e planifikuar dhe e dëshiruar apo jo dhe nëse keni pasur ndonjë periudhë infertiliteti (pra jeni përpjekur të mbeteni shtatzënë, por nuk keni arritur), prej sa vjetësh jeni e martuar dhe sa kohë ka që dëshironi një fëmijë. Përse është e rëndësishme historia e kaluar mjekësore? Disa gjendje shëndetësore mund të përkeqësohen gjatë shtatzanisë, për shembull nëse keni sëmundje të zemrës, mund të rëndoheni gjatë shtatzanisë, apo një tension i lartë mund të çojë deri në atë që në gjuhën mjekësore quhet preeklampsi apo eklampsi, gjë që do të thotë gjendje shumë e rrezikshme për jetën tuaj. Prandaj ju do të pyeteni nëse keni pasur ndonjëherë ndonjë nga problemet e mëposhtme: · Tension të lartë. · Diabet.

· Sëmundje reumatizmale apo sëmundje të tjera të zemrës. · Epilepsi (sëmundje toke). · Astmë. · Tuberkuloz. · Sëmundje psikike. · Sëmundje të tjera të përgjithshme. Përse është e rëndësishme pyetja për ilaçet e marra apo alergjitë? Sepse nëpërmjet marrjes së ilaçeve të përdorura nga ju kuptohen sëmundjet që keni kaluar, nëse nuk kanë dalë në pah deri në atë moment; gjithashtu, disa ilaçe janë mjaft të dëmshme për bebin dhe mund të rrezikojnë edhe jetën e tij. Edhe alergjitë janë të rëndësishme sepse në rast se do të jepen ilaçe, mjeku duhet të jetë i sigurt që ato nuk shkaktojnë alergji, të cilat rrezikojnë jetën tuaj. Cilat janë operacionet e kryera më parë, të cilat duhet t'i tregohen patjetër mjekut? Operacionet e kryera në aparatin gjenital si: lindje të mëparshme me operacion, heqja e mishit të huaj në mitër, ndërhyrje të kryera në qafën e mitrës, riparimet e rrugëve të komunikimit urogjenital, ndërhyrjet kirurgjikale në zemër, të cilat kërkojnë medoemos edhe asistencën e mjekut specialist të zemrës në çdo hap të shtatzanisë, deri mbas lindjes.

KUJDESI PARA LINDJES

7

Përse është e rëndësishme historia familjare? Në rastet kur keni familjarë me sëmundje si diabeti apo hipertensioni, kur keni në familje lindje me dy ose më shumë fëmijë njëherësh (binjakë ose trinjakë), kur keni raste që kanë kaluar hemorragji të rëndë mbas lindjes, apo persona me prapambetje mendore, rritet mjaft rreziku i shtatzanisë për ju dhe fëmijën. Përse informacioni për gjendjen tuaj social-ekonomike është i rëndësishëm? · Sepse nëse pini duhan apo alkool, bebi mund të lindë i vogël për moshën e shtatzanisë dhe me keqformime. · Sepse nëse ju kanë braktisur, keni nevojë për ndihmë të veçantë të organizmave përkatëse për veten dhe për bebin. · Sepse gjendja e keqe ekonomike rrit rrezikun për tuberkuloz, kequshqyerja rrit rrezikun për lindjen e një fëmijë të vogël në peshë dhe keqtrajtimi fizik shkakton lindje para kohe apo trauma të tjera obstetrikale, si shkëputja para kohe e placentës.

rëndësi të madhe, si tregues i gjendjes së saj shëndetësore Vizitohen me kujdes sistemet dhe organet e mëposhtme: · Gjëndra tiroide · Gjoksi · Aparati i frymëmarrjes · Aparati i qarkullimit të gjakut dhe zemra · Organet që gjenden në bark · Organet e jashtme dhe të brendshme seksuale. Çfarë shihet në gjendrën tiroide? Nëse është e zmadhuar, duhet të referoheni tek mjeku specialist për ekzaminime të mëtejshme dhe e gjithë ndjekja e shtatzanisë duhet të bëhet nga ekipi, i përbërë nga gjinekologu dhe endokrinologu. Çfarë është e rëndësishme në vizitën e gjinjve? · Thumbat e gjinjve, të cilat nëqoftëse janë të futur nga brenda duhet të përpunohen gjatë shtatzanisë për t'u përgatitur për ushqyerjen me gji të bebit. · Shihet nëse ka masa të forta në gji apo rrjedhje të tij, të cilat kërkojnë pastaj kontrolle të mëtejshme. · Gjatë takimeve me personelin mjekësor, ju do të nxiteni të ushqeni me gji fëmijën tuaj, do t'ju bëhen të ditura avantazhet e tij, në krahasim me çfarëdolloj ushqimi tjetër artificial.

VIZITA FIZIKE

Ku përqendrohet vëmendja gjatë vizitës fizike? Pamja juaj e përgjithshme ka një

8

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

Si përgatitet gjiri për ushqyerjen me gji? Përgatitja e gjirit për ushqyerjen me gji të fëmijës duhet të fillojë gjatë muajit të fundit të shtatzanisë dhe jo më parë, sepse mund të fillojë aktiviteti i lindjes para kohe. Kjo përgatitje bëhet me anë të masazhimit të thumbave të gjirit dhe pastaj të gjithë gjirit, gjë e cila shton qarkullimin e gjakut në gji dhe ndihmon lëvizjen e qumështit në kanalet e tij. Në të njëjtën kohë ndreqen disa anomali të thumbit të gjirit, (kur ai është i futur brenda), të cilat pengojnë më vonë ushqyerjen e bebit, sepse ai nuk e kap dot gjirin. Masazhi i gjirit realizohet duke e kapur gjirin me të dy duart, gishtat e mëdhenj qëndrojnë në pjesën e sipërme të gjirit, kurse pjesa tjetër e dorës (pëllëmba) mban pjesën e poshtme të tij. Në vazhdim të dy duart rrëshqasin ngadalë drejt thumbit të gjirit. Kjo procedurë kryhet 10 deri në 15 herë për secilin gji. Ndërsa rrotullimi i thithit bëhet duke e kapur me delikatesë atë me gishtin e madh dhe tregues dhe duke e rrotulluar (një herë në drejtim të akrepave të orës dhe një herë në drejtim të kundërt me to), duke e mbajtur gjithmonë thithin midis dy gishtave. Një procedurë e tillë bëhet 30 sekonda për secilin thith të gjirit. Kjo ndihmon që thithi të

zmadhohet dhe të forcohet dhe të përgatitet kështu për ushqyerjen e ardhshme me gji, si dhe të mbrohet thithi nga dëmtimet apo çarjet që mund të ndodhin më pas, gjatë ushqyerjes me gji. Çfarë është e rëndësishme për t'u vizituar në aparatin e frymëmarrjes dhe në zemër? 1. Zakonisht gjatë kësaj vizite ju zhvisheni nga mesi e sipër dhe personeli shëndetësor vrojton shenjat e mëposhtme: deformime të kafazit të kraharorit, anomali të shtyllës kurrizore, vështirësi në frymëmarrje. 2. Duhet të matet tensioni arterial dhe pulsi. 3. Dëgjohen me stetoskop rrahjet e zemrës dhe mushkëritë, me qëllim diagnostikimin e zhurmave në zemër dhe në mushkëri. Nëse këto zhurma janë të pranishme, ju do të referoheni në qendra më të specializuara për këto probleme. Si vizitohet barku në vizitën e parë? Para kësaj vizite ju duhet të keni boshatisur fshikëzën e urinës, të jeni e shtrirë në kurriz dhe me jastëk nën kokë. Shenjat që kërkohen janë: · Shtresa të tepruara dhjami. · Prania e shenjave, cikatrierve (ndërhyrje kirurgjikale të mëparshme). · Forma dhe përmasat e mitrës.

KUJDESI PARA LINDJES

9

· Keqformime të tjera të dukshme. · Kontrollohet barku me dorë për përmasat dhe ndjeshmërinë e mëlçisë, shpretkës, veshkave, si dhe nëse ka masa të tjera të papërcaktuara mirë në hapësirën e barkut. Si vizitohet mitra gjatë vizitës së parë? Mitra preket nëpërmjet murit të barkut dhe kjo gje bëhet për të përcaktuar formën, madhësinë dhe fortësinë e saj. Duhet pasur parasysh se ky veprim mund të bëhet vetëm kur paraqiteni për kontroll mbas javës së 13-të të shtatzanisë, që do të thotë mbas muajit të tretë. Gjithashtu në këto momente shihet nëse mitra mund të ketë masa jo normale, si miomat, të cilat kanë tendencë të rriten gjatë shtatzanisë dhe mund të shkaktojnë abort, lindje para kohe, apo dhimbje të forta të barkut. Çfarë duhet parë në organet e jashtme dhe të brendshme seksuale? 1. Shenja të sëmundjeve seksualisht të transmetueshme, të cilat shpesh duken me sy të lirë, nga prania e "plagëve" apo rrjedhjeve karakteristike. 2. Dëmtime të qafës së mitrës nga ndërhyrje të mëparshme, apo nga fillimi i një procesi tumoral. Për të përjashtuar këtë të fundit është mirë të merret një Pap-test që në vizitën e parë. 3. Shihet nëse qafa e mitrës është

e hapur apo jo. 4. Gjatë vizitës vaginale me dy duar (bimanuale), shihet qartë madhësia e mitrës në raport me moshën e shtatzanisë si dhe përjashtohen masat e mundshme në vezore.

PËRCAKTIMI I MOSHËS SË SHTATZANISË

ër të përcaktuar sa më saktë moshën e shtatzanisë dhe datën e parashikuar të lindjes, duhet të përdoren të gjitha informacionet në dispozicion: · Dita e parë e periodave të fundit · Përmasat e mitrës gjatë vizitës nga barku dhe asaj vaginale. · Matja e gjatësisë nga fundi i mitrës deri në mes të kockës pubike. · Matja e përmasave të bebit me anë të ekografisë (që në gjuhën popullore quhet "eko"). · Rezultatet e vizitave ekografike. Mosha e shtatzanisë vlerësohet duke u nisur nga dita e parë e periodave të fundit, atëhere kur kemi të bëjmë me cikle të rregullta menstruale dhe kjo ditë është e sigurt. Kur do të lindë fëmija? Një shtatzani normale zgjat 40 javë, nga dita e parë e periodave të fundit. 40 javë janë dhjetë muaj hënorë ose nëntë muaj kalendarike. Nëqoftëse e mbani mend mirë

P

10

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

ditën e parë të periodave të fundit dhe keni pasur një cikël të rregullt, bebi do të lindë normalisht pas 9 muajve e 7 ditëve nga dita e parë e periodave. Një mënyrë e shkurtër për ta llogaritur është: nga dita e parë e periodave të fundit zbriten tre muaj dhe shtohen mbi të 7 ditë. Për shembull nëse periodat e fundit kanë qenë më 7 maj, muaji i pestë, zbrit tre muaj, mberrin në 7 shkurt, i cili është muaji i dytë, shtohen 7 ditë dhe data e mundshme e lindjes rezulton 14 shkurt. Si mundet që madhësia e mitrës të ndihmojë në përcaktimin e moshës së shtatzanisë? 1. Deri në javën e 12-të, që do të thotë tre muajshe, përmasat e mitrës janë të tilla që nuk dallohen nga barku, vetëm me vizitën gjinekologjike te mjekut ose personelit shendetësor. Ajo që ndihmon më shumë, sidomos në rast paqartësie, është ekografia. 2. Nga java 13-të deri në javën e 24-t të shtatzanisë, që do të thotë muaji i gjashtë, mitra preket mirë nga barku dhe përcaktohet me lehtësi madhësia e saj, duke matur distancën nga kocka pubike deri në fundin e mitrës. 3. Pas javës së 24-t të shtatzanisë mitra bëhet e dukshme edhe me sy të lirë, kështu që si për ju, ashtu edhe për personelin

mjekësor është më i lehtë përcaktimi i madhësinë së saj në raport me moshën e shtatzanisë. Përse është i rëndësishëm vlerësimi i madhësisë së mitrës? Nëqoftëse rritja e mitrës nuk përputhet me rritjen e moshës së shtatzanisë, dyshohet për prapambetje të rritjes së bebit, gjë e cila shoqërohet me dëmtime të mundshme të bebit. Nëse dyshoni për diçka të tillë, duhet të drejtoheni menjëherë tek mjeku specialist, sepse vihet në rrezik jeta ose e ardhmja e bebit. Përveç kësaj dyshohet edhe për sasi të pakët të lëngut amniotik (ujrat që rrethojnë bebin), vdekje të bebit brenda në mitër, apo plasje para kohe të membranave. Sa u tha më sipër ka vlerë për rastet kur madhësia e mitrës është më e vogël se sa duhet të ishte, në raport me moshën e shtatzanisë. Por ka raste kur kjo madhësi është më e madhe se duhet të ishte për moshën e dhënë. Në këto raste dyshohet për: · Shtatzani me shumë fëmijë (dy ose më shumë). · Sasi të shtuar të lëngut amniotik (ujrat që rrethojnë bebin). · Fëmijë me peshë të madhe (mbi 4 kg.). · Diabet të nënës.

KUJDESI PARA LINDJES

11

PSE ËSHTË E NEVOJSHME VIZITA VAGINALE GJATË SHTATZANISË?

V

izita vaginale e kryer me dorë nga mjeku gjinekolog, është vizita më intime që bëhet gjatë shtatzanisë. Jo të gjitha gratë shtatzëna e lejojnë me dëshirë këtë ekzaminim, sidomos në fillim të saj. Për këtë arsye një vizitë vaginale mund të kryhet vetëm pasi ju jeni informuar me hollësi nga mjeku për llojin e vizitës, pasi ju është marrë leje dhe ju është thënë një arsye bindëse për të bërë vizitën. Ju duhet ta dini që kur mjeku e kërkon këtë lloj vizite, ka një arsye të mjaftueshme dhe se ai i di mirë rastet kur kjo vizitë dëmton shtatzaninë. Në kontrollin e parë vizita vaginale bëhet për: · Përcaktimin e diagnozës: shtatzani. · Vlerësimin e moshës së shtatzanisë. · Zbulimin e keqformimeve të aparatit gjenital të gruas. · Vlerësimin e sekrecioneve vaginale. · Vizitën e saktë të qafës së mitrës, e cila mund të sjellë probleme me rritjen e shtatzanisë. · Mundësisht për marrjen e Paptestit.

Në kontrollet e tjera para lindjes vizita vaginale kryhet për të: · përcaktuar gjendjen e rrezikut të abortit. · përcaktuar rrezikun e lindjes para kohe. · konfirmuar pamjaftueshmërinë e qafës së mitrës për të mbajtur shtatzaninë deri në fund. · vlerësuar gjendjen e qafës së mitrës, para se të stimulohet artificialisht aktiviteti i lindjes në fund të shtatzanisë. · vlerësuar pjesën paraqitëse të bebit, para se të fillojë aktiviteti i lindjes. · vlerësuar rrugët e lindjes. Vizita vaginale nuk këshillohet vetëm në rastet kur keni pasur hemorragji para lindjes në shtatzanitë e mëparshme dhe kur kanë plasur membranat dhe ka rrjedhje ujrash, para se të fillojë aktiviteti i lindjes.

VIZITAT E ZAKONSHME

Kontrollet e zakonshme gjatë shtatzanisë janë: 1. Përcaktimi i nivelit të hemoglobinës 2. Testet urinare për albuminë, glukozë dhe infeksion (mundësisht mbjellje e urinës) 3. Vlerësimi i shkallës së pastërtisë vaginale 4. Grupi i gjakut dhe faktori Rh

12

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

5. Testet serologjike për sifiliz 6. Pap-testi, edhe kur qafa e mitrës duket normale me sy të lirë 7. Një vizitë ekografike, nëse ekziston mundësia. Në këtë pikë është me interes të sqarojmë që vizita ekografike është me rëndësi gjatë shtatzanisë, por nuk duhet tepruar. Tre vizita ekografike janë të domosdoshme dhe të mjaftueshme për nëntë muaj. Vizita e parë duhet të bëhet gjatë tremujorit të parë të shtatzanisë për të: · përcaktuar moshën e shtatzanisë · vërtetuar që shtatzania është brenda në mitër · vërtetuar praninë e një fëmije, apo më shumë · vërtetuar zhvillimin normal të shtatzanisë Vizita e dytë duhet bërë gjatë tremujorit të dytë dhe sidomos në javën e 23-24-t të shtatzanisë për të: · vërtetuar ecjen normale të shtatzanisë · përjashtuar keqformimet e mundshme të fëmijës, sepse në këtë moshë janë formuar krejtësisht organet e tij. · përcaktuar vendosjen e placentës. Vizita e tretë duhet bërë gjatë tremujorit të tretë për të: · përcaktuar mënyrën e vendosjes së bebit (me kokë ose jo)

· përcaktuar një peshë të përafërt të bebit · përcaktuar me saktësi vendosjen e placentës. Kur një shtatzani zhvillohet normalisht, këto tre vizita janë të mjaftueshme. Vizita të tjera ekografike janë të nevojshme vetëm nëse mjeku specialist i sheh të domosdoshme, në varësi të situatave të cilat mund të krijohen, dhe në varësi të gjendjes tuaj dhe të bebit.

VIZITA E DYTË PARA LINDJES

ë në vizitën e parë ju do të ftoheni nga personeli mjekësor për t'u kthyer sërish në shërbimet e kujdesit të nënës dhe fëmijës, për vizita të tjera dhe duhet të mbani mend që kjo është shumë e rëndësishme. Shpeshtësia e këtyre vizitave do të varet nga gjendja juaj dhe e fëmijës. Kur çdo gjë ecën normalisht, vizitat duhet të bëhen çdo muaj deri në muajin e 7-të, më tej çdo dy javë, ndërsa në muajin e nëntë çdo javë. Natyrisht në rastin e shfaqjes së problemeve nuk do të ruhet kjo shpeshtësi. Në çdo vizitë do të maten presioni i gjakut dhe pesha juaj. Cilat janë qëllimet e vizitës së dytë para lindjes? 1. Vlerësimi i vizitave të zakon-

Q

KUJDESI PARA LINDJES

13

2.

3. 4. 5.

shme të bëra mbas vizitës së parë, duke marre masa për trajtimin e problemeve që mund të dalin. Nëse niveli i hemoglobinës rezulton i ulur, jepet ilaçi përkatës si dhe mjekohet infeksioni vaginal, kur vërtetohet prania e tij me mbjellje. Hartimi dhe zbatimi i protokolleve që do ndiqen për gratë me shtatzani me rrezik të lartë. Vlerësimi i ecurisë së shtatzanisë. Këshillimi për ushqyerjen, veshjen dhe mënyrën e jetesës. Nëse Faktori Rh rezulton negativ, bëhet testi i imunizimit për të vendosur pastaj protokollin e ndjekjes së mëtejshme.

Cilat janë situatat për të cilat ju duhet të vizitoheni patjetër nga mjeku specialist? · Mosha juaj më e vogël se 17 vjeç apo më e madhe se 35 vjeç · Histori familjare për keqformime gjenetike apo të trashëguara · Shtesë në peshë mbi 13 kg gjatë shtatzanisë · Dobësia (në peshë) · Gjatësia nën 145 cm · Ekspozim ndaj lëndëve dëmtuese: radiacioni, infeksionet virale apo lëndë kimike. · Përdorimi i duhanit · Prania e vazhdueshme e faktorëve stresues dhe të problemeve psikologjike · Vështirësi për të mbetur shtatzënë · Keqformime të vërtetuara të mi-

trës apo të qafës së mitrës · Prania e fibromiomave të ditura më parë, apo të diagnostikuara gjatë vizitës së parë para lindjes · Nëse janë bërë ndërhyrje të mëparshme kirurgjikale, sidomos në sferën gjenitale. · Pamjaftueshmëri e qafës së mitrës, e vërtetuar gjatë shtatzanive të mëparshme · Fëmijë të lindur të vdekur apo që kanë vdekur menjëherë mbas lindjes, në shtatzanitë e mëparshme · Lindje të shumta (mbi katër lindje) · Dy ose me shumë aborte të mëparshme spontane · Lindje të mëparshme para kohe · Lindje të mëparshme të fëmijëve të vegjël për moshën e shtatzanisë · Interval i shkurtër ndërmjet lindjeve (më pak se një vit) · Lindje të mëparshme të fëmijëve me peshë mbi 4000 gram · Lindje të mëparshme të fëmijëve me keqformime të lindura · Lindje të vështira të mëparshme (asfiksi e bebit në lindje) · Tension i lartë gjatë shtatzanive të mëparshme · Lindje të mëparshme me operacion apo forceps · Ngushtim i kockave të legenit, i lindur apo i fituar · Paraqitje jo normale të fëmijës në lindjet e mëparshme · Shtatzani të mëparshme me shumë fëmijë

14

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

· Gjendje depresive mbas lindjeve të mëparshme · Kur ka pasur sëmundje të diagnostikuara më parë të zemrës, tension të lartë, sëmundje të veshkave, të mushkërive, diabet, sëmundje të gjakut, të tiroides, epilepsi, sëmundje malinje të mëlçisë, përdorim droge apo alkooli. · Probleme të abuzimit fizik në familje. · Hemorragji vaginale gjatë shtatzanisë, pavarësisht nga ngjyra e errët apo e hapur (dyshohet për ndërprerje të shtatzanisë) · Të vjella të shpeshta, të cilat vështirësojnë gjendjen e përgjithshme · Ankesa gjate urinimit · Dhimbje barku të çfarëdo lloj natyre · Rrjedhje ujrash para se të fillojë aktiviteti i lindjes · Tejkalimi i dates se parashikuar për lindje (më shumë se një javë) · Pakësimi i lëvizjeve të bebit (më pak se 12 lëvizje në 24 orë). Asnjë ilaç nuk duhet përdorur gjatë shtatzanisë pa rekomandimin e mjekut specialist gjinekolog.

shqetësime apo jo. Vetëm mjeku mund të thotë me siguri se gjithçka po ecën normalisht. Gjatë vizitave të radhës, nëse vërtetohet prania e një keqformimi të fëmijës, ju dhe pjesëtarët e tjerë të familjes duhet të informoheni menjëherë dhe t'ju jepen mundësitë e zgjidhjes. Gjithmonë ju mbetet ju të vendosni se çfarë duhet bërë më tej. Në vizitat e tremujorit të tretë matet rregullisht (në çdo vizitë) presioni arterial, sepse kjo është periudha kur mund të shfaqen ndryshime të rrezikshme të tij dhe përcaktohet albumina në urinë, e cila flet për funksionimin e veshkave. Gjithashtu vlerësohet pesha juaj për shtesa të tepërta.

SI DUHET VLERËSUAR GJENDJA E BEBIT?

ritja e bebit vlerësohet në çdo vizitë para lindjes. Deri në javën e 12-të vërehet vetëm rritja e mitrës deri mbi kockën pubike, aq sa mund të preket edhe nga ju vetë. Nga java e 18-të deri në javën e 22-të, në varësi të numrit të lindjeve, ju filloni të ndjeni lëvizjet e fëmijës (në shtatzaninë e parë ndihen më vonë, kurse në të tjerat më herët) dhe të prekni madhësinë e mitrës, e cila arrin deri në nivelin e kërthizës. Këto të dhëna të thjeshta ju tregojnë se fëmija po zhvillohet normalisht. Në muajin

R

VIZITAT E RADHËS

V

izitat e radhës shpesh mund të jenë pa probleme. Më lart kemi folur për shpeshtësinë e këtyre vizitave, të cilat duhet të respektohen nga ju, pavarësisht nëse ndjeni

KUJDESI PARA LINDJES

15

e shtatë mund edhe të preken pjesë të vogla të bebit, si këmba apo dora nëpërmjet barkut. Mjaft rëndësi në këtë periudhë e deri në fund ka edhe numri i lëvizjeve të bebit dhe tonusi i tyre. Kur këto lëvizje janë mbi 12 për gjithë orët që jeni zgjuar dhe ato ndihen të forta e shoqërohen ndonjëhere edhe me deformime të barkut, do të thotë që fëmija është në gjendje të mirë shëndetësore. Lëvizjet e fëmijës vërtetohen nga pyetjet që ju bëhen, ose nëpërmjet një ekografie të zgjatur deri në 20-30 minuta. Në rastet kur në të kaluarën tuaj ka pasur probleme obstetrikale, ju do të këshilloheni të shënoni në një bllok çdo lëvizje të fëmijës, mundësisht çdo ditë në tre muajt e fundit të shtatzanisë. Rrahjet e zemrës së fëmijës janë një parametër i rëndësishëm për vlerësimin e mirëqenies së tij. Ato mund të dëgjohen nëpërmjet një stetoskopi apo fetosoni, rreth javes së 20-të të shtatzanisë e deri në fund të saj, kryesisht përreth kërthizës. Normalisht ato janë 120-160 rrahje/minutë. Kur numri i rrahjeve është më pak se 120/ minutë, kërkohet ndërhyrje e mjekut specialist gjinekolog. Në rast se janë më shumë, nuk do të thotë domosdoshmërisht se ka problem për bebin, sepse varet edhe nga gjendja juaj emocionale. Sidoqoftë, duhet të jetë në vëmendje

të veçantë të mjekut. Në rastet me komplikacione të rënda, nga mjeku kërkohen vlerësime të tjera më të veçanta të gjendjes së bebit. Ju duhet të keni parasysh që, nëse nga dita e parashikuar për lindje ka kaluar më tepër se një javë (maksimumi i tolerancës është dy javë), të drejtoheni urgjentisht tek mjeku specialist gjinekolog, sepse është një periudhë kur rrezikohet jeta e bebit.

VAKSINIMI

ekomandimet për vaksinimet e gruas shtatzënë janë të pjesshme dhe të paplota, për shkak të zhvillimeve të reja dhe të shpejta në këtë fushë. Në praktikën e deritanishme mund të thuhet se vaksinimi me vaksina virale të gjalla nuk rekomandohet në disa raste gjatë shtatzanisë (si fruthi dhe shytat) dhe i kufizuar në raste të tjera si poliomieliti, i cili u bëhet vetëm grave të ekspozuara ndaj rrezikut; po kështu edhe për ethet e verdha, vaksina u bëhet grave të cilat udhëtojnë në zonat e rrezikut. Vaksinat virale inaktive dhe ato bakteriale mund të përdoren njëlloj si nga pjesa tjetër e popullsisë. Imunoglobulinat këshillohen si parandalim pas ekspozimit ndaj rrezikut të hepatitit B, tërbimit, tetanozit, variçelës, edhe gjatë shtatzanisë.

R

16

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

Vaksinimi ndaj tetanozit është i detyruar në mjaft vende të botës, si edhe në vendin tonë. Zakonisht bëhen dy doza imunizimi kundër tetanozit gjatë shtatzanisë, duke filluar nga tremujori i dytë i saj.

muskulturën e zorrëve. Edemat (fryrjet) e gjymtyrëve. Me rritjen e moshës së shtatzanisë, rritet edhe mitra dhe kësisoj shtyp enët e mëdha të gjakut të cilat kalojnë nëpërmjet barkut, duke vështirësuar qarkullimin e tij. Kjo shkakton fryrje sidomos tek këmbët, të cilat shfaqen kryesisht në fund të ditës, apo kur qëndroni për një kohë të gjatë në këmbë. Për këtë arsye këshillohet që 3-4 herë gjatë ditës të qëndroni shtrirë ose ulur, por me këmbët në nivelin e gjoksit për 15-20 minuta, të kufizoni qendrimet për një kohë të gjatë në këmbë, dhe të mos përdorni veshje të shtrënguara, të cilat pengojnë qarkullimin e gjakut. Gjithashtu këshillohet që gjatë shtatzanisë të flini në krahun e majtë, për të liruar mëlçinë dhe enët e mëdha të gjakut, nga shtypja që ushtron mitra gjatë ditës. Në kundërshtim me atë që është thënë deri tani, nuk rekomandohet kufizim i marrjes së lëngjeve dhe kripërave, ato duhen marrë në sasinë e duhur. Urthi. Është pasojë e kthimit të ushqimit nga stomaku në ezofag. Urthi që shumë gra e perceptojnë si djegje ose dhimbje stomaku, vjen si pasojë e shtypjes së stomakut nga mitra shtatzënë. Ai shfaqet në rreth 50% të grave shtatzëna dhe shtohet me rritjen e moshës së shtatzanisë, kur edhe volumi i mitrës rritet. Dhimbjet

PROBLEMET E VOGLA TË SHTATZANISË

G

jatë shtatzanisë ndodhin shumë ndryshime, të cilat janë të lidhura me të. Është detyrë e personelit mjekësor që merret me kujdesin para lindjes, që t'ju sqarojë për këto ndryshime të pritshme të organizmit tuaj. Tanimë organizmi juaj vihet edhe në dispozicion të fëmijës. Konstipacioni (kapsllëku). Rritja e nivelit të progesteronit, i cili është hormoni kryesor i shtatzanisë, ul lëvizshmërinë e zorrëve, gjë e cila favorizon kapsllëkun gjatë shtatzanisë. Me avancimin e shtatzanisë rritet mitra dhe kjo pastaj shtyp zorrët dhe e shton më shumë kapsllëkun. Ai mund të rritet edhe nga disa trajtime gjatë shtatzanisë, si për shembull nga marrja e hekurit për trajtimin e anemisë. Këshillat më të mira në këtë rast do të ishin ato për dietën. Dieta e këshilluar duhet të jetë e pasur me perime të gjelbra, e pasur me lëngje dhe komposto me kumbulla. Nuk rekomandohen ilaçet e farmacisë. Ju duhet të shtoni ecjet në këmbë, pasi ecja vë në lëvizje

KUJDESI PARA LINDJES

17

janë më të shpeshta gjate natës, kur jeni shtri-rë dhe gjatë ditës kur përkuleni përpara. Këshilla më e mirë në këtë rast është që të hani shpesh dhe sasi të vogla ushqimi, të shtoni në dietë qumështin dhe të pini ujë gjatë ngrënies, sepse uji ul aciditetin e stomakut. Për ju nuk këshillohen ushqime të thata dhe pikante dhe duhet të pakësoni lëngjet e agrumeve (portokalle/limona), salcat e ndryshme, lëngun e domates dhe të mos pini duhan. Këshillohet gjithashtu të përdorni jastëk pak të lartë për të fjetur. Hemorroidet (majasëlli). Ndodhin si pasojë e vështirësisë së kthi-mit të gjakut. Ju duhet të përdorni pomada antihemorroidale, të kufizoni qëndrimet e zgjatura në këmbë dhe ecjet e gjata, dhe të mos përdorni ushqime pikante, sepse ky lloj ushqimi i favorizon hemorroidet. Ngërçet muskulare të këmbëve. Janë të shpeshta gjatë shtatzanisë. Vijnë si pasojë e mungesës së kalciumit dhe fosforit dhe si pasojë e shtypjes së nervave të fundit të kurrizit. Ju duhet të shtoni përdorimin e ushqimeve që përmbajnë më shumë kalcium dhe fosfor dhe në pamundësi të merrni tableta kalciumi, nga një në ditë, që i plotësojnë nevojat tuaja ditore për kalcium. Marrja e tabletave të kalciumit parandalon edhe prishjen e dhëmbëve gjatë shtatzanisë.

Dhimbjet e kokës. Shtatzania shoqërohet me ndryshime në qarkullimin e gjakut, gjë e cila ndonjëherë shkakton dhimbje koke. Kur nuk ka shkak tjetër për dhimbjen e kokës, këshillohet qëndrimi shtrirë, veçanërisht në krah të majtë. Nëse dhimbja e kokës ka origjinë tjetër si sinusiti (infeksion i një hapësirë të kockat e kokës, që është tamam mbi kockën e hundës) etj, trajtohet shkaku sipas rastit. Sido që të jetë, në rastin kur keni dhimbje koke, duhet të matet menjëherë presioni i gjakut, mbasi kjo mund të jetë shenja e parë e tensionit të lartë të shtatzanisë. Në rast se kjo përjashtohet, mund të merrni pa frikë një kokërr paracetamol. Sekrecionet vaginale. Gjatë shtatzanisë niveli i lartë i hormoneve, favorizon ndryshimin në aciditetin vaginal dhe shtimin e sekrecioneve vaginale. Duhet të theksojmë se shtatzania favorizon shfaqjen e kolpiteve (infeksion i qafës së mitrës) mykotike, gjë e cila kërkon trajtim specifik. Në disa raste sekrecionet vaginale mund të jenë të shtuara, por të bardha, pa ngjyrë, nuk kanë erë të keqe dhe nuk shkaktojnë kruarje. Por ka raste të tjera kur të gjitha shenjat që përmendëm më sipër janë të pranishme, dhe në këto raste rekomandohet mbjellja e sekrecioneve dhe bëhet mjekimi sipas shkaktarit dhe antibiotikut që e lufton atë.

18

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

Dhimbjet e mesit janë të zakonshme gjatë shtatzanisë. Shtimi në peshë shkakton një tërheqje shtesë mbi kurrizin tuaj. Me zmadhimin e mitrës ndryshon qendra e rëndesës se trupit, gjë e cila ju detyron të kontraktoni muskujt e shpinës për të përballuar peshën e shtuar. Qëndrimet normale, pa sforcime, i pakësojnë dhimbjet e shpinës. Ju duhet të bëni ushtrime për muskujt e shpinës, që t'i çkontraktoni ato si dhe të kufizoni qëndrimet e gjata në këmbë. Duhet të kujtojmë që ndonjëherë dhimbjet e shpinës fshehin një infeksion urinar apo një rrezik për abort, prandaj nuk duhen nënvlerësuar. Kur ato vazhdojnë, duhet t'i drejtoheni mjekut specialist gjinekolog. Të përzierat dhe të vjellat gjatë shtatzanisë nuk dihet mirë përse shkaktohen, por mendohet se janë pasojë e mungesës së vitaminës B në gjak, ndryshimeve hormonale apo ndryshimit të presionit të gjakut. Ndodhin më shpesh në shtatzaninë e parë (kjo nuk do të thotë që nuk shfaqen në shtatzanitë e tjera) dhe në tremujorin e parë të saj. Fillojnë herët në mëngjes, kur stomaku është bosh, por mund të shfaqen edhe në orë të tjera të ditës. Zakonisht zhduken mbas muajit të tretë të shtatzanisë. Nëqoftëse të vjellat do të vazhdojnë mbas muajit të tretë të shtatzanisë, duhet kërkuar për një sëmundje

tjetër, si për shembull në stomak, apo fillimin e pre-eklampsisë (sëmundja e tensionit të lartë të shtatzanisë). Ndonjëherë të vjellat janë aq të shpeshta saqë mund të dobësoheni tej mase dhe të humbni lëngje, dhe në këtë rast duhet të drejtoheni tek mjeku specialist gjinekolog. Këshillohet ndryshim i dietës, ushqyerje e shpeshtë dhe në sasi të pakta, përdorimi i bukës së thekur, kufizimi i ushqimeve me shumë yndyrë. Kruarjet e lëkurës gjatë shtatzanisë, pa shenja të tjera, vijnë si pasojë e ndryshimeve që ndodhin në mëlçi dhe tëmth. Ato zhduken menjëherë mbas lindjes. Ju duhet të përdorni kremra neutrale për të qetësuar kruarjen, të shtoni në dietën ditore kalcium dhe vitamina dhe të pakësoni marrjen e yndyrnave dhe dhjamrave. Urinimi i shpeshtë gjatë shtatzanisë mund të shfaqet që në fillim të saj dhe është një ankesë jo e rrallë e grave shtatzëna. Vjen si pasojë e dobësimit të muskulaturës së rrugëve urinare, në gjysmën e parë të shtatzanisë, dhe pasojë e shtypjes që bën mitra shtatzënë mbi fshikëzën urinare, gjatë gjysmës së dytë të saj. Megjithatë duhet pasur parasysh që urinimi i shpeshtë mund të jetë edhe shenjë e infeksionit urinar, i cili ndodh shpesh gjatë shtatzanisë. Kur vërtetohet infeksioni urinar,

KUJDESI PARA LINDJES

19

nëpërmjet analizave të urinës, ai duhet mjekuar menjëherë, sepse është një ndër shkaqet kryesore të fillimit para kohe të aktivitetit të lindjes dhe plasjes para kohe të membranave. Tensioni i ulët gjatë shtatzanisë është më i shpeshtë gjatë tremujorit të tretë të saj, si pasojë e shtypjes që mitra i bën enëve të mëdha të gjakut në bark. Ju duhet të qëndroni shtrirë në krahun e majtë për të shmangur shtypjen dhe si pasojë uljen e tensionit. Vështirësia në frymëmarrje gjatë shtatzanisë fillon në tremujorin e parë, si pasojë e veprimit të progesteronit në qendrën e frymëmarrjes dhe në fund të shtatzanisë vjen si pasojë e zvogëlimit të hapësirës së kafazit të kraharorit, nga shtyrja lart e diafragmës prej mitrës shtatzënë. Lodhja dhe pagjumësia gjatë shtatzanisë janë të zakonshme për tremujorin e tretë të saj. Lodhja është pasojë e zmadhimit të mitrës me zhvillimin e shtatzanisë, që nuk ju lejon të bëni gjumë të rehatshëm. Lëvizjet e shpeshta të fëmijës gjatë natës mund t'ju zgjojnë nga gjumi, po kështu edhe urinimet e shpeshta dhe ankthi për lindjen janë faktorë të tjerë që ju prishin gjumin dhe ju shtojnë lodhjen. Ju duhet ta dini që këto probleme janë normale gjatë shtatzanisë dhe nuk kanë nevojë

për trajtim. Nuk rekomandohet përdorimi i ilaçeve për gjumë, por një gotë çaj ose qumësht i nxehtë para gjumit bëjnë mjaft mirë. Për të shmangur urinimin e shpeshtë gjatë natës, rekomandohet të mos përdoren lëngje me shumicë para gjumit. Ju duhet të vazhdoni aktivitetin tuaj normal ditor dhe të përdorni disa jastëkë për të fjetur, të cilët ndihmojnë për të gjetur një pozicion më të rehatshëm. Venat varikoze (varicet) janë zgjerim i venave, që haset më shpesh te gratë shtatzëna, si pasojë e vështirësisë së kthimit të gjakut në zemër. Variçet prekin më shpesh këmbët dhe vulvën (pjesën e jashtme të organeve genitale). Ju nuk duhet të qëndroni gjatë në këmbë dhe duhet të ruani peshën gjatë shtatzanisë, mbasi pesha është një ndër faktorët që ndikon në shfaqjen e variceve, dhe të qëndroni me këmbët në nivelin e kokës. Variçet mund të pakësohen nga përdorimi i "çorapeve" speciale (të rekomanduara nga mjeku specialist i enëve të gjakut) dhe nga gjimnastika.

PROBLEMET E MËDHA TË SHTATZANISË

jatë shtatzanisë, krahas problemeve të vogla, të cilat nuk kanë nevojë për trajtim, apo trajtohen pa u shtruar në maternitet,

G

20

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

ndodhin edhe probleme të mëdha, të cilat mund të rrezikojnë jetën tuaj dhe të fëmijës. Pikërisht për këto arsye ato trajtohen në maternitet. Këtu po përmendim vetëm disa nga problemet e mëdha të shtatzanisë, sa për t'u njohur me to. Për çdo shqetësim apo pyetje që të keni, ju tashmë e dini që duhet të kontaktoni menjëherë me mjekun tuaj. Komplikacionet madhore të shtatzanisë janë: · Hemorragjitë e hershme të shtatzanisë · Abortet me ndërlikimet e tyre · Shtatzanitë jashtë mitrës · Hemorragjitë e vonshme të shtatzanisë · Placenta previa (vendosja e placentës para qafës së mitrës) · Shkolitja para kohe e placentës · Dhimbjet e forta të barkut · Ethet me karakter të ndryshëm · Rreziku i lindjes para kohe · Anemitë e rënda · Pre-eklampsia dhe eklampsia (sëmundjet e tensionit të lartë të shtatzanisë) · Sëmundjet seksualisht të transmetueshme.

ushtrimet fizike të moderuara janë të pranueshme gjatë shtatzanisë, por ju duhet të pushoni të paktën për 1-2 orë pas tyre. Sportet e rrezikshme dhe ushtrimet fizike të sforcuara duhet të shmangen. Ushtrimet në klasa me punonjës të specializuar dhe ushtrimet aerobike janë gjerësisht të përdorshme dhe mjaft të dobishme gjatë shtatzanisë. Nëse jeni mësuar me ushtrimet aerobike para shtatzanisë, mund t'i vazhdoni ato edhe gjatë saj. Mund të themi pa ngurrim se shumë probleme për ju dhe fëmijën gjatë shtatzanisë mund të vijnë si pasojë e një jete të ndenjur e pa lëvizje si, për shembull, tensioni i lartë gjatë shtatzanisë. Punësimi Nëse keni një punë jo të lodhshme, me pak lëvizje, mund të vazhdoni të punoni normalisht gjatë shtatzanisë. Punësimi që kërkon aktivitet të shprehur fizik dhe lodhje trupore, kërkon vlerësim të kujdesshëm nga mjeku i familjes dhe ai gjinekolog, për të vendosur vazhdimin e mëtejshëm. Duhet pasur parasysh që çdo grua ka gjendje shtatzanie të ndryshme dhe tolerancë të ndryshme ndaj aktivitetit fizik. Aktiviteti fizik rrit nevojën për oksigjen të nënës dhe rrit punën e zemrës, duke ulur në të njëjtën kohë prurjen e oksigjenit në placentë, për pasojë ulet oksigjeni për bebin.

KUJDESI I PËRGJITHSHËM PËR VETEN TUAJ

Ushtrimet Përgjithësisht duhet të themi se

KUJDESI PARA LINDJES

21

Aktualisht në Shqipëri, nuk kemi të dhëna apo studime të sakta për punësimin e grave shtatzëna, por dihet që gratë në vendin tonë edhe gjatë shtatzanisë bëjnë punë të rënda fizike, gjë e cila mund të sjellë në përfundim tragjik të shtatzanisë. Nga ana tjetër, studimet kanë treguar se pesha e bebeve të lindura nga nëna që bëjnë punë të rënda, është deri në 400 gram më e vogël se ajo e bebeve, nënat e të cilave bëjnë punë normale, apo nuk kanë punuar fare. Kjo shpeshtësi është 20 herë më e lartë tek nënat që punojnë në fushë. Gjithashtu, nëse keni punë me qendrim të gjatë në këmbë, jeni në rrezik më të madh për lindje para kohe, se sa gratë me punë të tjera. Është mirë që t'i shmangni punët e rënda, dhe t'ju sigurohen periudha të përshtatshme pushimi gjatë ditës. Nëse keni pasur probleme dhe komplikacione gjatë shtatzanive të mëparshme, duhet të shmangni punët fizike. Udhëtimet Udhëtimi me tren, avion apo me makinë, nuk ka efekte të dëmshme gjatë shtatzanisë, më i dëmshëm mund të jetë largimi nga mjeku, i cili ndjek shtatzaninë. Natyrisht udhëtimet e gjata duhet të bëhen me leje të mjekut dhe mbasi të jenë marrë masat e duhura për çdo lloj problemi që mund të rezultojë gjatë udhëtimit. Çdo gjë do varet edhe nga mosha e shtatzanisë

në momentin e udhëtimit. Kujdes duhet në rastet e udhëtimeve me makinë, kur rrugët nuk janë në gjendje të mirë. Në këto raste rekomandohet një shpejtesi mesatare dhe shmangia e sipërfaqeve të thyera (gropa etj). Banjat Gjatë shtatzanisë banjat janë më se të rekomandueshme. Vetëm në tremujorin e tretë nuk rekomandohen banjat në vaskë me ujë shumë të ngrohtë, sepse mund të sjellin marrje mendsh dhe gjendje të fikëti. Veshja Gjatë shtatzanisë rekomandohen veshje të lehta, praktike dhe të rehatshme. Nuk duhen të përdoren veshje të shtrënguara, por sa më të lirshme, sepse pengohet qarkullimi i mirë i gjakut. Veshjet këshillohen të jenë prej pambuku, dhe rritja e masës së gjoksit, kërkon përdorimin e të brendshmeve të lirshme, me numër më të madh se më parë dhe prej pambuku, gjithashtu. Nuk këshillohen këpucë me taka të larta apo të ngushta. Ato duhet të jenë sa më të rehatshme, për të mos e bërë ecjen të lodhshme. Probleme të tretjes dhe të jashtëqitjes Gjatë shtatzanisë jashtëqitja fillon të çrregullohet, si pasojë e lëshimit të muskulaturës së lëmuar, shtypjes së mitrës mbi zorrën e trashë në fillim të shtatzanisë dhe nga pjesa e paraqitur në fund të saj. Përveç

22

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

bezdisjes së shkaktuar nga kapsllëku, kalimi i materialeve të forta fekale nëpër zorrën e trashë mund të shkaktojë çarje të dhimbshme të saj dhe të japë hemorragji nga zorra e trashë. Nëse nuk keni pasur probleme të tilla gjatë shtatzanisë, mund ta shmangni këtë gjendje me shtimin e lëngjeve, ushtrimeve jo të rënda fizike, dhe kur është e nevojshme me laksativë (ilaç kundër kapsllëkut) të lehtë. Marrëdhëniet seksuale Ka gjithmonë një dyshim në opinionet e popullit se marrëdhëniet seksuale gjatë shtatzanisë mund të shkaktojë aborte apo lindje para kohe. Natyrisht nëse mbas një kontakti të tillë vërehen hemorragji vaginale apo dhimbje të forta të barkut, ky rrezik bëhet i dukshem. Në fakt, mendimi se kontaktet seksuale gjatë shtatzanisë janë të dëmshme për ju apo fëmijën, duhet të zhduket një herë e përgjithmonë. Kontaktet janë të ndaluara vetëm në rastet kur rreziku për abort apo lindje para kohe është i vërtetuar nga mjeku specialist gjinekolog. Pranohet gjerësisht nga të gjithë specialistët se për gra të shëndetshme dhe shtatzani pa rrezik, marrëdhëniet seksuale nuk janë të dëmshme. Edhe në muajt e fundit të shtatzanisë, marrëdhëniet seksuale nuk

janë të ndaluara. Megjithë studimet e shumta, nuk është gjetur lidhje midis lindjes para kohe dhe shpeshtësisë së kontakteve seksuale. I vetmi problem mbetet gjetja e pozicionit të duhur, sidomos në muajt e fundit të shtatzanisë. Shpëlarjet vaginale Shpëlarjet vaginale mendohet të përdoren vetëm kur janë të domosdoshme, sepse shpesh mund të jenë të dëmshme, ndonjëherë edhe nga keqpërdorimi nga vetë gratë. Ato përdoren kur ka sekrecione të shtuara vaginale, të cilat tregojnë për një infeksion vaginal dhe të rekomanduara nga mjeku. Sidoqoftë nuk duhet përdorur "poire" (pompë, e cila çon material të lëngët me presion) llastiku, dhe nuk duhet të futet kanjula (maja e kësaj pompe) më thellë se 6-7 cm brenda në vaginë. Kujdesi për dhëmbët Mjaft protokolle të ndjekjes para lindjes përfshijnë edhe kontrollin rutinë të dhëmbëve. Koncepti se shtatzania e rëndon prishjen e dhëmbëve, ende nuk është i vërtetuar. E vetmja gjë që dihet me siguri është që gjatë shatzanisë ju keni më shumë nevojë për kalcium, mungesa e të cilit mund të sjellë dëmtime të dhëmbëve. Procedurat normale me anestezi lokale mund të kryhen gjatë shtatzanisë pa problem, ndërsa ndërhyrjet më të vështira të cilat kërkojnë

KUJDESI PARA LINDJES

23

anestezi më të thellë, është mirë të shtyhen për tremujorin e dytë të saj. Në rastet e infeksioneve të rënda të dhëmbëve, të quajtura absese, trajtimi me antibiotikë është i domosdoshëm, por ky i fundit duhet të zgjidhet në bashkëpunim me gjinekologun. Kujdesi për gjoksin dhe barkun Kujdesi për thithat e gjirit është trajtuar edhe më sipër, edhe rëndësia e tij gjithashtu. Ndërsa përdorimi i kremrave të ndryshëm për lyerjen e gjirit apo barkut për të parandaluar striet (të çarat e lëkurës), nuk është i provuar nga asnjë studim shkencor. Ato nuk bëjnë dëm, sidoqoftë, por janë të kushtueshme për ekonominë e familjes. Në përgjithësi përhapja e këtyre strieve përputhet me rritjen e mitrës dhe shtesën në peshë të nënës. Këtu duhen parë edhe mundësitë e parandalimit të tyre. Tani po diskutohet gjithnjë e më shumë se rritja e konsumit të lëngjeve nga gruaja shtatzënë, luan një rol shumë të madh në parandalimin e strieve, madje shumë më tepër se kremrat apo vajrat nga më të kushtueshmet. Duhani Nënat të cilat pijnë duhan gjatë shtatzanisë, lindin fëmijë me peshë më të vogël se sa pjesa tjetër e popullatës. Monoksidi i karbonit dhe nikotina, të cilët janë përbërësit

kryesorë në përmbajtje të duhanit, janë shkak për efektet negative tek bebi. Krahasuar me gratë të cilat nuk pijnë duhan, nëse pini, ju jeni më të rrezikuara të bëjnë aborte spontane, plasje para kohe të membranave, hemorragji gjatë tremujorit të dytë apo të tretë të shtatzanisë, si dhe prapa-mbetje të zhvillimit fizik të bebit. Alkooli Është e provuar që përdorimi i alkoolit gjatë shtatzanisë është mjaft i dëmshëm dhe këshillimi para lindjes konsiston në ndalimin e plotë të tij gjatë kësaj kohe. Përbërësit e pijeve alkolike e kalojnë barrierën e placentës dhe shkojnë direkt në gjakun e e bebit. Etanoli ka rezultuar shumë i rrezikshëm, sidomos në tremujorin e parë të shtatzanisë. Efektet që alkooli mund të japë tek bebi janë: · Prapambetje e zhvillimit të bebit në bark · Keqformime të fytyrës · Çrregullime të sistemit nervor qendror Për fat të mirë këto efekte pushojnë së vepruari, menjëherë sapo të ndaloni marrjen e alkoolit. Droga Përdorimi kronik i drogave është mjaft i rrezikshëm gjatë shtatzanisë, sidomos për bebin dhe mirërritjen e tij. Vuajtja kronike brenda barkut të nënës, nënpesha, vdekjet

24

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

para lindjes, janë disa nga komplikacionet serioze që shkakton përdorimi i drogave dhe janë të dokumentuara mirë. Na duhet të theksojmë gjithashtu se midis grave që përdorin narkotike, shkëmbimet e shpeshta të shiringave, çojnë në 50% mundësinë e infektimit të bebit nga virusi HIV (SIDA) apo hepatiti B. Kafeina Nga të gjithë specialistët rekomandohet kufizimi i përdorimit të kafeinës gjatë shtatzanisë, megjithëse deri tani nuk është vënë re ndonjë veprim i dëmshëm i saj ndaj bebit. Ilaçet Me përjashtime të rralla, çfarëdolloj ilaçi që përdoret tek ju, e kalon placentën dhe për pasojë arrin tek bebi. Prandaj ju nuk duhet të merrni asnjë lloj ilaçi, pa marrë mendimin e specialistit (gjinekologut).

si nënë, apo si grua. Për arritjen e këtij qëllimi kërkohet përdorimi i një metode, e cila përfshin arsye të forta për të përballur depresionin gjatë shtatzanisë, dhe një mënyrë shumë e mirë është që të mendoni se çfarë do të fitoni pas lindjes, do të bëheni nënë. Bëjini vetes këto pyetje: · Sa e përgatitur jeni ju për t'u bërë nënë? · Si mendoni se do të jeni si nënë? · Si e mendoni një "nënë të mirë"? Mundohuni të kërkoni e të zbuloni në historinë tuaj familjare. Rikujtoni e reflektoni për marrëdhënien tuaj me nënën, për marrëdhëniet tuaja me të afërmit dhe për marrëdhëniet tuaja në çift (martesore). Të gjitha këto do të jenë pjesë e rëndësishme e përgatitjes suaj psikologjike për t'u bërë nënë. Ndonjëherë, trajtimi i depresionit pas lindjes i referohet dhimbjes së lindjes, por që mund të kapërcehet nga nëna, kur ajo e lidh atë ngushtësisht me marrëdhënien që do të krijojë ajo më vonë me fëmijën. Depresioni pas lindjes, shpesh vjen pas depresionit të shtatzanisë, i cili i paraprin ndryshimeve të rëndësishme që do të vijnë. Bëjini vetes këto pyetje: · Si ka qenë apo si është marrëdhënia juaj me nënën tuaj? · Si do të dëshironit të ishte nëna

LEHTËSIMI I DEPRESIONIT GJATË SHTATZANISË

S

hihni më thellë brenda vetes. Shtatzania, sidomos për herë të parë te femra, shoqërohet me ndryshime fizike dhe ngarkesa psikologjike, që duhen pasur parasysh nga vetë ju, si dhe nga të tjerët. Qëllimi kryesor është përgatitja psikologjike për identitetin

KUJDESI PARA LINDJES

25

juaj? · A jeni trajtuar ju nga nëna juaj ashtu sic do të kishit dëshiruar? · Cilat janë frikërat tuaja? Merrini seriozisht nevojat tuaja. Kjo mund t'ju ndihmojë t'i paraprini nevojave tuaja si nënë. Kujdesuni për veten tuaj, duke kërkuar nga të tjerët mbështetje apo ndihmë për kryerjen e punëve të shtëpisë apo për zgjidhjen e problemeve të tjera (që kanë të bëjnë me marrëdhëniet familjare) që dalin gjatë shtatzanisë. Bëjini vetes këto pyetje: · Për çfarë keni nevojë që të mund të jeni një prind i mirë për fëmijën tuaj? · Çfarë do të ishit të gatshëm të sakrifikonit për të pasur një fëmijë?

gjitha lëndët ushqimore të domosdoshme për ruajtjen në mënyrë të përkryer të nevojave tuaja dhe të bebit brenda jush. Si rregull, gjatë shtatzanisë ju nuk keni nevojë për ndonjë dietë të veçantë (me përjashtim të rasteve kur vuani nga ndonjë sëmundje). Megjithatë duhet thënë se disa ushqime përdoren më shumë se të tjerat, sepse krijesa në rritje harxhon një pjesë të konsiderueshme për nevojat e veta dhe për pasojë është i domosdoshëm plotësimi i rezervave të harxhuara. Kjo nuk do të thotë që të "ushqeheni për dy", apo t'i ktheni momentet e vakteve në fiksime me dietat, tabelat dhe kaloritë. Shtatzania nuk duhet të shkaktojë ndryshime të mëdha në sjelljen e të ushqyerit dhe nuk duhet të detyrojë askënd të hajë diçka që nuk i pëlqen. Nëse para shtatzanisë ju keni qenë nën dieta të veçanta apo vegjetariane, duhet të këshilloheni me gjinekologun për ndryshimet e duhura. Për arsye financiare, duhet thënë se jo të gjithë e kanë mundësinë të sigurojnë një ushqim të pasur dhe të shumëllojshëm. Megjithatë, sipas zakoneve të familjes shqiptare një gruaje shtatzënë në shtëpi i krijohen kushte të marrë kaloritë apo llojet e nevojshme. Ndalohet rreptësisht marrja e tabletave dobësuese gjatë shtatzanisë, sepse sjellin keqformim të bebit.

USHQYERJA GJATË SHTATZANISË

P

adija bën që "drama" e shëndetit gjatë shtatzanisë, aktor i së cilës është edhe ushqimi, të zhvillohet me perde të mbyllura dhe vetëm në aktin e fundit, kur tragjedia bëhet e dukshme, do arrihet të kuptohen gabimet që janë bërë gjatë kohës së shtatzanisë. Një ushqyerje e rregullt nënkupton një ushqim të ekuilibruar, të shumëllojshëm dhe që përmban të

26

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

Nëse ju gjatë jetës normale keni nevojë të merrni 2150 kalori për një ditë, gjatë shtatzanisë kjo rritet në + 150 kalori në tremujorin e parë dhe në + 300 për pjesën e mbetur të shtatzanisë. E thënë më thjeshtë, në tremujorin e parë ju duhen 2300 kalori, dhe në muajt e tjerë rreth 2450 kalori. Në tre muajt e parë ju duhet të përdorni në ditë: · 100 gr mish (300 kal) · 100 gr bukë (270 kal) · 100 gr makarona (340 kal) · 200 gr perime (160 kal) · 200 gr fruta të freskëta (180 kal) · 50 gr djathë (200 kal)

· · · ·

Një gotë kos (100 kal) Një gotë qumësht (130 kal) 50 gr sheqer (180 kal) 30 gr marmalatë ose reçel, mundësisht pa sheqer (200 kal) · Vaj për gatim dhe për sallatë (200 kal). Përbërësit bazë të një diete ushqimore të mirë janë proteinat, yndyrnat, sheqernat, fibrat ushqimore, vitaminat, kripërat minerale dhe uji. Secili nga këto produkte është i domosdoshëm për jetën dhe shëndetin e çdo njeriu, në çfarëdo faze të zhvillimit që të ndodhet. (Shihni tabelën në faqen tjetër)

KUJDESI PARA LINDJES

27

Grupet e prodhimeve ushqimore

Grupi i parë (mishi, peshku dhe të tjera) · Të gjitha llojet e mishit për shembull lope, qengj, mish i grirë qoftesh, mëlçi, mish pule dhe peshk, duke përfshirë edhe peshkun në konservë. · Të gjitha llojet e bathëve të thara si për shembull fasule, thjerëza. Këto janë prodhime që përmbajnë proteina të cilësisë së lartë, hekur, sheqerna, vitaminë D, dhe vitaminat e kompleksit B. Kujdes: Konventa Europiane e Ushqimit ka ndaluar përdorimin e organeve të brendshme të kafshëve për arsye sigurie. Grupi i dytë (qumështi dhe bulmetrat) Këto janë ushqime të gatuara nga vetë nëna natyrë. I tille është qumështi, i cili është i vetmi prodhim i destinuar nga natyra për të qenë ushqimi i kafshëve (gjitarëve) dhe njeriut. Qumështi dhe të gjitha llojet e bulmetrave si djathi, gjiza, kosi, janë produkte ushqimore që përmbajnë calcium, proteina të cilësisë së lartë dhe vitamina të grupit B. Grupi i tretë (buka, drithërat dhe patatet) Orizi dhe grupi i produkteve ushqimore me origjinë nga drithërat, jane produkte ushqimore që përmbajnë sheqerna, proteina të cilësisë së mesme, vitamina të grupit B. Këtu hyjnë: Buka,orizi, makaronat, patatet, drithërat për mëngjesin (për shembull Cornflakes), si dhe të gjitha llojet e grurit ose thekrës. Grupi i katërt Vaji, gjalpi, dhjami dhe margarina, janë produkte që përmbajne yndyrna, veçanërisht acide yndyrore, disa lloje vitaminash (veçanërisht A dhe D) Grupi i pestë (frutat dhe perimet) Agrumet dhe të gjitha llojet e frutave dhe të perimeve të freskëta, janë prodhime që përmbajnë disa lloje vitaminash (veçanërisht vitaminë C) dhe kripëra minerale. Për shembull: · Të gjitha llojet e perimeve të freskëta, të ngrira ose të konservuara, për shembull karrota, spinaq, presh, bizele, speca, lakër etj. · Të gjitha llojet e perimeve që përdoren për sallatë si domate, sallatë jeshile, kastravec. · Të gjitha llojet e frutave të freskëta ose të ngrira si mollë, banane, portokalle, dardhë, pjepër etj. · Të gjitha llojet e frutave të thara si fiq, kajsi, stafidhe etj. · Të gjitha llojet e lëngjeve pa sheqer, të frutave (lëng frutash 100% i pastër).

28

2

Çfarë duhet të dimë që para lindjes?

F

ëmija mund të dëgjojë duke filluar nga java e 28-të e shtatzanisë (ose muaji i 7-të). Pikërisht në këtë periudhë të jetës, korja e trurit është zhvilluar në mënyrë të mjaftueshme për të njohur zërin e nënës së vet: ai nuk është më pasiv, por bashkëvepron dhe e "ndjen" se çfarë ndodh përreth (dëgjon zërat, tingujt, zhurmat, ndjen dhimbje dhe ka ndjenjën e ekuilibrit). Atëherë flitini fëmijës, thirreni në emër (nëse se i keni vënë një emër): mos t'ju duket e çuditshme, në këtë mënyrë e nxisni inteligjencën e bebit tuaj. (Një kuriozitet: shija e ushqimit që nëna ha gjatë kësaj periudhe do të jetë dhe shija e preferuar e fëmijës më vonë.)

Para së gjithash, duhet që gradualisht të grumbulloni sendet e dobishme dhe të shmangni mbledhjen e sendeve të padobishme dhe të panevojshme. Pastaj bëni gati vendin ku do të rrijë dhe jetojë fëmija. Së fundi, lexoni dhe mësoni përmendësh faqet e librit që flasin për ushqyerjen me gji. Mos u ndikoni nga ato që lexoni dhe shihni në çdo lloj reviste dhe reklame; gjërat që vërtet ju nevojiten janë shumë pak.

ÇFARË DUHET TË BLEJMË, OSE TË BËJMË GATI

Tryeza e ndërrimit të fëmijës (mundet dhe ta merrni hua tek ndo-

një shoqe që ka lindur më parë) Karroca me të cilën do të filloni shëtitjet me bebin tuaj. Xhepi i kangurit. Mund të përdoret sapo ka lindur fëmija dhe

ÇFARË DUHET TË DIMË QË PARA LINDJES

29

A doni ta dini sa i gjatë do të bëhet?

Atëherë, bëni llogaritjet e mëposhtme: Mblidhni gjatësinë e të 2 prindërve në cm dhe pastaj pjesëtojeni me 2: (gjatësia e babait + gjatësia e nënës) : 2 = gjatësia mesatare e prindërve. Gjatësisë mesatare të prindërve i shtohen ose i hiqen disa cm, në varësi të seksit të fëmijës, femër apo mashkull. Për shembull fëmija që do të lindë është mashkull, atëherë: Gjatësia e përafërt e tij = gjatësia mesatare e prindërve + 6.5 cm. Megjithatë, gjatësia e tij mund të lëkundet dhe djali në këtë rast mund të jetë më i shkurtër ose më i gjatë nga ky parashikim: Gjatësia maksimale e djalit = gjatësia e përafërt e tij + 5.5 cm Gjatësia minimale e djalit = gjatësia e përafërt e tij ­ 5.5 cm Nëse fëmija që do të lindë është femër, atëherë: Gjatësia e përafërt e saj = gjatësia mesatare e prindërve ­ 6.5 cm, kurse gjatësia maksimale apo minimale do të jetë: Gjatësia maksimale e vajzës = gjatësia e përafërt e saj + 5.5 cm Gjatësia minimale e vajzës = gjatësia e përafërt e saj ­ 5.5 cm

është i dobishëm. Jo vetëm është i rehatshëm dhe thjeshton lëvizjet e të rriturit, por mbi të gjitha përforcon lidhjen fizike të fëmijës me prindin. Mund të përdoret qysh në shëtitjen e parë që bën bebi. E vetmja gjë duhet mbajtur parasysh është se duhet të zgjidhet në përpjesëtim me peshën e fëmijës. Ka disa modele që mund të shërbejnë për mbajtjen e fëmijëve të lindur parakohe. Krevati i fëmijës duhet të jetë të paktën 110 cm, sepse do të shërbejë derisa fëmija të vejë 4-5 vjeç. Anët e krevatit duhet të respektojnë një distancë jo më të madhe se

11 cm (kaq është diametri i kokës tek i porsalinduri), sepse përndryshe rrezikohet që koka e fëmijës të ngecë midis ndarjeve të anëve të krevatit. Ndenjësja (kolltuku) e fëmijës kur shëtitet me makinë: mund të përdoret deri në moshën 4 vjeçare, kur fëmija rri mbrapa në makinë dhe deri në moshën 10 vjeçare, kur fëmija mbahet para. Më e sigurt është të mbahet fëmija mbrapa. Kjo karrike mund të shërbejë edhe për të shëtitur fëmijën ose për ta lënë të flejë aty, përsa kohë ia lejojnë përmasat. Ajo është e përshtatshme sepse zakonisht fëmija ndihet më i

30

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

qetë kur mbahet në pozicionin me duar dhe këmbë të mbledhura (si ka ndenjur në bark të nënës). Ky është një pozicion në të cilin ai jo vetëm qetësohet, por edhe në të cilin harxhimi i energjive dhe i oksigjenit është më i ulëti. Interfoni. Është një mjet i dobishëm por jo i domosdoshëm, në fillim të jetës së bebit. Ai lejon që të dëgjohen të qarat e fëmijës kur ai është në dhomë vetëm; pra lejon një kontroll me anë të zërit, të fëmijës që rri në dhomën e vet. Por përveçse fëmija sigurohet, në këtë rast ai ndihmohet në zhvillimin psikologjik. Në fakt, si do të shohim edhe më tej, fëmija duhet të kuptojë se nëqoftëse ai do, mund të kushtëzojë mjedisin, domethënë kur qan merret vesh se çfarë kërkon. Ai nuk e di që kur qan dhe dera është e mbyllur, nëna e vet nuk vjen se nuk e dëgjoi: kështu tek ai mund të krijohet bindja se nuk arrin të kuptohet. Për këtë arsye sa herë që fëmija qan, i duhet përgjigjur sipas nevojave dhe nuk duhet të lihet që të qajë. Themi për interfonin që nuk është një mjet i domosdoshëm, sepse supozohet dhe në fakt kështu duhet, që nëna dhe fëmija të mos ndahen nga njeri-tjetri. Kur ka mundësi, pse duhet të lihet fëmija vetëm në dhomë? Fëmija i porsalindur e ndjen shumë mungesën e kontaktit të ngushtë fizik dhe do të

rrijë gjithmonë ngjitur me trupin e nënës (edhe në banjë, nëna duhet të shkojë së bashku me fëmijën e vet). Të mësuarit e fëmijës të flejë vetë dhe në dhomën e vet, mund të fillojë vetëm pas muajit të gjashtë, kur fëmija ndihet i sigurt dhe ka fituar besim tek bota që e rrethon. Panolinat (pampersat - pelenat me një përdorim) duhet të blihen në njëfarë sasie për t`i pasur gjithmonë gati. Rrobat. Është mirë që të merren trup (bluzë dhe tuta bashkë) dhe që mbërthehen e zbërthehen kollaj (fëmijës nuk i pëlqen veshja dhe zhveshja ­ atij i pëlqen më shumë të rrijë lakuriq). Rrobat e fëmijës është mirë të jenë prej pambuku dhe jo prej leshi. Ato nuk duhet të jenë tepër të trasha, sepse fëmijët e vegjël nuk djersijnë dhe nuk e kontrollojnë dot vetvetiu temperaturën trupore (nxehen kollaj nga veshja e trashë). Lidhur me madhësinë e rrobave, kini parasysh se pesha mesatare e një fëmije është rreth 3.3 kg, gjatësia mesatare në lindje është rreth 50 cm dhe rrethi i kokës afërsisht 35 cm. Çfarë nuk duhet të blejmë? Rrethorja. Nuk është e këshi llueshme, sepse nëqoftëse fëmija e përdor, në vend që të mësojë të ecë, mëson të drejtojë rrethoren, domethënë përkulet me bark për-

ÇFARË DUHET TË DIMË QË PARA LINDJES

31

para dhe ecën me majat e gishtave. Me kohë fëmija nuk e harron këtë mënyrë lëvizjeje dhe kur rritet, vazhdon të ecë me majat e gishtave. Sterilizuesin e biberonave dhe kompletin për ushqyerjen artificiale. Së pari qëllimi juaj kryesor dhe i vetëm duhet të jetë ushqyerja me gji. Sidoqoftë, nëse vërtet keni arsye të forta për të ushqyer artificialisht fëmijën dhe e keni biseduar gjithçka me mjekun tuaj pediatër, përsëri nuk është e nevojshme që të bleni sterilizuesin. Biberonat, shishet, dhe çdo gjë që mund t`ju duhet për ushqyerjen artificiale, mund t'i sterilizoni në çfarëdo lloj kusie. Biberon i rremë. Nuk është i domosdoshëm. Çfarë të marrim me vete në maternitet? Duhet përgatitur një çantë me gjëra që duhet për të veshur fëmijën që sapo ka lindur: panolina, bluzat, çorapet, kapuçi prej pambuku, këpuckat etj. Ka maternitete që nuk lejojnë veshjet personale, qoftë për nënën, qoftë dhe për fëmijën. Gjithsesi, interesohuni qysh më parë. Zakonisht në të gjitha maternitetet lejohen tashmë rrobat personale. Ndonjëherë mund të merren në spital edhe çarçafë të vjetër, veçanërisht kur keni merak për pastërtinë. Normalisht do t`ju duhen 2-3 çarçafë për vete dhe të paktën 2 çarçafë të vegjël për

fëmijën tuaj. Gjithashtu do t'ju nevojitet një veshje, për çastin kur do të dilni nga materniteti. Çfarë të bëjmë gati në shtëpi? Këndi i ndërrimit të fëmijës. Përgatitni një cep të shtëpisë për të vendosur tryezën e ndërrimit të fëmijës. Nuk është e thënë që patjetër ta bleni, sepse mund edhe ta sajoni. Sidoqoftë në treg ka të gatshme, të formave dhe përmasave të ndryshme. Kini parasysh që afër kësaj tavoline ose në sirtarët që vetë tryeza e gatshme mund të ketë, ju duhet të mbani teshat që ju nevojiten për ndërrimin e fëmijës, mjetet e tualetit dhe të pastrimit të fëmijës. Nëse keni gjetur ose blerë një peshore për peshimin e fëmijës, gjejini një vend aty afër, sepse fëmijën duhet ta peshoni të zhveshur, prandaj ju vjen për mbarë ta keni afër. Vendi ku do t`i jepni gji fëmijës. Fëmijën mund ta vini në gji ku të doni. Por për të krijuar një atmosferë më të këndshme, zgjidhni një kënd të shtëpisë që ju pëlqen më shumë. Është shumë e rëndësishme kur ushqeni me gji, që në radhë të parë ju të rehatoheni (pra zgjidhni një kolltuk, ose poltronë të rehatshme, për ta rregulluar në pjesën e shtëpisë që e keni përzgjedhur për të ushqyer fëmijën). Ky vend duhet të jetë larg telefonit dhe televizorit, që të mos ju shqetësojnë.

32

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

Si duhet të jetë dhoma e fëmijës?

Muret PO JO Dyshemeja PO JO Perdet PO vendosni postera, fotografi të gëzueshme dhe shumëngjyrëshe letër muresh, sepse krijon lagështirë dhe myk pllaka qeramike, mermeri, linoleumi dhe dërrasë moket dhe tapet (po të vendosen, duhet të lahen shpesh) më mirë pa to; po qe se nuk bëni dot pa to, vendosni grila plastike, ose perde najloni ose pambuku (duhet të lahen shpesh) jo perde damasku, ose cope të trashë (duhet të lahen shpesh) çfarëdolloj materiali, por me sipërfaqe të lëmuara dhe lart nga toka, në mënyrë që dyshemeja të mund të lahet pa vështirësi modelet që mbështeten në tokë, ose me kashtë apo xunkth 110 cm i gjatë, anësoret jo më shumë se 11 cm i përkundshëm jo më shumë se 2 cm i lartë dhe me material sintetik hipoalergjik (kundër alergjive) i lartë, me lesh pambuku, ose lino me pendë (të patës) me material sintetik me lesh Të gomuara me lesh, apo pendë

JO Mobiljet PO

JO Krevati Jastëku PO JO PO JO Çarçafët dhe kuvertat Batanijet Dysheku PO JO PO JO PO JO

PËRGATITJA PËR LINDJE

L

indja përbën kulmin e periudhës së shtatzanisë, është kurorëzimi i gjithë kujdesit të treguar për nëntë muaj me radhë dhe është

momenti kur ju do të shihni fëmijën tuaj, të cilën e keni pritur me padurim. Ky moment nuk matet me sekonda, por me orë, nga 6 deri

ÇFARË DUHET TË DIMË QË PARA LINDJES

33

në 12 orë. Nëse ju jeni të përgatitura, këto orë nuk do t'i përjetoni me shumë ankth. Si ta kuptoni se akti i lindjes po afron? Përvoja e çdo gruaje është e ndryshme, por ato që presin të bëhen nëna për herë të parë janë të shqetësuara nëse do të dinë t'i njohin shenjat e para të aktivitetit të lindjes në kohën e duhur. Shenjat që tregojnë se lindja është pranë Gratë shtatzëna shpesh herë tremben kur dallojnë një si "tapë" të trashë, të perzier edhe me copëza gjaku t'u dalë nga vagina, pa bërë ndonjë sforcim dhe mund të jetë ditën ose natën. Kjo nuk ka përse t'ju trembë, por tregon se për 24 ose 48 orë do fillojë aktiviteti i vërtetë i lindjes dhe quhet "tapa mukoide". Përveç kësaj tape, gratë shtatzëna, në ditët e fundit para lindjes kanë një ndjenjë rëndimi në fund të barkut, ndiejnë shpesh nevojën të shkojnë në tualet, urinojnë shpesh dhe në sasi të pakët, dhe ndodh të bëjnë gjumë të çrregullt. Është shumë e rëndësishme që nëna në këtë fazë të numërojë lëvizjet e bebit të saj gjatë kohës që ajo është zgjuar. Nëse këto lëvizje numërohen më pak se 12 për kohën që u përmend më sipër, kjo përbën shenjë alarmi dhe ju duhet t'i drejtoheni menjëherë mjekut apo mamisë që keni më pranë.

Plasja e ujrave Fëmija juaj rrethohet nga një cipë brenda mitrës, e cila përmban ujë, i domosdoshëm për rritjen normale të bebit. Në momentin që afrohet aktiviteti i lindjes, ky xhep ujrash çahet dhe gruaja ka rrjedhje uji nga organet seksuale, pa ndjerë kurrfarë dhimbje, madje mund të jetë në gjumë. Ky nuk është moment për t'u alarmuar, por sidoqoftë duhet të vihet në dijeni mjeku (kjo shprehje ka vend kur bëhet fjalë për fundin e shtatzanisë). Një grua mund të qëndrojë edhe 24 orë, me ujra të plasura, pa pasur kontraksione, dhe pa ndonjë rrezik, nëse përdor peceta sterile. I vetmi rrezik është mundësia e infeksionit nga poshtë-lart, gjë që mund të ndodhë në rastet kur mungon higjena vetjake. Pra mund të pritet deri në 24 orë, pa pasur nevojë të shtroheni ne spital, por gjithmonë kur ka mundësi të kontaktoni me një personel shendetësor. Nëse kalojnë këto 24 orë dhe nuk fillojne kontraksionet, duhet të drejtoheni menjëherë në spital dhe të kërkoni ndihmë të kualifikuar. Kontraksionet Do t'i quajmë kontraksione dhe jo dhimbje, për t`ju dhënë idenë e mirë që këto nuk përjetohen vetëm me dhimbje. Kontraksionet mund të fillojnë si një forcim i barkut, i shoqëruar me ndjenjë rëndimi në

34

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

fund të tij, apo edhe me shtrëngime të mesit. Ato perceptohen mjaft të durueshme nga gruaja dhe kanë karakteristikë që mbarojnë për disa sekonda dhe ripërsëriten çdo 20 apo 30 minuta. Ju mund ta matni vetë kohëzgjatjen e tyre dhe sa është intervali ndërmjet tyre. Në këto momente partneri apo një njeri i afërt i familjes mund t`ju japë një ndihmë të mrekullueshme duke ju fërkuar mesin, nëse kjo gjë ju lehtëson. Mënyra e frymëmarrjes gjithashtu mund t`ju ndihmojë mjaft. Në fillim të kontraksionit filloni të merrni frymë thellë, rrallë, duke marrë frymë me gojë dhe duke e nxjerrë po me gojë, ose të njëjtën gjë mund ta bëni me hundë, ka të njëjtin efekt. Kjo lloj frymëmarrjeje ndihmon në kalimin më të lehtë të kontraksionit, sepse e kalon dominancën e trurit në tjetër qendër, dhe në të njëjtën kohë i jep më shumë oksigjen bebit, i cili në momentin e kontraksionit ka më shumë nevojë për të se në çdo moment tjeter. Me kalimin e kohës kontraksionet afrohen me njëra tjetrën, zgjasin më shumë deri në 60 sekonda (maksimumi), muskujt e barkut forcohen më shumë, dhe perceptohen më të dhimbshme nga gruaja. Këto kontraksione bëjnë të mundur hapjen e qafës së mitrës, gjë që ndodh shumë gradualisht (norma është 1cm hapje në orë) dhe janë të pavullnetshme. Sado mirë të

jeni përgatitur për lindjen, ndjenja se trupi juaj është përfshirë në një proces që ju nuk e kontrolloni dot vetë, mund t`ju bëjë të ndjeni frikë dhe pasiguri. Ky është momenti kur prania e partnerit ju ndihmon mjaft dhe ju bën të ndiheni më mirë. Edhe frymëmarrja e bërë në mënyrën si u përshkrua me sipër, ju ndihmon në kalimin më lehtë të kontraksionit dhe sidomos nëse edhe partneri bën të njëjtën frymëmarrje me ju. Pozicioni që mund të mbani Jeni të lira të zgjidhni pozicionin në të cilin e ndjeni veten më komode dhe ndjeni më pak dhimbje. Në fillim të kontraksioneve mund të qëndroni ulur "në bisht", ulur në karrike, në këmbë, apo shtrirë anash. Mundeni edhe të vendosni gjunjët në krevat dhe kokën në një pirg jastëqesh. Mund të qëndroni të mbështetur te partneri dhe ai t`ju fërkojë mesin apo shpatu llat. Pra çdo pozicion që ju bën të ndiheni mirë, është i favorshëm. Në fazën kur kontraksionet bëhen më të afërta (deri çdo një minutë), nëse ndjeni nevojën për të urinuar është mirë të shkoni në tualet, se boshatisja e fshikëzës së urinës ndihmon daljen e bebit (ose nuk e pengon atë). Ndërkohë nëse lëvizni në këmbë gjatë intervalit, kjo bën mirë për të shtyrë poshtë kokën e bebit. Gjatë kësaj faze gratë mund të jenë më të shqetësuara, të kenë ndjenjën e të vjellit dhe humor të

ÇFARË DUHET TË DIMË QË PARA LINDJES

35

Qëndrimi në këmbë këshillohet në procesin e fillimit të dhimbjeve të lindjes.

Përpiquni të uleni pothuaj tërësisht në pozicion vertikal, duke u mbështetur me kurriz në krahët e ndihmësit tuaj.

Flisni me mjekun paraprakisht mbi mundësinë e qëndrimit të paktën pjesërisht në pozicionin vertikal gjatë lindjes: në këmbë, ecur, ose ulur (në një karrige lëkundëse ose në krahët e burrit tuaj) Studimet tregojnë se pozicionet vertikale mund të zvogëlojnë periudhën e dhimbjeve të lindjes nëpërmjet zgjerimit dhe zbritjes së fëmijës - megjthëse kjo varion nga njëra grua në tjetrën. Pozicioni i shtrirë me kurrizin poshtë jo vetëm ngadalëson procesin e dhimbjeve të lindjes, por mund të ushtrojë shtypje në enët kryesore të gjakut, duke krijuar mundësi për ndonjë rrjedhje gjaku në fetus. Në qoftë se ndiheni mirë në pozicionin shtrirë, kthehuni majtas e djathtas, duke bërë anime të legenit herë pas here.

Figura 1. Pozicioni që mund të mbani gjatë paralindjes.

36

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

keq. E përsëris që prania e partnerit e lehtëson gjendjen dhe duhet të dini që kjo fazë zgjat 30 minuta ose pak më shumë. Nëse në këtë moment ndjeni nevojën për të shtyrë poshtë, mos e bëni pa marrë mendimin e mjekut. Është ai që do të vendosë kur është momenti që duhet shtyrë. Po u bë më parë se duhet, aktiviteti i lindjes mund të zgjasë më shumë.

t´ju duket më e lehtë. a. qafa e mitrës është holluar, por ende nuk është hapur. b. qafa e mitrës është hapur plotësisht dhe koka e bebit ka filluar të shtyjë në kanalin e lindjes (vaginën). c. Duket maja e kokës. d. Koka, pjesa më e gjerë e bebit, ka dalë jashtë. Pjesa tjetër e lindjes do të vazhdojë qetësisht. Momenti i shumëpritur tani është shumë pranë dhe ju shpejt do të keni mundësinë të shihni fëmijën tuaj dhe ta mbani në gji. Në këtë moment provoni një ndjenjë çlirimi fizik dhe psikologjik të veçantë, ku gëzimi përzihet edhe me lotët. Por lindja nuk quhet e përfunduar derisa nuk ka dalë ende placenta, e cila del disa minuta (deri në 30) mbas lindjes. Gjatë kësaj kohe ju humbisni një sasi gjaku, e cila vlerësohet nga personeli mjekësor deri kur do të quhet normale. Për të realizuar daljen e placentës do t´ju duhet të shtyni përsëri, këtë herë pa dhimbje, vetëm për të ndihmuar daljen e saj. Më pas, mbasi mjeku sigurohet që placenta ka dalë e plotë, lindja mund të konsiderohet e kryer dhe ju mund t'i gëzoheni tërësisht fëmjës suaj, duke e vënë menjëherë në gji, në mënyrë që ai të ndiejë afërsinë e nënës deri në lëkurë.

FAZA E DYTË E LINDJES

K

jo fazë fillon kur hapja e qafës të mitrës ka arritur 10 cm, ose ajo që quhet hapje e plotë. Gruaja këtë fazë e ka më të lehtë edhe pse kontraksionet janë çdo 1 minutë dhe zgjasin 60 sekonda, sepse ajo ka një ndjenjë të fortë të të shtyrit poshtë, gjë e cila shumë gra i lehtëson. E gjithë periudha është 30 minuta deri në një orë (tek gratë të cilat lindin për herë të parë). Nga ana tjetër kjo është një fazë kur gruaja e ndjen veten të nevojshme sepse duhet edhe ndihma e saj e vullnetshme gjatë çdo kontraksioni për të shtyrë poshtë, duke përdorur muskulaturën e barkut. Pozicioni që mund të merrni është ai që ju krijon mundësinë të shtyni më mirë, i cili mund të jetë në kurriz, anash apo ndenjur. Po të gjeni pozicionin e duhur dhe me ndihmën e partnerit, çdo gjë do

ÇFARË DUHET TË DIMË QË PARA LINDJES

37

1.Qafa e mitrës është holluar deri diku por nuk ka filluar të hapet. 2. Qafa e mitrës është hapur plotësisht dhe koka e fëmijës ka filluar të shtypë kanalin e lindjes (vaginën). 3. Për të lejuar diametrin më të ngushtë të kokës së fëmijës të kalojë përmes legenit të nënës, bebi zakonisht kthehet dhe ndërron pozicion gjatë dhimbjeve të lindjes. 4. Koka, pjesa më e gjerë e bebit ka dalë jashtë. Pjesa tjetër e trupit del shpejt dhe pa shumë dhimbje.

Figura 2. Fazat e lindjes.

38

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

DEPRESIONI PAS LINDJES SI TA PËRBALLOJMË?

D

epresioni pas lindjes prek rreth 10% të grave për pothuajse një jave pas lindjes. Meqenëse është një çrregullim i zakonshëm, vetëm gjysma e grave ndiejnë nevojën e ndihmës mjekësore. Çrregullimi shoqërohet me gjendje jo të mira humori dhe shpesh shoqërohet me lëvizje të tij (humorit). Këto ndryshime të shpeshta dhe të zgjatura të humorit nuk duhet të ngatërrohen me eksperiencën e mrekullueshme të nxjerrjes në jetë të një foshnjeje. Çfarë e shkakton depresionin pas lindjes? Shkaqet e depresionit pas lindjes nuk janë fort të qarta, por duket se gratë janë më të ndjeshme psikologjikisht ndaj problemeve për gjatë javës dhe muajit të parë pas lindjes. Më fort këtë goditje psikologjike e përjetojnë më tepër gratë të cilat kanë një shtatzani të paplanifikuar, ato me mbështetje të ulët sociale, apo që vijnë nga familje me një prind etj. Edhe vetë këta faktorë mund të shkaktojnë depresion, ndërsa shtatzania dhe lindja veprojnë si faktorë stresues shtesë. Gratë të cilat kanë pasur probleme të mëparshme psikologjike, janë më të rrezikuara.

Cilat janë shenjat e depresionit pas lindjes? Shenjat janë të ndryshme, por pagjumësia, humbja e oreksit, ndjenjat e ankthit, ataket e panikut (gjendje ankthi shumë e fuqishme) dhe aktiviteti i tepërt ose i pakët janë shumë të zakonshme. Nëna mund të ndihet e shqetësuar apo fajtore dhe mund të shprehë shqetësime të pazakonta për veten dhe për fëmijën. Përfundimisht, nëna mund të jetë e çorganizuar dhe ajo nuk mund të kujdeset për veten dhe për fëmijën. Cilat janë mënyrat e mundshme të trajtimit për depresionin pas lindjes? Shenjat e lehta mund të mund të zhduken brenda një periudhe një javore, përmes një trajtimi mjekësor. Për shqetësime më të zgjatura kërkohet këshillim psikologjik, psikoterapi dhe mjekim. Mjekimi zakonisht jepet me tableta kundër depresionit, që nuk krijojnë varësi për një periu-dhë prej një jave deri në një muaj. Një numër shumë i vogël nënash kanë nevojë për një trajtim më intensiv në spital. Mbështetje praktike: · Nëse ndjeni që nuk mund ta përballoni "problemin", mos u druani t'i tregoni familjes dhe miqve, mjekut tuaj apo infermieres që keni nevojë për ndihmë.

ÇFARË DUHET TË DIMË QË PARA LINDJES

39

· Të merrni një kujdestare apo një të afërm për pak orë në ditë, që të mund t'ju ndihmojë. · Përpiquni të mos shqetësoheni për punët e shtëpisë dhe të mos shpenzoni shumë kohë për to. · Kërkojini bashkëshortit/partnerit tuaj, familjes apo miqve që t'ju japin ndihmë. Shëndeti dhe mirëqenia juaj janë shume të rëndësishme. · Duhet të përpiqeni të hani në mënyrë të balancuar, pak dhe shpesh, të pini shumë lëngje, sidomos nëse keni probleme me frymëmarrjen. Nëse është përjetuar depresion pas lindjes së parë, a mund të ndodhë që të përsëritet? Nëse keni kaluar një depresion pas lindjes së parë, mundësia për ta përjetuar atë përsëri është 1 në 5

raste (sipas disa studimeve). Duke qenë e informuar dhe kur e di se çfarë mund të ndihmojë për një trajtim të mirë, është më e thjeshtë të identifikosh dhe ta zgjidhësh problemin. Shtatzania, lindja e fëmijës dhe paslindja përbëjnë një periudhë ndryshimesh të mëdha psikologjike dhe fizike te gratë. Gjatë gjithë kësaj kohe ato e kanë të nevojshme të bëjnë kujdes për veten por edhe të mbështeten nga të tjerët për të përballuar ndryshimet fizike, si dhe ato emocionale që shkaktohen nga shtatzania, lindja dhe paslindja, të cilat përbëjnë një ngjarje të rëndësishme të jetës së tyre. Suksesi i mbështetjes së të tjerëve gjatë gjithë këtyre fazave varet nga kujdesi fizik dhe emocional i vazhdueshëm i gruas për veten.

40

3 Lindja

BEBI LINDI - PO TANI?

S

apo fëmija lind, ai duhet të fshihet me një pelenë të ngrohtë, derisa të pihen krejtësisht ujrat dhe gjaku. Ndërkaq është prerë kordoni i kërthizës, pastaj fëmija

mbulohet me një pelenë tjetër të ngrohtë dhe vendoset mbi bark të nënës. Sipas rastit, mundet që fëmija të vendoset mbi një tavolinë ngrohëse të posaçme dhe pasi janë kry-

Çdo pozicion është i rehatshëm

Figura 3. Sigurohuni që të mos bllokoni hundën e vockël të bebit tuaj.

LINDJA

41

Bebi dhe gjiri - një dyshe perfekte për ushqyerje

Gjendra e qumështit

Areola

Gjuha

Sigurohuni që gjatë ushqyerjes bebi të ketë në gojë të gjithë aureolën (pjesa rrotull thithit) dhe jo vetëm thithin e gjirit. Vetëm në këtë mënyrë qumështi mund të thithet mirë dhe pa dhimbje.

Figura 4. Bebi ndihet shumë mirë në gjirin e nënës. er veprimet e mësipërme, i jepet nënës. Ndonjëherë mundet që të pastrohen me anë të thithjes lëngjet e gojës dhe të hundës të fëmijës. Fëmija kërkon menjëherë nënën. Pak minuta pas lindjes, fëmija fillon të hapë gojën, sikur kërkon diçka dhe hap sytë. Njëkohësisht fillon të drejtohet për nga nëna dhe vepron kështu sepse instiktivisht kërkon nënën e vet. Kjo do të thotë që fëmija ndihet më mirë kur është afër nënës. Për këtë arsye, kërkojini personelit që t`jua sjellë fëmijën pranë, sapo ka lindur. Kjo është një mënyrë për ta filluar jetën ashtu si duhet! Fëmija duhet të mbrohet nga të ftohtit. Që nga momenti që ka lindur dhe në vazhdim, fëmija duhet të mbrohet nga të ftohtit. Në fakt, duke qenë ende i paformuar, i porsalinduri mund të humbasë shpejt temperaturën trupore. Temperatura e ulët trupore, në se nuk trajtohet, bëhet shkak jo vetëm për sëmundjeje, por edhe për dëmtimin e fëmijës. Për këtë arsye është

42

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

thelbësore ruajtja e një temperature normale trupore. Temperatura trupore mund të ruhet: (1) duke e mbajtur ngrohtë fëmijën (kontakt të drejtëpërdrejtë lëkurë me lëkurë të nënës me fëmijën, temperaturë të përshtatshme të mjedisit, veshje të ngrohta, inkubator, ngrohës etj.). (2) duke e ushqyer, domethënë duke e vënë sa më herët që të jetë e mundur në gji, (3) duke shmangur rrymat e ajrit (hapjet dhe mbylljet e shpeshta të dyerve dhe dritareve). Kujdesuni që bebi të mos të fusë në gojë vetëm thithin, por dhe një pjesë të të zezës së gjirit (aureolës). Kërthiza. Një nga veprimet që bëhen në sallë të lindjes, është prerja e kordonit dhe kujdesi për të. Kërthiza pritet rreth 3 cm larg nga lëkura dhe pastrohet me alkol 70°. Kërthiza duhet të mbahet e thatë. Pikat në sy. Pasi ka kaluar rreth 1 orë nga lindja, fëmijës i hidhen në sy pika të eritromicinës (kolir 1-2%), ose të tretësirës ujore të betadinës (2.5%). Mund të përdoret edhe pomada e teranit ose koliri i nitratit të argjentit. Pikat në sy janë një veprim që duhet të kryhet domosdoshmërisht pas lindjes së një fëmije, për të parandaluar infeksionin e syve. Temperatura e përshtatshme e mjedisit. Menjëherë pas lindjes,

duhet të ruhet një temperaturë e mjedisit rreth 24° C, kurse në shtëpi është e mjaftueshme një temperaturë rreth 20° C. Fëmija me nënën nuk duhet të ndahet. Kur nuk ka ndonjë arsye të fortë, gjithmonë kërkoni ta keni fëmijën pranë. Ja se cilat janë përparësitë kryesore të këtij veprimi: · Nëna shijon (sheh dhe prek) frutet e mundit të saj. · Krijohet menjëherë një lidhje midis nënës dhe fëmijës. · Nëna ngroh me trupin e vet edhe atë të fëmijës. · Duke e vendosur në gji, nxit prodhimin e qumështit të vet. · Fëmija ndihet mirë sepse dëgjon një zë që e njeh (fëmija dëgjon zërin e nënës qysh nga java e 28-të e shtatzanisë), paçka se pak më ndryshe. Në orët e para pas lindjes, megjithëse fëmija duket pak si i përgjumur, në fakt është mjaft i vëmendshëm ndaj asaj që ndodh përreth tij. Ky raport me mjedisin është shumë i rëndësishëm, sepse krijon dhe bazat e para të marrëdhënieve në vijim me nënën dhe babain e vet. Fëmija i porsalindur i kushton shumë më tepër vëmendje fytyrës njerëzore, ajo e tërheq më shumë. Mos mendoni se fëmija i vogël nuk sheh, nuk dëgjon, ose nuk ndjen. Ai është në gjendje të shijojë dhe të ndiejë dhimbje, aq sa pakujdesia jonë në këtë drejtim mund të ndikojë jo mirë në rritjen

LINDJA

43

e tij dhe mënyrën sesi do ta përballojë stresin në të ardhmen. Por mos u fusni në siklet nga kjo: nuk është nevoja të sforcoheni apo të bëni ndonjë gjë të veçantë: shumë thjesht merreni fëmijën në krahë, përkëdheleni dhe mos lejoni të tjerët të kujdesen për të, kur keni mundësi. Edhe kur nuk mundeni, asnjëherë larg syve tuaj (jo për dyshim, por sepse me siguri, fëmija juaj, ndihet më mirë vetëm pranë jush). A ka nevojë i porsalinduri për të atin? Kur një fëmijë lind, vëmendja e të gjithëve është e përqëndruar tek ai dhe nëna. Zakonisht babai ndihet i lënë pas dore ose i përjashtuar. Aq sa është e rëndësishme lidhja nënë-fëmijë, po aq është edhe lidhja me babain. Shumë shpejt pas lindjes edhe babai duhet të sigurojë kontaktin fizik me fëmijën, domethënë kontaktin lëkurë me lëkurë. Në këtë mënyrë fëmija do të njohë erën e trupit të të atit

dhe pas disa javësh kjo erë do t'i ndjellë një gjendje qetësie dhe sigurie. Babai gjithashtu duhet t'i flasë fëmijës, në mënyrë që ai të njohë dhe të dallojë zërin e tij. Në fakt, kur ai i ka folur fëmijës që në bark të nënës, fëmija është në gjendje t'ia njohë zërin menjëherë pas lindjes. Babai duhet të përfshihet edhe në kujdesin e përditshëm të fëmijës; ai duhet ta mbajë atë në krahë, ta ndërrojë dhe të marrë pjesë në bërjen e banjës. Nëse fëmija ushqehet me gji, ai mund ta ushqejë me qumësht gjiri të shtrydhur, të futur në një shishe të pastruar me kujdes. Vlerësimi me pikë sipas Apgar-it. Apgar-i, është një tregues, në bazë të disa "pikëve" që i jepen fëmijës tuaj në lindje. Kjo u përcaktohet të gjithë fëmijëve në minutën e parë dhe të pestë pas lindjes. Pikësohen disa shenja të rëndësishme si frymëmarrjet, rrahjet e zemrës etj. (shih tabelën).

44

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

Pikët që merr fëmija janë nga 0 deri në 10; pak a shumë si puna e notave të shkollës. Sa më e lartë nota, aq më e mirë është gjendja e fëmijës në lindje.

kokës mund të bëhet me një metër të thjeshtë rrobaqepësi. Përmasat normale të rrethit të kokës lëkunden midis 32 ­ 38 cm për fëmijën e lindur në kohë të vet, por kjo varet nga pesha trupore dhe përmasat e tjera trupore, si rrethi i barkut etj. Fontanela. Në majë të kokës fëmija ka një të zonë të pambuluar nga kockat e kafkës, që quhet fontanela e përparshme. Fontanela e përparshme ka formën e një rombi dhe është me një madhësi rreth 2x2 cm. Në pjesën e pasme të kokës mund të gjendet edhe fontanela e pasme, por madhësia e saj zakonisht është tepër e vogël. Cefalhematoma. Disa orë pas lindjes, në disa raste, në pjesën paraqitëse të kokës formohet një gungë (fryrje), ndonjëherë me përmasa të konsiderueshme, shkaktuar nga dalja e gjakut jashtë enëve, që mund të jenë çarë gjatë procesit të lindjes. Gjaku i derdhur në këtë rast, nuk derdhet jashtë, siç ndodh rëndom kur për shembull presim gishtin, por grumbullohet midis kockës së kafkës dhe indeve që veshin kafkën. Duke qenë se gjaku derdhet gradualisht, për disa orë, edhe masa fillon e bëhet e dukshme pas disa orësh. Më pas gjaku pushon së rrjedhuri, por masa përthithet shumë më ngadalë. Për t`u përthithur duhet të kalojnë nga disa ditë, në disa javë. Kjo gjë ndodh vetvetiu, prandaj dhe nuk ka arsye të frikësohemi dhe të

PAMJA E TË PORSALINDURIT

T

huhet se të porsalindurit janë të gjithë njëlloj. Kjo nuk është e vërtetë. Kjo bindje krijohet për faktin sepse ata kanë disa tipare të përbashkëta dhe krejt të ndryshme nga një fëmijë më i madh. Pesha mesatare e fëmijëve është rreth 3300 g, por meshkujt peshojnë diçka më shumë se femrat. Normalisht, një fëmijë që lind në kohë të vet dhe mbi 2500 g dhe afërsisht nën 4000 g, konsiderohet i lindur me një peshë normale. Gjatësia mesatare e një fëmije të lindur në kohë të vet, është mesatarisht rreth 50 cm. Kjo gjatësi lëkundet nga 46 ­ 55 cm, qoftë për femrat dhe qoftë për meshkujt. Koka është e madhe. Nëse e vështrojmë me vëmendje të porsalindurin, bie në sy që koka duket më e madhe në raport me trupin. Në lindje, gjatësia e kokës është sa ¼ e trupit, kurse tek i rrituri ajo është sa 1/8. Rrethi i kokës. Matja e rrethit të

LINDJA

45

alarmohemi, edhe pse përmasat e cefalhematomës janë ndonjëherë të konsiderueshme. Nuk këshillohet kurrsesi që të ndërhyhet për ta zbrazur cefalhematomën, sepse kështu rrezikohet jeta e bebit nga infeksionet dhe ndërlikime të tjera, ndonjëherë vdekjeprurëse. Faqet përmbajnë shumë ind dhjamor që i jep rrumbullakësi fytyrës së të porsalindurit. Goja · Gjuha: mbush pothuaj të gjithë gojën dhe duket më e madhe; mos u shqetësoni, sepse është normale të jetë kështu. · Frenulumi i gjuhës: kjo është një "lidhëse" që lidh gjuhën me qiellzën. Shpesh herë duket më e shkurtër. Shumë mjekë këshillojnë prerjen e kësaj "lidhëseje". Nuk duhet prerë, sepse mund të shkaktojë probleme me të folurin. · Pështyma: ende nuk prodhohet. Fytyra është e rrumbullakët dhe nofulla e poshtme është e vogël. Qafa është e shkurtër, si në raport me kokën, ashtu edhe me trungun. Gjoksi është më i rrumbullakët se tek të rriturit. Perimetri i gjoksit lëviz midis 31 -35 cm. Meqenëse nga fundi i shtatzanisë, në gjakun e frutit mbërrijnë të njëjtat hormone, përgjegjëse për prodhimin e qumështit tek nëna, ndodh që

gjinjtë e të porsalindurit të jenë të fryra. Kjo dukuri është më e shpeshtë tek femrat, por ndodh edhe tek meshkujt. Qëllon që nga gjinjtë edhe të rrjedhë një lëng që të kujton qumështin. Sidoqoftë, gjinjtë nuk duhet të shtrydhen dhe as të ndërhyhet, sepse mund të infektohen. Janë të panevojshme dhe kompresat e ndryshme, aq më tepër ato me alkol, sepse mund "ta dehin" bebin. Barku del mbi gjoksin dhe është i madh. Organet seksuale (vagina) tek femra janë zakonisht mishtore dhe mund të paraqesin një lloj lëngu të bardhë, ndonjëherë të ngjyrosur në rozë, që të kujtojnë menstruacionet (quhen menstruacionet e rreme). Janë një dukuri krejt normale dhe ashtu si dhe fryrja e gjinjve shkaktohet prej kalimit të hormoneve të nënës edhe tek fëmija. Tek meshkujt, lafsha është e madhe dhe nuk lejon që gjatë tërheqjes të duket koka e organit seksual të mashkullit. Mund të vërehen ereksione (forcim i penisit) herë pas here dhe kjo është diçka normale. · Madhësia e penisit (organit seksual mashkullor) në lindje është rreth 2 ­ 4 cm. · Testikujt (kokrrat) duhet të kenë zbritur dhe duken në qesen skrotale. Në ndonjë rast ato nuk duken. Për këtë rast është

46

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

mirë të komunikoni me mjekun tuaj. Duhet thënë se madhësia e penisit ose e testikujve në lindje, nuk ka lidhje me të ardhmen si mashkull të fëmijës. Krahët dhe këmbët fëmija i mban të mbledhura. Pozicioni që mban fëmija, të kujton atë që mban në bark të nënës, ose atë që të rriturit mbajnë kur kanë dhimbje. Lëkura · Verniksi është një lëndë e bardhë që vesh fëmijën kur lind. Në bark të nënës fëmija rri në një mjedis ujor (noton në lëngun amnial). Qëndrimi për një kohë të gjatë në një mjedis ujor shoqërohet me rrudhjen dhe rrjepjen e fëmijës. Pikërisht verniksi, shërben si mburojë dhe nuk lejon që fëmija të rrudhet dhe të ripet gjatë kohës që është në bark të nënës. Pas lindjes, nuk këshillohet që të largohet verniksi, të paktën për 24 orët e para pas lindjes, sepse ai mbron ndaj mikrobeve dhe shërben si mbrojtës i lëkurës dhe organizmit të bebit ndaj infeksioneve. Verniksi duhet të pastrohet vetëm kur lëngu amnial ka qenë i ndotur me mekonium (jashtëqitjet e fëmijës), ose me shumë gjak. · Rreth ditës së dytë të jetës, në lëkurën e të porsalindurit mund ·

·

·

·

·

të shfaqen disa puçrra të vogla të kuqe, që e skuqin të gjithë lëkurën. Kjo është eritema toksike. Nuk ka ndonjë rëndësi dhe është diçka normale. Nuk ka pse të frikësohemi, sepse nuk është vërtet një infeksion i lëkurës. Një rrjepje e lehtë e lëkurës është normale tek i porsalinduri në ditët e para të jetës. Ndryshimet e ngjyrës ndodhin shpesh tek i porsalinduri. Lëkura normalisht është rozë, por mundet edhe të duket e zbehtë. Në duart dhe këmbët jo rrallë ngjyra është si vjollcë. Njolla me ngjyrë blu të zbehtë, ose gri. Quhen edhe "njollat mongoloide", pasi gjenden shumë më shpesh në racën aziatike. (Nuk kanë të bëjnë fare me Sindromën Down.) Mund të jenë pak a shumë të shtrira dhe të mëdha. Normalisht i gjejmë në kërbishte dhe në të pasmet e bebit. Në shumicën e rasteve ato zhduken vetvetiu, deri në moshën 2 vjeçare. Shpesh në lëkurën e të porsalindurit shfaqen disa pika të bardha sa një majë gjilpëre, që duken si perla të vogla. Zhduken vetvetiu. Në hundë, në ballë, në faqe dhe në buzën e sipërme shfaqen disa pika me ngjyrë të bardhë-të verdhë, që ikin e vijnë. Këto quhen ndryshe dhe "njollat e qumështit". Nuk ka pse

LINDJA

47

të shqetësohemi. Janë vetëm gjendra dhjamore më të fryra. Zhduken vetvetiu brenda disa javëve. · Njolla me ngjyrë të kuqe, rozë apo portokalli: janë disa njolla që shfaqen në fytyrë (ballë, qepalla), ose në qafë. Për shkak të ngjyrës quhen edhe "njollat e salmonit", pasi ngjajnë me lëkurën e peshkut me të njëjtin emër. Nuk përbëjnë problem, sepse me kohë zhduken. Sidoqoftë, këshillohuni me mjekun tuaj. Të dalat jashtë: · Mekoniumi. Të dalat jashtë për herë të parë të fëmijës, quhen me emrin mekonium: janë me ngjyrë jeshile të errët, viskoze, pa erë. Normalisht zorra e fëmijës duhet të zbrazet në 24 orët e para pas lindjes. · Feçet kalimtare. Me fillimin e ushqyerjes, ngjyra jeshile e errët e të dalave jashtë fillon të bëhet jeshile e çelët. Këto janë të dalat jashtë të periudhës kalimtare. Fillojnë që nga dita e 3-të e jetës dhe ndonjëherë deri në ditën e 7-të. Më tej, të dalat jashtë ndryshojnë dhe do të shoqërojnë fëmijën përsa kohë ushqehet me qumësht. Verdhëza ndodh shumë shpesh tek i porsalinduri (në 50% të të porsalindurve). Përndryshe quhet edhe ikteri fiziologjik, domethënë

normal i fëmijës. Arsyet e saj janë krejt të ndryshme nga ato të të rriturit. Tek fëmija më i madh dhe tek i rrituri, shfaqja e verdhëzës do të thotë sëmundje, kurse tek i porsalinduri nuk është gjithmonë kështu. Tek i porsalinduri, organet ende nuk kanë arritur pjekurinë e tyre të plotë, prandaj dhe nuk funksionojnë me maksimumin e tyre. Në lindje, për shkak të disa cilësive të rruazave të kuqe, ato shkatërrohen me shumicë. Nga shkatërrimi i tyre, prodhohet një lëndë që quhet bilirubinë. Bilirubina e prodhuar në këtë mënyrë nuk arrin të përpunohet tërësisht nga mëlçia e bebit. Grumbullimi i bilirubinës shoqërohet me shfaqjen e verdhëzës tek i porsalinduri. · Ikteri fiziologjik shfaqet nga dita e 2 ­ 3-të e jetës dhe asnjëherë para orës së 36-të të jetës; për-ndryshe shkaku është një sëmundje. · Verdhëza fiziologjike zhduket nga dita e 3 ­ 8-të e jetës, ndryshe shkaku është një sëmundje. · Bilirubina që gjejmë me shumicë në këtë rast, është ajo indirekte. Nëse bilirubina kalon disa kufij të caktuar, ajo mund të bëhet e dëmshme për organizmin. Ikteri trajtohet me sukses me anë të një mjekimi që quhet fototerapi (është një llambë speciale që lëshon një dritë vjollcë dhe që e kthen bilirubinën në një produkt të padëmshëm). Në rast se fototerapia është e pasuk-

48

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

sesshme, atëherë mund të kryhet një procedurë që quhet (eksanguino-transfuzion) shkëmbim i gjakut. Kini parasysh: · një verdhëz shumë e fortë · ndryshimi i sjelljes tek një fëmi-

jë që ka verdhëz si përgjumësi, apo ngacmueshmëri e theksuar, humbja e oreksit, dobësimi i të qarit, të dalat jashtë pa ngjyrë etj · një verdhëz që zgjat mbi 2 javë edhe kur nuk është shumë e theksuar, janë arsye të forta për ta drejtuar fëmijën tek mjeku.

4 Kthimi në shtëpi

49

anë disa veprime që një nënë mund t'i dijë vetvetiu (i ka mësuar që e vogël, duke parë nënën e vet, apo nëna të tjera dhe duke u kujdesur për më të vegj-lit), por ka frikë se mos nuk i bën ashtu si duhet. Zakonisht, në maternitet por edhe në shtëpi lehona është e rrethuar ose nga personeli mjekësor ose nga njerëzit e afërt të vet. Shpesh herë janë këta persona që i ndërrojnë panolinën fëmijës, që e pastrojnë apo i rrijnë afër kur ajo e ushqen. Është mirë që të gjitha këto veprime ju të mësoni t'i bëni vetë dhe ende pa dalë nga materniteti, sepse këshillat do t'i merrni nga mjeku. Atëherë kur do t`ju duhet të merrni një vendim, mbani gjithmonë në mend se jeni ju prindërit që merrni përgjegjësitë për rritjen e fëmijës suaj. Udhëhiquni gjithmonë nga mirëkuptimi, por mos lejoni asnjë, sidomos, gjyshet e gjyshërit, hallat dhe tezet, të vendosen midis jush dhe fëmijës suaj, me pretekstin e përvojës.

J

ÇFARË DUHET TË DISH SAPO KE SHKELUR NË SHTËPI

Si ta mbajmë në krahë Sa herë që e merrni në krahë një fëmijë, është shumë e rëndësishme që t'i mbahet koka e fiksuar. Fëmija nuk ka një kontroll të mirë të kokës. Lëvizjet e menjëhershme dhe të vrullshme të kokës mund të shoqërohen me dëmtimin e fëmi-

Figura 5. Mbani me kujdes kokën dhe qafën

50

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

KTHIMI NË SHTËPI

51

jës. Prandaj sa herë që e merrni në krahë fëmijën, duhet t'i kaloni njërën dorë nën qafë, në mënyrë që ta mbani të mbështetur mirë kokën në duart tuaja. Ajri Ajri i dhomës duhet të pastrohet 3-4 herë në ditë, prandaj dritaret duhet të hapen të paktën 1 orë në ditë. Gjatë dimrit, mjedisi i dhomës duhet të lëngështohet. Për këtë mund të përdoren disa avullues të posaçëm elektrikë; kjo mund të realizohet edhe me mjete më të thjeshta, si për shembull peshqirë të lagur që vendosen mbi kalorifer. Nuk këshillohet të mbahen në shtëpi lule për zbukurim, akuariume dhe në mënyrë të veçantë nuk

duhet të pihet duhan në dhomat e bebit. Fëmija vërtet nuk duhet të mbahet i veçuar nga bota, por edhe nuk mund të rrijë në një mjedis që ka shumë zhurmë e rrëmujë të madhe. Si ta pastrojmë fëmijën · Fëmija duhet të ndërrohet krejtësisht të paktën një herë në ditë dhe duhet t'i ndërrohet panolina shpesh (i porsalinduri urinon gati çdo ½ ore pas ditës së 2-3-të të jetës). · Panolina duhet të kontrollohet para dhe pas ushqyerjes, nëse është pis apo jo (i porsalinduri del jashtë zakonisht pas çdo ushqyerjeje) · Fëmija duhet të ndërrohet sa herë që del jashtë. · Fëmija duhet të lahet me ujë

Pampersat janë të shpejta dhe të rehatshme për ndërrimin e fëmijëve, për sa kohë ju nuk i vendosni të ndenjurat e bebit mbi sipërfaqet ngjitëse. Sapo bebi të jetë në sipërfaqen e duhur të pampersit, thjesht kaloni pjesën e përparme të pampersit mes këmbëve të bebit dhe lidheni, duke u siguruar që ngjitëset të jenë puthitur mirë.

Figura 6. Si ta ndërrojmë panolinën.

52

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

·

·

·

·

të rrjedhshëm dhe të bollshëm. Nuk janë të këshillueshme letrat pastruese të lagura deri në fund të muajit të parë, si dhe sa herë që fëmija skuqet. Tek femrat kini kujdes gjatë pastrimit të fëmijës: gjithmonë lajeni fëmijën nga përparaprapa; në fillim duhet të lahen organet seksuale, pastaj anusi (vendi nga del jashtëqitja). Kjo bëhet për të shmangur ndotjen me mikrobe dhe infeksionet e rrugëve urinare dhe vaginës. Duhet të pastrohen me kujdes palat e trupit (rrëza e sqetullës, palat e kofshëve), sepse mund të infektohen më lehtë. Fëmija mund të lahet edhe pa rënë kërthiza, por në këtë rast duhet të tregohet kujdes që ajo të thahet dhe të bëhet gjithmonë me alkol. Pas larjes është e këshillueshme të lyhet fëmija me vaj bebesh ose krem të lëngët. Mos përdorni pudër ose krem të fortë, sepse nuk thithen nga lëkura. Ato pengojnë ajrosjen normale të lëkurës dhe bëhen shkak për infeksione të lëkurës. Mos harroni të lyeni edhe kokën me vaj dhe t'i krihni me furçë flokët e kokën (përmirësohet qarkullimi i gjakut në kafkën e kokës). Te djemtë vetëm pastrojeni penisin e fëmijës, pa qenë nevoja ta tërhiqni atë.

Skuqjet në zonën e panolinës Panolina përvec pjesëve të pambukta ka dhe përmbajtje plastike. Këto lëndë dobësojnë cilësitë mbrojtëse të lëkurës duke shkaktuar skuqje. Çfarë të bëjmë? · Në fillim përdorim pomadën me vitaminë A dhe E. Sidoqoftë, edhe atëherë kur zona e skuqur është e pakët, fëmija duhet të ndërrohet me pelena të pambukta. Fëmija duhet të ndërrohet dhe lahet shpesh. Problem është se si të sillemi gjatë natës, ose gjatë shëtitjeve të fëmijës, kur edhe mundësitë për ta ndërruar fëmijën janë më të pakta. Në këtë rast mundet që fëmija të mbahet me panolinën e gatshme. Banjat e fëmijës këshillohen të bëhen me një sapun neutral (me ph neutral, për shembull me sapun të Marseilles ose Johnson) dhe shpëlarja e fundit e fëmijës këshillohet të bëhet me ujë në të cilin kemi hedhur pak uthull (një lugë gjelle për 1 litër ujë). · Edhe teshat e fëmijës duhet të lahen me sapun neutral dhe shpëlarja duhet të bëhet duke shtuar pak uthull. · Nëse për 3 ditë skuqjet nuk shërohen, atëherë duhet të drejtoheni tek mjeku i fëmijës suaj.

KTHIMI NË SHTËPI

53

Çfarë nuk duhet të bëjmë? · Të përdorim panolinat plastike për sa kohë fëmija është i skuqur · Të përdorim ilaçe vetëm sipas mendimit tonë ose sipas këshillave të farmacistit · Të përdorim një pomadë që përmban kortizon · Të përdorim niseshte mbi plagë · Të përdorim vaj ulliri ose çfarëdolloj pomade tjetër të pakëshilluar nga mjeku Mund të qëllojë që pas një shërimi të përkohshëm, të ndenjurat e fëmijës të skuqen përsëri. Nuk ka ndonjë gjë për t`u çuditur dhe as për t'u shqetësuar. Ndërkaq përsërisni nga e para përkujdesjet e përshkruara më sipër. Si ta veshim? Fëmija ndihet keq po qe se vishet më shumë apo më pak se sa duhet. Edhe në këtë rast duhet të luftohet me shumë paragjykime. · Kini parasysh: fëmijët duhet të vishen aq trashë sa jeni veshur ju vetë. · Kujdes! Duhet që të ndiqni këtë rregull në mënyrë shumë të rreptë, sepse prirja është gjithmonë që fëmija të vishet më shumë se sa duhet. Mbani në mendje që fëmija nuk djersin si i rrituri, për këtë arsye ai nuk është në gjendje të rregullojë temperaturën e tij trupore me anë të djersës. Kjo do të thotë që fëmijët nuk duhet të vishen

trashë. Pra kini parasysh se në dimër nuk duhet të vishen shumë trashë dhe në verë është e mjaftueshme panolina dhe një paliçetë pambuku. · Në vend që ta vishni me një rrobë të trashë, visheni me dy të lehta; kështu do të keni mundësi ta hiqni njerën kur ndjeni se bëhet vapë. Si duhet të jetë bluza që prek trupin (në lëkurë) e bebit? Teshat që bien në kontakt me lëkurën e bebit duhet të jenë prej pambuku ose përzierje me fije sintetike kundër alergjive. Leshi nuk duhet të jetë asnjëherë në kontakt me mishin, sepse shkakton skuqje të lëkurës së fëmijës të vogël. Edhe teshat që janë nga brenda pambuk dhe nga jashtë lesh, nuk janë të këshillueshme, sepse po ashtu mund të shkaktojnë skuqje të lëkurës në vendin e kontaktit. Nga ana tjetër leshi ka vetinë të shkaktojë alergji. Kur mund të fillohen shëtitjet? Me fëmijën mund të dilet menjëherë. Sidoqoftë duhet të kalojnë disa ditë nga lindja, sepse fëmijës i duhet njëfarë kohe për t`u përshtatur me kushtet dhe ndryshimet e mjedisit jashtë barkut të nënës. Shëtitjet janë të dobishme si për nënën, ashtu edhe për fëmijën. Kur dilni shëtitje, duhet të shmangen pjesët e qytetit që kanë shumë

54

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

lëvizje, në mënyrë të veçantë ato me lëvizje makinash ose me ndotje të lartë të atmosferës. Janë të padobishme kufizimet në orare, që përgjithësisht janë zakone popullore. Për të lëvizur lehtësisht së bashku, edhe kur rrugët nuk janë shumë të mira, ju ndihmon xhepi i kangurit (marsupi). Përdorimi i tij është i dobishëm. Mund të përdoret qysh nga dita e parë e jetës. Jo vetëm është i rehatshëm dhe lehtëson lëvizjet e të rriturit, por mbi të gjitha forcon lidhjen e nënës me fëmijën. E vetmja gjë që duhet mbajtur parasysh është se duhet të përkojë me peshën e fëmijës. Sa herë që fëmija shëtitet me marsup, duhet të kihet parasysh që të mbahet gjithmonë koka e fëmijës. Ilaçet dhe vitaminat Fëmijët e lindur në kohë të vet dhe që ushqehen me gji, normalisht nuk kanë nevojë për shtesa vitaminash. Edhe marrja e vitaminës D është shumë e diskutueshme për këta fëmijë, veçanërisht në vendin tonë, ku ditët me diell janë të shumta gjatë vitit. Ndryshe duhet të sillemi kur fëmija ka lindur para kohe, por në këtë rast gjithmonë duhet të këshilloheni me mjekun tuaj. (Një vitaminë që mungon është vitamina K.) Kur përdoren pomadat (për shembull pomada me Vitaminë A + E), duhet të lyejmë vetëm pjesët

e skuqura dhe jo të gjithë trupin, sepse pengojnë "frymëmarrjen" dhe funksione të tjera të lëkurës. Çfarë ilaçesh të mbajmë në shtëpi? · Tretësirë fiziologjike për hundët · Pomada A+E · Paracetamol Asnjëherë mos përdorni ilaçe pa pyetur më parë mjekun tuaj.

PJESËT E TRUPIT TË FËMIJËS DHE KUJDESI PËR TO

Flokët, të pranishëm apo jo në lindje, të rrallë apo të dendur, do të bien në të njëjtën kohë. Në ndryshim me fëmijën pas vitit të parë të jetës ose me të rriturin, tek të cilët flokët kanë "moshë" të ndryshme dhe prandaj dhe rënia e tyre ndodh në kohë të ndryshme, tek i porsalinduri flokët kanë të njëjtën moshë, prandaj dhe bien në të njëjtën ditë. Këta flokë fillojnë të bien nga muaji i 2 ­ 3-të i jetës, duke filluar nga pjesa e pasme e kokës. Sytë. Nëse sytë e bebit janë të zëna me sklepa me ngjyrë të verdhë, kini parasysh se duhet të pastrohen me pak pambuk që e kemi zier për rreth 5 minuta në ujë (duhet të pritet derisa të ftohet), ose me

KTHIMI NË SHTËPI

55

ujë të zier (rreth 35 minuta) dhe të vakët. Gjatë kohës që pastroni syrin, masazhoni butësisht me mollëzat e dorës, këndin e syrit. Në këtë mënyrë zbrazet kanali që lidh syrin me hundën, sekrecionet e të cilit shpjegojnë bllokimin me sklepa të syrit (ky kanal është më i ngushtë tek i porsalinduri dhe fëmija gjatë 6 muajve të parë të jetës). Mos përdorni kurrë pomada ose lëngje që jua ka këshilluar farmacisti, sepse mund të krijojnë probleme jo vetëm me syrin, por edhe me të gjithë organizmin. Gjithmonë këshillohuni me mjekun tuaj. Myku i gojës. Shpesh në gojë formohen disa pika të bardha, të cilat veshin mukozën e gojës mishin e dhëmbëve dhe gjuhën. · Duhet të bëjmë një dallim midis mykut të gojës dhe pikave të mpiksura të qumështit. · Pikat e qumështit shqiten kollaj nga goja, kurse myku i gojës jo. · Mukoza përreth pikave të mpiksura të qumështit është normale, kurse në myk ajo është e skuqur. · Pikat e mpiksura të qumështit nuk kanë nevojë për mjekim, kurse në rast të mykut duhet të këshilloheni me mjekun tuaj. · Mjekimi i mykut është shumë thjeshtë: një pikë të shurupit të Daktarinës, ose të Nystatinës 4 herë në ditë nën gjuhë, ose

pak pluhur nystatine, po ashtu në gjuhë (një tabletë e shtypur e nystatinës ndahet në 4 pjesë). Bari hidhet nën gjuhë me qëllim që veprimin ta ushtrojë në gojë dhe jo të gëlltitet. Hunda. I porsalinduri mund të paraqesë këto probleme në hundë: · Bën zhurmë kur merr frymë. Kjo zhurmë që dëgjohet kur fëmija merr frymë, është e lidhur me vogëlsinë e gojës dhe të rrugëve të sipërme të frymëmarrjes së bebit. Nëse në birat e hundës ka edhe pak sekrecione, "zhurma" gjatë frymëmarrjes theksohet edhe më shumë. Këto rrethana nuk duhet t`ju shqetësojnë. Duhet të flisni me mjekun tuaj atëherë kur hunda është shumë e zënë me sekrecione. Gjithësesi mos u përpiqni t`i lironi hundët duke përdorur shkopinj apo ndonjë gjë tjetër për t`i pastruar. · Teshtin. Teshtimat janë pa rëndësi dhe nuk do të thonë se fëmija është ftohur; përkundrazi duhet të nxiten sepse në këtë mënyrë "hapen mushkëritë". Është gabim që në këtë rast të përpiqemi të lirojmë hundët ose ta veshim më shumë fëmijën, apo të nxehim mjedisin ku rri fëmija. · I bllokohet hunda dhe ka sekrecione (qurre). Hunda duhet të lirohet, veçanërisht para se fëmija të ushqehet.

56

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

Hunda mund të pastrohet pa futur gjë në birat e hundës, ashtu siç veprojmë zakonisht ne të rriturit. Një mënyrë tjetër për të pastruar hundën e bebit, është mbyllja ritmike e birave të hundës, nëpërmjet kapjes me gishta të hundës. Ndërkaq fëmija që nuk di të marrë frymë me gojë, bën një frymëmarrje të thellë dhe i kalon sekrecionet më poshtë (i gëlltit). Hunda mund të pastrohet mekanikisht, duke i thithur sekrecionet me anë të një pompe të posaçme (tregtohet e gatshme). Lavazhi i hundës: mund të pastrohen hundët duke bërë një lavazh të hundës. Për këtë qëllim, fëmija vendoset në shpinë, me kokën të përkulur nga prapa; maja e hundës mund të mbahet me gisht pak e ngritur; me anë të një shiringe të mbushur me tretësirë fiziologjike, shtyhen në hundë 0.5 ml të tretësirës. Kështu shtyhen në gojë qurret, të cilat pastaj gëlltiten nga fëmija. E rëndësishme është që hundët e fëmijës të jenë gjithmonë të lira para ushqyerjes së fëmijës. · Merr frymë keq. Mund të mos jetë problem: fëmija merr frymë keq, por hundët janë të zëna nga sekrecionet. Sapo hundët pastrohen, frymëmarrja lirohet. Në përgjithësi fëmijët ruajnë humorin dhe gjallërinë e zakonshme në pjesën më të

madhe të ditës. Ndërkaq vërehet se sa të shpeshta i ka frymëmarrjet fëmija ose nëse tërheq brinjët apo jo, kur merr frymë. Mund të jetë vërtet problem: Nëse frymëmarrjet e fëmijës janë më të shpeshta se zakonisht dhe vërehen tërheqje të brinjëve kur merr frymë, duhet të drejtoheni urgjentisht tek mjeku. Shpeshtësia e frymëmarrjeve matet duke vendosur dorën mbi gjoks të fëmijës dhe numërohen për një minutë uljet dhe ngritjet e kafazit të kraharorit. Pikërisht këto janë frymëmarrjet e fëmijës. Nëse fëmija është më pak se 1 muajsh dhe frymëmarrjet e matura në këtë mënyrë janë mbi 50 në minutë, do të thotë se ato janë të shpeshta dhe fëmija duhet të dërgohet shpejt tek mjeku. Gjinjtë mund të vazhdojnë të jenë të fryrë për arsyet e përshkruara edhe më lart. Asnjë shqetësim. Është shumë e rëndësishme të mos shtrydhen, për shkak të rrezikut të infeksionit të gjirit. Kërthiza · Pastrimi i kërthizës duhet të bëhet disa herë në ditë. · Përpara se të fillojmë pastrimin, hiqet garza e mëparshme dhe përdorim një garzë tjetër të pastër, të cilën e kemi zhytur në alkool 70º.

KTHIMI NË SHTËPI

57

· Pastrojmë cungun e kërthizës dhe lëkurën përreth, me garzën me alkol 70º · Me një garzë tjetër të thatë e të pastër mbulojmë cungun e kërthizës. · Nuk duhet të përdoret pambuk në asnjë mënyrë. · Cungu i kërthizës duhet të bjerë nga dita e 6 ­ 7-të e jetës. Nëse nuk bie deri nga dita e 14-të e jetës, këshillohuni me mjekun tuaj. Shumë e rëndësishme! · Nëse lëkura përreth kërthizës bëhet e kuqe, ose garza që

mbulon kërthizën njolloset me ngjyrë të kuqe ose të verdhë, merrni kontakt menjëherë me mjekun tuaj. Organet seksuale. Vajzat mund të vazhdojnë të kenë sekrecione të bardha ose dhe të ngjyrosura rozë, që të kujtojnë menstruacionet (menstruacionet e rreme). Tek djemtë mundet që njëri prej testikujve të mos jetë në qesen skrotale, por të lëvizë lart e poshtë. Nuk përbën problem. Po ashtu, normalisht, lafsha është e madhe dhe e ngushtë. Përgjithësisht shkurtohet rreth vitit të 3-të të jetës.

58

5 Muaji i parë

Rritja dhe zhvillimi

N

ë fillim duket sikur fëmija nuk bën gjë tjetër, veçse ha, fle, qan dhe mbush panolinat. Në fund të muajit të parë ai do të jetë shumë më i gjallë dhe komunikues. Gradualisht do fillojë të lëvizë trupin e tij më lehtësisht, sidomos kur fut duart në gojë. Ju tashmë e kuptoni që ju dëgjon kur i flisni, ju shikon kur i flisni dhe lëviz trupin për t'u përgjigjur ose për të tërhequr vëmendjen. Por përpara se të eksplorojmë aftësitë e tij, le të shohim ndryshimet që do të ndodhin në paraqitjen e tij fizike gjatë muajit të parë.

RRITJA DHE PAMJA FIZIKE

K

ur fëmija juaj lindi, pesha përfshinte dhe tepricat e lëngjeve, të cilat humbin në ditët e para. Shumë bebe humbin një të dhjetën e peshës, pastaj e rimarrin në pesë ditë, kështu afërsisht mbas dhjetë ditësh do të kenë peshën e lindjes. Shumë bebe rriten shumë shpejt mbasi rimarrin peshën e lindjes,

sidomos gjatë shpërthimeve të rritjes që ndodhin rreth ditës së 7-10-të dhe përsëri midis tre dhe gjashtë javëve. I porsalinduri në kohë shton afërsisht 20-30 gram në ditë dhe për një muaj peshon afërsisht 4 kilogram. Ai rritet 2.5 deri 4 cm gjatë muajit të parë. Djemtë peshojnë pak më shumë se vajzat, rreth 400 g dhe janë pak më të gjatë rreth 1.25 cm. Pediatri juaj do t'i kushtojë një vëmendje të veçantë rritjes së kokës, sepse ajo tregon rritjen e trurit.

MUAJI I PARË

59

Kafka do të rritet shumë gjatë katër muajve të parë, më shumë se kurrë gjatë jetës. Perimetri i kafkës së një të porsalinduri është afërsisht 35 cm dhe pas një muaji arrin në 37.75 cm. Djemtë janë pak më të mëdhenj se vajzat, koka e djemve është më e madhe: diferenca është më pak se 1 cm. Gjatë javëve të para trupi i të porsalindurit, i mësuar gjatë nëntë muajve të rrijë mbledhur në barkun e nënës, do të fillojë të drejtohet. Ai fillon të shtrijë këmbët dhe duart dhe shpesh harkon kurrizin. Këmbët dhe duart mund të vazhdojnë të rrotullohen, këmbët nga brenda. Këto janë normale deri në

muajin e 5-6-të dhe zakonisht korrigjohen gradualisht. Nëqoftëse do të vazhdojnë më gjatë duhen konsultuar me pediatrin, por këto janë raste shumë të rralla. Nëqoftëse bebi juaj ka lindur me rrugë vaginale, kafka duket e deformuar mbas lindjes por shpejt do të marrë formën normale. Çdo deformim i kokës do të ikë mbas një ose dy javëve. Njollat e kuqe rreth syve do të ikin mbas tri javëve. Një problem tjetër janë "aknet e bebit'' Këto janë si puçrra të vogla që dalin në fytyrë, zakonisht në javën e 4-5 të jetës. Mendohet se ato shkaktohen nga stimulimi i gjëndrrave yndyrore nga hormonet

Raporti me mjedisin

· · · · Të ushqyerit është mjeti kryesor i komunikimit me mjedisin. Po të preket në këndin e buzëve me gishtin e dorës (ose çfarëdolloj mjeti tjetër), koka dhe goja kthehen nga ana që e prekim. Po t'i preken buzët ose t'i futet gishti në gojë, fillon të thithë. Është ende i paaftë për të pasur një kontroll të mirë të qafës dhe kokës, e cila bie në njërën ose tjetrën anë kur mbahet në krahë (në pozicion vertikal, në këmbë). Reagon ndaj zhurmave si për shembull përplasja e derës, tingulli i ziles, zhurma e çelësave etj. I dëgjon tingujt që zgjasin mbi 4 ­ 5 sekonda. Dëgjon kryesisht tingujt ritmikë që përsëriten dhe jo ata të veçuarit; kjo është arsyeja që fëmijëve u këndohen ninullat (tinguj ritmikë e monotonë). Ende është i paaftë të kërkojë ose të ndjekë aktivisht me sy dhe për një kohë të gjatë objektet, por nëse para syve shfaqet një send i ndritshëm, arrin ta fiksojë me sy dhe ta ndjekë me sy deri diku. Parapëlqen fytyrën e njerëzve.

· · ·

·

·

60

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

e nënës që kalojnë nga placenta gjatë shtatzanisë. Në këto kushte duhet patur kujdes nga ilaçet e përdorura për larjen e rrobave dhe të mbeturinave të qumështit në fytyrë. Nëse bebi juaj ka akne, përdorni një picetë të pastër të butë nën kokë dhe pastrojani një herë në ditë fytyrën butësisht me sapun të butë, për të hequr mbetjet e qumështit ose të ilaçit. Lëkura e fëmijës tuaj ndryshon ngjyrën nga rozë në blu. Duart dhe këmbët mund të kenë një ngjyrë më blu se pjesët e tjera të trupit. Kjo ndodh se enët e gjakut në këto zona janë më të ndjeshme nga ndryshimet e temperaturës të ftohtit. Pra tek duart dhe këmbët që janë të zbuluara kalon më pak gjak, duke bërë që të duken më të zbehta apo blu, por nëse ne do të lëviznim duart dhe këmbët, do të shihnim se ato shpejt bëhen rozë përsëri.

dalat jashtë do të jenë: · Më të ujshme si krem (ngjisin në panolinë) · Me ngjyrë të verdhë si ngjyrë floriri (shoku dhe kolegu im T.B. i quante "floriri i babit"). · Mund të jenë me mukus · Vijnë era thartirë. Nëse ushqehet me qumësht artificial, të dalat jashtë do të jenë: · Më të forta, të thata dhe më të formuara (nuk ngjisin në panolinë) · Ngjyra është e verdhë e çelët, gati si gri ose ngjyrë kafe. · Janë me erë të keqe që ndihet menjëherë. Sa herë duhet të dalë jashtë? Normalisht gjatë kësaj periudhe del jashtë pas çdo të pirë, domethënë edhe 6 ­ 7 herë në ditë. Ndonjëherë mund të dalë jashtë 1 herë në ditë, ose 1 herë në 2 ­ 3 ditë. · Nëse fëmija nuk del jashtë, çfarë të bëjmë? · Të mos japim ilaçe "pastrues" (laksativë) me kokën tonë. · Nuk duhet të ngacmohet anusi i fëmijës me majdanoz, termometër, ose tjetër gjë. · Gjatë banjës, fëmija lihet më gjatë i zhveshur (gjithmonë i mbështjellë me një peshqir të ngrohtë) dhe masazhohet butësisht barku. · Fëmija vendoset disa herë gjatë ditës në bark, mbi një cilindër sfungjeri me diametër rreth 10 ­ 15 cm.

TË DALAT JASHTË

T

ë dalat jashtë të të porsalindurit në javën e dytë të jetës kanë karakteristika të ndryshme nga ato të fëmijës më të madh, qoftë lidhur me ngjyrën e qoftë me erën, fortësinë etj. Nga ana tjetër të dalat jashtë ndryshojnë dhe në varësi të llojit të ushqyerjes së fëmijës: me gji apo artificiale. Nëse fëmija ushqehet me gji, të

MUAJI I PARË

61

Në të dalat jashtë vërehen pika të bardha Kjo nuk përbën aspak problem. Janë pika të kazeinës, një lloj proteine që gjendet relativisht me shumicë në qumësht. Nëse të dalat jashtë janë jeshile Edhe në këtë rast nuk duhet të shqetësohemi, sepse është një dukuri krejt normale. Kjo ndodhi është shumë e shpeshtë, veçanërisht kur fëmija është me ver dhëz. Të dalat jashtë bëhen jeshile, sep-se bilirubina e pranishme në të, në mjedis oksidohet dhe kthehet në biliverdinë (një lëndë që ka ngjyrë jeshile). Pra të dalat jashtë tregojnë se ato kanë qëndruar pak më gjatë se sa duhet në mjedis, në kontakt me oksigjenin e ajrit (për shembull në panolina, apo në fundin e zorrës). Pra të dalat jashtë nuk kushtëzohen nga ushqime të caktuara që merr nëna. Nëna mund të hajë sa të

dojë perime, sepse nuk i ngjyrosin në jeshile të dalat jashtë. Po kur feçet janë të forta (kapsllëku)? Në përgjithësi, nëse një nga prindërit ka vuajtur nga kapsllëku, edhe fëmija e vuan një gjë të tillë. Më shumë është një problem psikologjik i prindëve, se sa një dukuri e mirëfilltë e trashëguar. Është teprimi lidhur me shpeshtësinë, karakteristikat e të dalave jashtë dhe lloj-lloj hollësirash të kota, që e kthejnë të dalët jashtë të fëmijës në diçka aq të rëndësishme, sa që pushon së qeni një dukuri normale. · Fëmija që ushqehet me gji: nuk e njeh kapsllëkun, sepse karakteristikat e kësaj ushqyerjeje sigurojnë jo vetëm një funksionim të përkryer të zorrëve, por edhe përshtatshmëri absolute. · Fëmija që ushqehet me qumësht artificial: kapsllëku është i rrallë. Mund të ndodhë kur prishen

JO

PO

Në rast kapsllëku, mos jepni laksativë, të paktën nëse nuk jua ka këshilluar mjeku. Ekziston rreziku që fëmija të mësohet aq shumë me mjekimin, saqë mund të dalë jashtë vetëm pasi merr laksativin. Mund të përdorni mikroklizmat, edhe pse nuk jeni këshilluar me mjekun tuaj, nëse kanë kaluar më shumë se 3 ditë pa dalë jashtë. Mos i përdorni shpesh mikroklizmat. Edhe në këtë rast, mundet që të dalat jashtë të kthehen në një mundim për bebin, prandaj përpara se të përdorni ilaçet për të dalë jashtë, këshillohuni gjithmonë me mjekun tuaj.

62

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

raportet e masës së qumështit artificial me ujin, ose kur përdoret si tretës lëngu i orizit, ose qumështi i përdorur nuk është i përshtatur për moshën dhe peshën e fëmijës.

REFLEKSET

S

humica e aktivitetit të bebit tuaj në javët e para është refleksive. Refleksi më i dukshëm është ai i frymëmarrjes. Të porsalindurit marrin frymë për herë të parë, edhe pa u prerë ende kordoni i kërthizës, që ofron oksigjen. Kur ju fusni gishtin tuaj në gojën e bebit, ai e thith pa u menduar (refleksi i thithjes). Kur i bie drita mbyll sytë, sepse reflekset i thonë të bëjë kështu. Ai ka lindur me shumë përgjigje të tilla fizike jo të qëllimshme ndaj një ngacmimi të caktuar, disa prej të cilave do t'i ngelen për muaj të tërë, ndërsa të tjera largohen mbas disa javësh. Në disa raste reflekset kthehen në sjellje të vullnetshme. Për shëmbull bebi juaj ka lindur me refleksin e `'rrotullimit'', që i lejon të kthejë kokën në drejtim të dorës, nëse i prekni faqen apo buzën. Kjo e ndihmon të gjejë thithin për të pirë. Në fillim ai kthen kokën nga një anë në anën tjetër, deri sa takon thithin dhe e kap. Mbas tre javësh ai vetëm kthen kokën dhe lëviz gojën në pozicionin e thithjes.

Thithja është një refleks që para lindjes. Gjatë një ekografie të bërë gjatë shtatzanisë mund të shihni bebin tuaj të thithë gishtin. Mbas lindjes, nëse një thith (ose diçka e ngjashme) takon gojën e bebit, ai automatikisht fillon të thithë. Kjo ndodh në dy faza: në fillim ai vendos buzët rreth areolës dhe thithin ndërmjet gjuhës dhe qiellzës. Pastaj fillon faza e dytë, në të cilën gjuha lëviz nga areola te thithi. I gjithë ky proces ndihmohet nga thithja që siguron gjiri në gojën e bebit. Koordinimi i këtyre lëvizjeve ritmike thithëse me frymëmarrjen dhe gëlltitjen është disi i vështirë për një të porsalindur. Kështu megjithëse ky është një veprim refleksor, jo të gjitha bebet thithin mirë në fillim. Me kohë kjo aftësi përsoset. Ndërkaq rrotullimi i kokës, thithja dhe futja e gishtit në gojë bëhen më pak reflektive dhe më shumë të qëllimshme. Fëmija fillon të përdorë këto lëvizje për të qetësuar veten. Kur ju qëllon të shihni se si përpiqet fëmija të thithë çarçafin apo grushtin e vet, duhet ta ndihmoni në këto përpjekje për tu qetësuar, duke i futur gishtin në gojë ose duke i dhënë biberonin e rremë. Përveç tre reflekseve të mësipërme, ekzistojnë dhe pesë të tjera zako-

MUAJI I PARË

63

nisht në bebet normale të lindura në kohë. Nje prej tyre është refleksi i Moros. Kur dikush e tremb, zako nisht foshnja ngre të dy krahët mbi gjoks, sikur po mbahet diku, dhe mund të qajë duke hapur sytë fort. Ky refleks arrin kulmin e shprehjes së vet në fund të muajit të parë të jetës dhe fillon të dobësohet në fund të muajit të dytë të jetës. Refleksi i të notuarit kuptohet kur e mbani beben horizontalisht barkas, krahët dhe këmbët e tij hapen anash. Refleksi i kapjes provokohet sa herë që ju prekni pëllëmbën e fëmijës. Në këtë rast sapo e prekni pëllëmbën, gishtat e tij mblidhen sikur të donte të kapej fort. Një tjetjër refleks është ai Babinski. Kur ju ngacmoni shputën e këmbës së fëmijës, ai hap gishtat e këmbëve. Një talent tjetër që shfaq fëmija në ditët e para të jetës së vet është ecja `'automatike''. Natyrisht ai nuk mund ta mbajë peshën e trupit të vet si ne të rriturit, por i mbajtur nga krahët ai këmben këmbët sikur do të ecë, kur këmbët vendosen në një sipërfaqe të sheshtë. Ky refleks zhduket nga muaji i dytë i jetës, por rishfaqet si një sjellje e qëllimshme nga fundi i vitit të parë të jetës. Këto pesë reflekse nuk luajnë

ndonjë rol tek bebi, por janë të dobishme si shenja të funksionimit normal të trurit dhe trupit.

VETËDIJA

a më shumë që ju e njihni fëmijën tuaj, aq më shumë do të kuptoni se ai ka momente që është shumë i gjallë dhe i lëvizur, ose tepër i vëmendshëm dhe kureshtar, ose i lodhur dhe i irrituar. Aq shumë qartësohen këto momente të fëmijës, saqë ju mund të organizoni ditën së bashku me fëmijën tuaj, duke parë se në cilën pjesë të ditës fëmija shpreh humorin e vet pozitiv, ose negativ. Por gjithmonë duhet të keni parasysh se gjendjet e vetëdijes së fëmijës ndryshojnë shumë papritur dhe pothuajse në mënyrë dramatike. Tani përcaktohen gjashtë gjendje të vetëdijes, të cilat alternohen me njëra-tjetrën disa herë gjatë ditës. Dy prej këtyre gjendjeve të vetëdijes përcaktohen si gjendje gjumi, kurse katër të tjerat si gjendje zgjuar. Gjendja e parë është gjumi i thellë: fëmija qëndron i shtrirë dhe nuk përgjigjet ndaj ngacmimeve të ndryshme. Për shembull, nëse përplasni një rrake-take pranë veshit të tij, i vogli nuk përgjigjet dhe vetëm mund të bëjë ndonjë lëvizje të vogël. Në gjendjen e dytë ose

S

64

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

të gjumit aktiv, nëse tentojmë të njëjtën zhurmë, fëmija mund të zgjohet. Ky është gjumi që quhet me lëvizje të shpejta të syve dhe mund të vëreni se si sytë hapen e mbyllen me shpejtësi. Këto dy faza të gjumit këmbehen me njëratjetrën dhe brenda rreth një ore, fëmija kalon nga njëra fazë e gjumit në tjetrën. Kur fëmija fillon të zgjohet ose fillon t`i vijë gjumë, ai kalon në gjendjen e tretë të vetëdijes. Ai perëndon sytë, shtriqet, hap gojën. Në momentin që zgjohet ai shfaq një nga tre stadet e mbetura. Ai zgjohet i lumtur me sy të hapur dhe kureshtarë, por pa lëvizshmëri të theksuar (stadi i katërt). Nëse kësaj gjendjeje i shtohet edhe lëvizshmëria, themi se fëmija është në stadin e pestë të vetëdijes. Kur

fëmija nuk është i qetë, por qan vazhdimisht dhe është i trazuar, themi se fëmija është në gjendjen e gjashtë të vetëdijes. Nëse do të tundim një rrake-take kur fëmija është në gjendjen e katërt ose të pestë të vetëdijes, ai më së shumti qetësohet, është i vëmendshëm dhe kthen kokën andej nga vjen tingulli i rrake-takes. Ky është momenti që fëmija është shumë i vëmendshëm dhe interesuar ndaj jush dhe mjedisit përreth. Kur fëmija është duke qarë, nuk duhet insistuar që të komunikohet me të. Në këtë rast atij nuk i interesojnë ngacmimet e reja që i ofrohen. Ajo që ai kërkon në këtë rast është ta qetësoni, ta ngushëlloni. E njëjta gjë që e ngazëllente atë pak momente më parë kur ishte në gjendjen e katërt-pestë të

Gjendjet e vetëdijes të fëmijës tuaj

Gjendja Stadi 1 Stadi 2 Emërtimi Gjumë i thellë Gjumë i lehtë Çfarë bën i vogli Qëndron shtrirë dhe palëvizur Lëviz gjatë gjumit dhe është i ndjeshëm, veçanërisht ndaj zhur mave Përgjumja Sytë kapsalliten dhe fëmija nuk është as në gjumë dhe as zgjuar Të qenit zgjuar, i qetë Sytë janë të hapur, fëmija ndihet i lumtur dhe nuk karakterizohet nga lëvizjet Të qenit zgjuar, aktiv Fëmija lëviz aktivisht Nervozizmi, të qarët Qan, ndonjëherë klith dhe lëvizjet janë të shumta dhe të çrregullta

Stadi 3 Stadi 4

Stadi 5 Stadi 6

MUAJI I PARË

65

vetëdijes, e nervozon dhe e mërzit, atë kur është në stadin e gjashtë të vetëdijes. Kur fëmija është në gjendjen e gjashtë të vetëdijes, për ta qetësuar fillimisht nevojitet që ta përkundësh dhe ta mbash në krahë. Kur fëmija bëhet më i madh, ai mund të qetësohet, të hutohet dhe të pushojë së qari edhe duke i folur, kënduar apo duke luajtur me një rrake-take. Ndërkaq që fëmija rritet, edhe sitemi i tij nervor përsoset. Gradualisht ai vendos oraret e tij ditore, si atë të ushqyerjes, lojës, pushimit. Kjo ju ndihmon që të rregulloni edhe ju oraret tuaja në varësi të këtij ritmi gjithmonë e më të qartë të të voglit. Sidoqoftë ai përsëri do të kërkojë të ushqehet me të njëjtën shpeshtësi, por nga fundi i muajit do të rrijë më gjatë zgjuar, syçelët dhe më i interesuar ndaj gjërave të reja që do t`i ofroni.

në këtë periudhë krijohen modelet e para të të menduarit dhe të përgjigjeve të vetëdijshme. Çfarë do të thotë kjo për prindin? Kjo do të thotë se ju mund të ndikoni në zhvillimin e përshtatshëm të fëmijës tuaj, të siguroni mirërritjen shoqërore, fizike e të nxisni aftësitë njohëse të tij. Vitet e para lenë gjurmë të përjetshme. Për vite me radhë besohej se truri i fëmijës është një përsëritje e asaj çfarë ka trashëguar nga prindërit. Për shembull, nëqoftëse mamaja është një artiste, atëhere edhe fëmija ka të njëjtat prirje si dhe nëna e kështu ka mundësi më të madhe për t`u bërë edhe ai ar tist. Por studimet e tashme kanë treguar se edhe mjedisi ka një ndikim po aq të rëndësishëm sa edhe trashëgimia gjenetike. Së fundi, shkencëtarët kanë provuar se përvojat e fëmijës në ditët, muajt dhe vitet e para kanë ndikim shumë të madh në zhvillimin e trurit. Sipas këtyre studimeve, për t`u zhvilluar dhe për të shprehur tërë aftësitë që ka trashëguar, fëmija ka nevojë për disa elementë thelbësorë: · Të ndihet se është i veçantë, që e duan dhe e vlerësojnë · Të ndihet i sigurtë · Të njohë mjedisin ku jeton · Ka nevojë për dikë që ta drejtojë, që t`i tregojë udhën · Të njohë dhe provojë në ekuilibër të plotë liritë dhe kufizimet e tij. Duhet të dijë se

ZHVILLIMI I HERSHËM I TRURIT

S

i prind, ju jeni të vetëdijshëm se veprimet tuaja ndikojnë mbi fëmijën. Ju qeshni dhe ai jua kthen, ju e lavdëroni, ai gëzon, ju e qortoni, ai trishtohet. Ju jeni qendra e botës së fëmijës tuaj. Studimet tregojnë se në 3 vitet e para të jetës, truri i fëmijës rritet dhe zhvillohet më shumë se në çdo moment tjetër të jetës. Pikërisht

66

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

çfarë i lejohet dhe çfarë jo. · Duhet të qëndrojë në mjedise të larmishme ku bisedohet, lexohet, dëgjohet muzikë, luhet etj. Shpesh ne mendojmë se fëmija nuk kupton dhe se gjithçka zhvillohet shumë thjesht, por në fakt truri i të voglit është dy herë më shumë aktiv se sa truri i një të rrituri. Studiuesit mendojnë se gjithçka duhet të përqëndrohet në 3 vitet e para të jetës. Kjo periudhë përcaktohet nga ata si periudhë kritike. Gjatë kësaj periudhe truri i fëmijës ka aftësi maksimale për të nxënë, për të mësuar. Por jo vetëm kaq. Pikërisht në këtë periudhë vendosen bazat e të menduarit, e të përgjigjurit dhe e të zgjidhurit të problemeve. Për shembull, keni vënë re se sa e lehtë është për një fëmijë që të kapë fjalë nga një gjuhë e huaj dhe sa e vështirë është e njëjta gjë për një të rritur. Çfarë kuptimi ka kjo për ju si prind? Kjo do të thotë se ju vetë dhe mjedisi që do të krijoni përreth fëmijës tuaj do të ndikojë në mënyrën se si ai do të mendojë, si do të kontrollojë emocionet e tij, si do të bashkëveprojë me të tjerët. dhe si do të rritet fizikisht. Duke krijuar një mjedis të përshtatshëm, kuptohet se ju krijoni mundësi për një zhvillim normal të trurit të tij. Pyetja e natyrshme që lind në këtë

rast është: si është ky mjedis i përshtatshëm? Mjedis i përshtatshëm është ai që në qendër të vet ka fëmijën, që i krijon atij mundësinë për të mësuar dhe që zhvillon interesat dhe personalitetin e fëmijës. Fatmirësisht përbërësit e një mjedisi të mirë përfshijnë disa gjëra kryesore, që shumë prindër dëshirojnë të sigurojnë për fëmijët e tyre: ushqim të përshtatshëm; mjedis familjar të ngrohtë dhe të përgjegjshëm; kohë të mjaftueshme për gaz dhe hare; këmbëngulje në vlerat pozitive të jetës; çiltërsinë dhe përfshirje në bisedat familjare; libra të bukur për t`u treguar e lexuar; muzikë për të nxitur veprimtarinë e trurit; dhe lirinë e mjaftueshme për të eksploruar dhe mësuar nga gjërat që e rrethojnë. Le të shohim shkurt disa prej elementëve që ndikojnë mbi shëndetin e fëmijës dhe se si kontribuon secili prej tyre në zhvillimin e trurit të fëmijës: · Të folurit. Komunikimi me fytyrën e prindit ose të afërmve të tjerë që kujdesen për të, ndihmon shumë në zhvillimin e të folurit; po ashtu edhe të lexuarit e librave fëmijës. · Identifikimi i hershëm i çrregullimeve të zhvillimit. Shumë sëmundje dhe probleme të zhvillimit mund të trajtohen me sukses nëqoftëse zbulohen herët. Për shembull, edhe ata

MUAJI I PARË

67

fëmijë që kanë një cen ose dëmtim të trurit, që i bën të paaftë nga ana mendore ose fizike, mund të përfitojnë jashtë mase nëse referohen dhe ndiqen ashtu si duhet nga struktura të specializuara për këtë qëllim (p.sh Qendra Kombëtare e Zhvillimit Mendor). · Mjedis rrethues nxitës. Të jetuarit në një mjedis të sigurt dhe që gjen zgjidhje për probleme të ndryshme, zhvillon të mësuarin. · Harmonia familjare. Rritja e fëmijës në një mjedis familjar ku njerëzit duhen, përkrahin dhe respektojnë njëri tjetrin, nxit respektin dhe besimin ndaj vetes, gjëra që kanë një ndikim shumë të madh në jetën e fëmijës. Gjithmonë e më tepër po zbulohen fakte se sa shumë ndikon mjedisi në zhvillimin e fëmijës. Kjo na bën të kuptojmë rolin e rëndësishëm që ka prindi dhe mjedisi shoqëror dhe familjar në zhvillimin e trurit të fëmijës. Kështu sjelljet dhe përgjigjet tuaja si prind kundrejt fëmijës kanë ndikim kritik në formimin e ardhshëm të fëmijës. Si mund të ndërtojmë një mjedis pozitiv apo të përshtatshëm në shtëpi dhe në komunitet? Kujdes të përshtatshëm para lindjes. Zhvillimi i trurit fillon që në bark të nënës, prandaj dhe kuj-

desi për shtatzaninë ndihmon për zhvillimin e shëndetshëm të trurit të fëmijës. Filloni të kujdeseni për shtatzaninë sa më herët. Bëni vizita të rregullta gjatë shtatzanisë dhe ndiqni këshillat e mjekut. Kujdesuni për ushqyerjen dhe shmangni pijet alkoolike, duhanin etj. Kështu ju keni hedhur disa hapa në kontributin për shëndetin e ardhshëm të fëmijës tuaj. Mos e izoloni fëmijën tuaj. Të rritësh një fëmijë është e vështirë. Shpesh nevojitet mbështetja e të afërmve, e miqve të familjes dhe pediatrit tuaj. Mos ngurroni të shprehni dhe shkëmbeni përvojat dhe brengat me ta. Bashkëveproni sa të jetë e mundur më shumë. Flitini, tregojini, lexojini, dëgjoni muzikën që ju pëlqen, vizatoni, luani së bashku. Këto ju lejojnë t`i kushtoni më shumë kohë fëmijës tuaj dhe të njihni më mirë mendimet dhe interesat e të voglit. Njëkohësisht, kjo e bën fëmijën të ndihet i rëndësishëm dhe i veçantë. Kjo është një mënyrë për të formuar thesarin e fjalëve të fëmijës në të ardhmen. Dhurojini fëmijës shumë dashuri dhe vëmendje. Kjo e bën fëmijën të ndjehet mirë. Të zhvillojë ndjenjën e sigurisë dhe të respektit për veten dhe të tjerët. Bazohuni në synime dhe rregu-

68

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

lla të qëndrueshme. Kini kujdes që dhe pjesëtarët e tjerë të familjes apo kujdestarët e mundshëm të fëmijës të zbatojnë të njëjtat rregulla që ju keni menduar për edukimin e fëmijës tuaj. Një gjë e tillë e ndihmon të voglin të mësohet me këto rregulla dhe të mos të ndihet keq nga zbatimi i tyre. Moszbatimi i njëzëshëm i rregullave dhe mosrespektimi i pikësynimeve prindërore nga pjesëtarët e tjerë të familjes, shkakton turbullim tek i vogli.

·

·

·

·

TË QARAT DHE KOLIKAT E BARKUT

ai ka nevojë për ju. Ai jo gjithmonë qan sepse është i uritur. Mos u shpejtoni të thoni që nuk i mjafton qumështi. Përpiquni ta merrni në krahë (mos e lini kurrë të qajë), t`i flisni, t`i këndoni, ta përkëdhelni, ta përkundni. Nëse nuk arrini ta pushoni edhe kështu, bëjini një shëtitje me makinë. Nëse përsëri nuk arrini ta pushoni, përpiquni t`i jepni ujë mine-ral pa gaz dhe nëse e refuzon, vazhdoni ta përkëdhelni. Asnjëherë mos tregoni ankth kur fëmija qan; përpiquni të jeni sa më e qetë dhe e kontrolluar kur luani dhe përkëdhelni fëmijën tuaj.

A

ka fëmija juaj një orar të caktuar çdo ditë që nuk arrini ta qetësoni? Kjo është e zakonshme, sidomos ndërmjet orës 18.00 mbasdite dhe mesnatës - pikërisht atëhere kur ju ndiheni të lodhur nga problemet e ditës. Këto periudha mund të duken si tortura të vërteta sidomos nëse keni dhe fëmijë tjetër problematik apo punë për të bërë, por fatmirësisht nuk zgjasin shumë. Ato zgjasin 3 orë në ditë për 6 javë, dhe pastaj pakësohen në 1-2 orë në ditë për tre muaj. Nëse fëmija qetësohet mbas disa orësh dhe pjesën tjetër të ditës është i qetë, nuk ka arsye të alarmoheni, por përpiquni të veproni si më poshtë : · Kur fëmija qan, do të thotë se

Nëse qarja nuk pushon, por forcohet dhe vazhdon ditën ose natën, kjo mund të shkaktohet nga kolika (dhimbje barku). Rreth 1\5 e fëmijëve bëjnë kolika, zakonisht ndërmjet javës së dytë dhe të katërt. Ata qajnë pa pushim, shpesh klithin duke shtrirë dhe lëvizur këmbët e tyre dhe duke lëshuar gazra. Stomaku i tyre mund të jetë i zmadhuar nga gazrat. Krizat e të qarit zgjasin rreth një orë dhe kryesisht natën. Fatkeqësisht nuk ka ndonjë shpjegim pse ndodhin kolikat. Shpesh kjo do të thotë se fëmija është shumë i ndjeshëm ndaj ngacmimeve. Këto do të pakësohen ndërsa fëmija rritet dhe zakonisht pushojnë

MUAJI I PARË

69

mbas muajit të tretë. Shpesh, në bebet e ushqyera me gji kolika tregon ndjeshmëri ndaj ushqimeve qe ha nëna. Rrallë ajo shkaktohet nga ndjeshmëria ndaj proteinës së qumështit artificial. Kolika mund të jetë sinjal i një problemi mjekësor, si hernia ose sëmundje të tjera. Ndoshta ju mund të mendoni se duhet bërë ndonjë gjë për t'i pushuar, por në të vërtetë s'mund të bëni gjë vetëm të prisni. Mund të jetë më keq po të provoni të ndërhyni. Përpara pa dyshim duhet të këshilloheni me pediatrin tuaj, për të përjashtuar ndonjë problem mjekësor për të qarat. Pastaj pyeteni atë se cila nga gjërat e mëposhtme është më e vlefshme: · Nëse ushqehet me gji, mos përdorni produkte të qumështit, kafeinë, hudhra, lakra apo produkte te tjera që mund të irritojnë. Nëse ushqehet me qumësht artificial, provoni një formulë pa qumësht lope. Nëse sikletin e sjell ndjeshmëria nga qumështi, kolika duhet të largohet mbas një dy ditësh nga ndryshimi i dietës. · Lëvizni me beben në krah. Kon-

Figura 7. Mbajeni bebin përmbys mbi krahun tuaj për të lehtësuar dhimbjet e barkut (kolikat) takti me trupin do ta qetësojë, do t'i japë më shumë siguri, edhe nëse vazhdon të ketë siklet. · Tundeni në mënyrë ritmike dhe ndizni ndonjë gjë që shkakton zhurmë ritmike. Mjafton që zhurma të jetë ritmike dhe ta vërë në gjumë. · Mund të përdorni një biberon. Fëmijët e ushqyer me gji shpesh nuk e pranojnë, por fëmijët e tjerë qetësohen me të. · Mbajeni bebin përmbys mbi gjurin ose krahun tuaj dhe fërko-

Duhet të kemi kujdes!

Shkundja e bebit është një formë serioze e abuzimit ndaj fëmijëve. Akti i shkundjes së fortë të bebit - zakonisht ndodh si përgjigje e qarjes pa pushim të bebit - mund të shkaktojë dëmtime fizike dhe mendore, apo dhe vdekjen.

70

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

jini butësisht kurrizin. Presioni mbi barkun e tij mund të ndihmojë për të qetësuar dhimbjen. · Mbështilleni me pelena që të ndjehet ngrohtë dhe i sigurt · Kur ju ndjeheni të tensionuar apo të nevrikosur, lini dikë tjetër të merret me bebin dhe dilni nga shtëpia, qoftë dhe për një apo dy orë, pasi do t'ju ndihmojë të qetësoheni. Pavarësisht sa të nevrikosur jeni, mos e shkundni bebin tuaj. Kjo mund të jetë e rrezikshme të shkaktojë verbim, dëmtime të trurit, madje dhe vdekje.

të lëshojë zëra, t'ju shohë. Gradualisht ju do të njihni zakonet e njëri-tjetrit, kështu loja juaj do të kthehet në një vallëzim në të cilin ju këmbeni rolet e drejtimit. Duke i njohur dhe duke iu përgjigjur sinjaleve të fëmijës tuaj edhe në këtë moshë, ju i thoni atij se mendimet dhe ndjenjat e tij janë të rëndësishme dhe ai mund të ndikojë në botën që e rrethon. Këto mesazhe janë shumë të rëndësishme për zhvillimin dhe vetëvlerësimin e tij.

LËVIZJET

ë një dy javët e para lëvizjet e bebit janë të çrregullta, të paqëllimshme. Atij mund t'i dridhen mjekra dhe duart. Çdo zhurmë e fortë shkakton dridhje dhe mund të bëhet shkak për të qara. Në se këto lëvizje janë shumë të theksuara dhe shqetësuese, ju duhet ta shtrëngoni në krahë ose ta mbështillni. Nga fundi i muajit të parë, sistemi nervor i bebit zhvillohet dhe kontrolli i muskujve përmirësohet. Lëvizjet e duarve dhe këmbëve do te bëhen më të buta dhe do të duket sikur është duke i dhënë biçikletës. Kur e vendosni barkas, do të bëjë lëvizje zvarritëse me këmbë, madje mund të shtyjë me duar. Muskujt e qafës do të zhvillohen me shpejtësi, duke i dhënë mundësi të kontrollojë më mirë lëvizjet nga fundi i muajit. I shtrirë bar-

E QESHURA E PARË

N

N

jë nga zhvillimet më të rëndësishme të këtij muaji është e qeshura e parë dhe gugatja. Kjo fillon gjatë gjumit për arsye që nuk janë të njohura. Ky mund të jetë një sinjal që fëmija ndihet i përgjumur ose po i përgjigjet një impulsi të brendshëm. Është shumë bukur të shohësh të porsalindurin të buzëqeshë në gjumë, por kënaqësia më e madhe vjen nga fundi i muajit, kur ai fillon të përgjigjet me buzëqeshje në momentet që është aktiv. Këto buzëqeshje të para dashurie do t'ju lidhin akoma më tepër me njëri-tjetrin dhe ju shpejt do të zbuloni se vetëm duke e parë, e dini tashmë se kur do të qeshë,

MUAJI I PARË

71

kas, bebi mund të ngrejë dhe të kthejë kokën në anën tjetër. Por nuk do të jetë në gjëndje të mbajë kokën mirë deri në fund të muajit të tretë, prandaj duhet të tregoheni të kujdesshëm kur e mbani në krahë. Gjatë javëve të para lëvizjet e gishtave janë të kufizuara, por bebi mund t'i përkulë, t'i afrojë te goja dhe t'i afrojë në fushën e tij të shikimit. Në fakt, gjatë kësaj periudhe do t'i vështrojë gjatë duart, sa herë që do t'ia kapë syri.

SHQISAT

Shikimi Në muajin e parë shikimi i bebit tuaj do të pësojë ndryshime të mëdha. Kur lindi ai kishte pamje periferike (shikonte anash). Gradualisht shikimi i tij fiton aftësinë të fokusohet në një pikë në qendër të fushës së tij të shikimit. Atij i pëlqen të shikojë objekte deri në 20-38 cm larg, ndërsa nga fundi i muajit të parë do të fillojë të fokusojë gjërat deri në 90 cm. Në të njëjtën kohë ai fillon të ndjekë objektet në lëvizje. Në fillim ai ndjek lëvizjet e ngadalta të objekteve të mëdha brenda fushës së vet të shikimit, por shpejt do të ndjekë edhe objekte të vogla dhe lëvizje të shpejta. Në lindje fëmija juaj ishte shumë i ndjeshëm ndaj dritës, dhe bebet e syrit ishin të zvogëluara, për të pa-

kësuar sasinë e dritës që hyn në sytë e tij. Mbas dy javëve të para bebet e tij fillojnë të zmadhohen, duke e bërë ta pranojë më mirë lojën me dritën dhe me hijen. Me zhvillimin e retinës ai përmirëson aftësinë të njohë dhe të shohë objektet. Nëse ju do t'i tregoni tre lodra të njëjta - një blu, një të verdhë dhe një të kuqe, ai me siguri do të vështrojë më gjatë të kuqen, por asnjeri nuk e di pse. Është ngjyra e kuqe apo shkëlqimi i ngjyrës që tërheq fëmijët e porsalindur? Ne dimë se shikimi i ngjyrave nuk formohet para katër muajve. Në këtë moshë ai nuk mund të bëjë dallimin midis ngjyrave të ngjashme, si e gjelbër dhe bojëqielli. Ngjyra e syve nuk është ende ajo që fëmija do të ketë përfundimisht. E bardha e syve, ka një nuancë blu, që zhduket gradualisht. Kjo ngjyrosje përcaktohet prej tejdukshmërisë së indeve që përbëjnë syrin. Bebja e syrit paraqet një ngjyrë gri, të kaltër ose blu, që nuk do të jetë ngjyra përfundimtare dhe që do të ndryshojë me kohë. Po kur sytë i shkojnë "shtrembër"? Në këtë moment të jetës, secili nga sytë shikon për hesap të vet. Fëmija, ndryshe nga i rrituri, nuk është në gjendje t'i bashkërendojë lëvizjet e syve. Fëmija nuk ka strabizëm (nuk është me sy të shtrembër) dhe kjo dukuri e përkohshme do të zhduket me kohë me zhvilli-

72

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

min e aftësisë së të parit. A qan me lot? Fëmija mund të qajë pa lotuar. Dëgjimi Gjatë muajit të parë bebit juaj do t'i tërheqin vëmendjen zërat njerëzorë, sidomos zërat e lartë, si zëri i femrave. Kur ju i flisni, ai kthen kokën në drejtimin e zërit dhe shpesh lëviz duart dhe këmbët, duke ju vështruar me vëmendje. Fëmija juaj do të jetë i ndjeshëm ndaj nivelit të zhurmave. Nëqoftëse ju e vendosni në një mjedis me zhurmë, ai ose nuk do t'i përgjigjet më ngacmimeve dhe do të rrijë urtë, ose do të fillojë të qajë dhe të grindet. (Bebet shumë të ndjeshme qajnë, kur ekspozohen ndaj dritave të forta ). Nëqoftëse ju do të ndryshoni një muzikë të qetë, ai do të fillojë të kthejë kokën dhe të kërkojë burimin e muzikës. Fëmija juaj jo vetëm dëgjon mirë, po edhe njeh disa melodi. Disa nëna që i lexojnë përralla bebit të tyre në fund të shtatzanisë, kanë vënë re se kur i tregojnë këto përralla mbasi fëmija është rritur, duket sikur bebet i njohin, ato fillojnë të shikojnë më me vëmendje. Lexoni me zë të lartë një histori që fëmijët e pëlqejnë për disa ditë rresht, pastaj prisni disa ditë dhe pastaj lexojeni atë përsëri. A ju duket se ai e njeh? Nuhatja dhe palpimi Ashtu siç ka preferenca për disa

figura dhe tinguj, bebi juaj është shumë i veçantë në shije dhe nuhatje. Ai do të bëjë një frymëmarrje të thellë për të nuhatur aromën e qumështit, vaniljes, bananes dhe sheqerit, por do të rrudhë hundët me erën e alkoolit apo të uthullës. Nga fundi i javës së parë ai njeh erën e nënës së tij dhe kthen kokën nga gjiri i saj, por nuk e përfill gjirin e nënave të tjera. Ky sistem radari e ndihmon atë të orientohet drejt, kur duhet të ushqehet dhe e mbron nga substancat që mund ta dëmtojnë. Bebi juaj është i ndjeshëm ndaj prekjes dhe mënyrës se si e mbani. Ai ndihet mirë në rroba të buta pambuku apo mëndafshi, por do të shtyjë rrobat e ashpra. Fërkojeni butësisht me dorën tuaj dhe ai do të relaksohet dhe qetësohet. Nëse ju do ta ngrini me ashpërsi, ai do të fillojë të qajë. Nëse ju do ta kapni atë butësisht dhe do ta përkundni e shtrëngoni në krahët tuaj, ai do të qetësohet dhe do të bëhet më i gjallë. Kjo tregon qartë se shumë përpara se të kuptojë fjalët që i thoni, ai kupton humorin dhe ndjenjat tuaja nga mënyra se si e prekni.

TEMPERAMENTI

za: Vajza e parë është e qetë, e kënaqur, luan me veten e vet, vështron çdo

P

ërfytyroni dy bebe, të dyja nga e njëjta familje dhe të dyja vaj-

MUAJI I PARË

73

gjë që ndodh rreth saj, por rrallë kërkon vëmendje. E lënë me vetveten, ajo fle për periudha të gjata dhe ha jo shpesh. Vajza e dytë është gjithmonë në lëvizje. Ajo lëviz duart dhe këmbët vazhdimisht kur është zgjuar dhe në gjumë. Ndërsa të porsalindurit flenë rreth 14 orë në ditë, ajo fle 10 orë dhe zgjohet sa herë ka ndonjë aktivitet afër saj. Ajo duket sikur do të bëjë çdo gjë me nxitim, ha me nxitim duke gëlltitur ajër me shumicë, kështu që ka nevojë të bëjë më shumë gromësima. Të dyja këto bebe janë normale dhe të shëndetshme. Asnjëra s'është më e mirë se tjetra, por temperamentet e tyre janë të ndryshme dhe të dyja duhet të trajtohen ndryshe që nga lindja. Ashtu si këto bebe, edhe fëmija juaj shfaq një temperament të vetin që në javët e para të jetës. Zbulimi i këtyre sjelljeve është një nga gjërat më të bukura, kur kemi një bebe të re në shtëpi. Sa më të vëmendshëm të jeni ndaj këtyre shenjave, aq më shumë mësoni t'i përgjigjeni në mënyrë të përshtatshme personalitetit të saj dhe aq më e qetë dhe më e parashikueshme do të jetë jeta juaj në muajt e ardhshëm. Shumë nga këto sjellje janë të lindura. Shfaqja e tyre mund të jetë e vonuar, si për shembull, të lindurit para kohe nuk i shfaqin nevojat si

uria, lodhja etj., aq qartë sa fëmijët e tjerë. Ata mund të jenë shumë të ndjeshëm ndaj dritës, zhurmave dhe prekjes për disa muaj dhe loja me to mund të jetë shumë e fortë dhe t'i ngacmojë, irritojë apo hutojë. Kur kjo ndodh, prindi duhet të ndalojë dhe të presë, derisa bebi të jetë aktiv dhe pastaj të vazhdojë. Me kalimin e kohës reagimet e fillimit do të largohen dhe tiparet e lindura të fëmijës do të bëhen më të dukshme. Bebet që janë nën peshë në lindje, edhe nëse kanë lindur në kohë, mund të jenë po ashtu më pak reagues se të porsalindurit e tjerë. Në fillim ata janë të përgjumur dhe nuk duken shumë aktivë. Mbas disa javësh ata duken sikur zgjohen, hanë me ngut, por ngelen të irritueshëm dhe të ndjeshëm ndaj ngacmimeve, ndërmjet dy të pirave të gjirit. Ky irritim mund të zgjasë deri sa ai të rritet dhe të piqet. Sa më shumë të mbrohen nga nxitja e tepërt dhe sa më tepër rehati t'u sigurohet gjatë kësaj periudhe, aq më shpejt do të kalojë kjo situatë. Që nga fillimi temperamenti i bebes tuaj do të ndikojë në sjelljen tuaj ndaj tij. Nëse ju kishit disa ide rreth reagimit të tij, mbas lindjes duhet t'i rivlerësoni duke parë në se përshtaten apo jo me fëmijën tuaj. Po e njëjta gjë ndodh me këshillat e librave, artikujve, kushërinjve, shokëve, rreth mirërritjes së fëmijës. E vërteta është se kjo nuk është rruga e drejtë dhe

74

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

nuk funksionon për çdo fëmijë. Ju duhet të krijoni rregullat tuaja sipas fëmijës tuaj qe ka një personalitet të caktuar, besimeve tuaja dhe kushteve specifike të familjes suaj. Gjëja kryesore është se ju duhet t'i

përshtateni individualitetit të tij. Kjo do ta bëjë atë ta ndjejë veten të dashur dhe të vlerësuar dhe do ta ndihmojë të krijojë raporte të drejta me të tjerët në të ardhmen.

Ushqyerja me gji

enjëherë sapo del nga barku i nënës, të porsalindurit i duhet të përshtatet, qoftë me mënyrën e re të jetesës, qoftë me mjedisin e ri ku ai do të jetojë. Ushqyerja është ndoshta momenti më kryesor i kësaj përshtatjeje. Dhe me të vërtetë, nënat bëjnë më shumë pyetje lidhur me ushqyerjen e fëmijës, se sa për anë të tjera të kujdesit për të porsalindurin. Nënat shpesh e vlerësojnë suksesin e tyre me zotësinë e tyre në ushqyerjen e fëmijës. Ato mund të ndihen keq, në qoftë se fëmija nuk ushqehet me lehtësi qysh në fillim, aq sa shpesh herë bëjnë përpjekje nga më "të çmendurat" për t`i siguruar me çdo kusht ushqyerjen fëmijës së tyre: i japin qumësht artificial, ujë me sheqer etj, vetëm që fëmija të ndihet i ngopur dhe i ushqyer. Pikërisht, ky ankth i nënës, i bën

M

ato të zgjedhin rrugë "të gabuara" dhe jo të dobishme për fëmijën e tyre. Për një moment, ato harrojnë se natyra i ka pajisur me aftësinë për të ushqyer një fëmijë me mënyrën më të mrekullueshme që mund të ekzistojë në botë: me Qumështin e Gjirit. Natyra e ka krijuar atë në një mënyrë të tillë që në çdo moment e bën përshtatjen e fëmijës me mjedisin e ri tepër të butë e të padëmshme. Dhe kjo jo vetëm kur fëmija është i sapolindur, por gjatë gjithë kohës që ushqehet me të.

TË MIRAT E USHQYERJES ME GJI PËR FËMIJËN DHE NËNËN

Të mirat e kulloshtrës Në ditët e para pas lindjes, gjiri prodhon një lloj qumështi, që

MUAJI I PARË

75

quhet kulloshtër. Kulloshtra është një lëng i trashë me ngjyrë të verdhë, sepse në përmbajtjen e tij gjendet me shumicë një lëndë që quhet betakaroten. Ky është një antioksidues i fuqishëm dhe që i jepet fëmijës në një fazë tepër të brishtë të jetës së tij. Shpesh kulloshtra është e papëlqyeshme për nënën, ndoshta se ajo e përfytyron qumështin me ngjyrë të bardhë. Por derdhja e kulloshtrës dhe mosdhënia e saj fëmijës, është një nga gabimet e trashëguara të kulturës sonë popullore. Në sajë të përmbajtjes së vet, kulloshtra është ushqimi ideal i ditëve të para. Me lindjen, fëmijës i duhet të përballet me shumë armiq (viruset, bakteret), ndërkaq që fuqitë mbrojtëse të tij janë ende të pazhvilluara. Pas lindjes, ai ka të pranishme në gjakun e vet një sasi trupëzash mbrojtëse, të cilat i ka marrë që para lindjes nga nëna, me anë të placentës. Por ndihmesa e vërtetë i vjen nga qumështi. Kulloshtra është një qumësht tepër i veçantë që prodhohet vetëm në 5 ditët e para të jetës. Funksionet e saj të mëdha janë dy: të ushqejë në mënyrë të përshtatshme fëmijën dhe ta mbrojë atë si duhet nga mikrobet. Funksioni mbrojtës Kulloshtra ka veti të shkëlqyera për të mbrojtur ndaj mikrobeve

të ndryshme (viruset dhe bakteret) dhe shumë më të theksuara se qumështi i prodhuar më vonë nga gjiri i nënës. Në sajë të këtyre vetive, ajo shërben si një "çadër" që e mbron fëmijën nga "breshëri" i egër i mjedisit të jashtëm. Ky veprim mbrojtës i kulloshtrës shumëfishohet, në qoftë se fëmija është i lindur parakohe. Dhe dihet nga të gjithë se sa rrezikon i linduri parakohe, nga ky ballafaqim me këtë "botë të egër". Funksioni ushqyes Njëkohësisht, kulloshtra në sajë të përmbajtjes së veçantë me shumë proteina dhe kripëra minerale dhe pak sheqerna dhe yndyrna, është tepër e përshtatshme për të porsalindurin. Në këtë mënyrë, rënia në peshë e të porsalindurit në ditët e para të jetës është e butë dhe rimarrja e peshës së lindjes më e shpejtë. Rreth ditës së 4 - 5-të të jetës ndodh "ardhja" e qumështit. Kulloshtra zëvendësohet nga një qumësht tjetër, i cili ka një pamje si krem. Ky është qumështi i përkohshëm. Vetitë e tij janë ndërmjet kulloshtrës dhe qumështit të nënës. Quhet i përkohshëm, sepse rreth ditës së 12-të të jetës, qumështi përsëri ndryshon dhe merr vetitë që i ruan pastaj gjatë gjithë kohës që qumështi prodhohet nga gjiri i nënës.

76

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

Pas ditës së 12 -të jetës, qumështi i gjirit merr tashmë karakteristikat përfundimtare dhe është mjaft i pasur në lëndë energjitike, për shkak të përmbajtjes më të lartë në sheqerna dhe yndyrna.

TË MIRAT E QUMËSHTIT TË GJIRIT

Një fëmijë që ushqehet me gji ecën me "hapa gjigande". Qumështi i nënës: Eshtë i përshtatshëm nga pikëpamja ushqyese, sepse është specifik për njeriun. Në të gjithë botën njihen rreth 4000 lloje gjitarësh, të cilët kanë si veti të prodhojnë qumësht për të ushqyer të vegjlit e tyre. Secili nga këto lloje qumështi ka karakteristika të veçanta dhe pra të ndryshme (specifike), në varësi të llojit të gjitarit. Domethënë për çdo këlysh nevojitet qumështi i nënës së vet.

Realizon një zhvillim cilësor, domethënë një rritje harmonike dhe një zhvillim psikik e intelektual më të mirin të mundshëm. Studimet e Lucas kanë vërtetuar se në qumështin e nënës gjenden disa yndyrna të çmueshme (LC PUFA), të cilat i jepen fëmijës gjatë muajit të parë të jetës dhe që i sigurojnë atij një koefiçent inteligjence më të lartë se fëmijët e ushqyer me qumësht artificial në moshën 7-8 vjeç. Mbron nga sëmundjet alergjike dhe degjenerative, duke vonuar shfaqjen e tyre tek fëmijët e prirur për arsye të trashëgimisë. Asnjë fëmijë nuk bëhet alergjik, prej qumështit të nënës së vet, gjë që nuk ndodh, nëqoftëse fëmija ushqehet me qumësht artificial. Megjithatë, nëna duhet të tregohet e kujdesshme ndaj disa ushqimeve, të cilat kalojnë në qumësht dhe kështu bëhen përgjegjëse për alergjitë, edhe pse fëmija është

QUMËSHTI i NËNËS: Siguri për fëmijën

· · · · · · · · · Kënaq nevojat ushqimore dhe psikike Realizon një zhvillim cilësor Mbron nga sëmundjet alergjike dhe degjenerative Mbron nga infeksionet... edhe pas ndërprerjes së gjirit Parandalon dhjamosjen Nxit rritjen në zorrë të mikrobeve jo të dëmshëm për organizmin Siguron një sasi të mjaftueshme të hekurit Ndihmon lidhjen nënë-fëmijë E ke të gatshëm sa herë që ke nevojë për të

MUAJI I PARË

77

me gji. Të tilla ushqime janë veza, qumështi, peshku, arrat etj. Të mbron nga infeksionet. Qumështi i nënës është i pajisur me një sistem mbrojtës, në sajë të: · Cilësive kundër inflamacionit. Normalisht, sa herë që kemi një infeksion, organizmi i njeriut i përgjigjet me një inflamacion, i cili po qe se është i theksuar, mund të bëhet edhe i rrezikshëm. Qumështi i nënës, falë disa lëndëve që përmban, e zbut atë. · Cilësive kundër infeksionit, të cilat sigurohen nga prania në qumështin e nënës të rruazave të bardha, trupëzave mbrojtës (IgA sekretore) lizosimat dhe laktoferrina. Në këtë mënyrë qumështi i nënës është në gjendje të mbrojë jo vetëm prej "armiqve" të jashtëm, por edhe atyre të brendshëm, të cilët nuk janë të pakët. Duhet të kujtojmë se qumështi i nënës nuk është steril, por agresiviteti i mikrobeve të përmbajtura në të, është "nën kontroll të rreptë". · Cilësive të rritjes së imunitetit. Disa faktorë të pranishëm në qumështin e nënës (laktoferrina, nukleotidet, citokinat) ushtrojnë një veprim nxitës mbi sistemin imunitar, që i lejon fëmijës të mbrohet nga infeksione të ndryshme, pasi është ndërprerë ushqyerja me gji. Mund të duket shumë e çu-

ditshme çfarë po themi, por kjo është vërtetuar tashmë nga studime shkencore shumë serioze. Për shembull qumështi i nënës e mbron fëmijën nga infeksionet e veshit përreth 3 vjet pas ndërprerjes së gjirit. Kjo është një ndihmë e çmuar po të llogarisim se sa i shpeshtë është ky infeksion. Një studim i kohëve të fundit (1998) i kryer nga Wilson, ka treguar se të vegjlit mund të mbrohen nga infeksionet e mushkërive dhe të rrugëve të frymëmarrjes përreth 7 vjet, nëse janë ushqyer për 15 javë rresht pa ndërprerje vetëm me gji. Por ky fakt i fundit është ende më i bukur! Mund të të mbrojë për 10 vjet ndaj infeksioneve të shkaktuara prej Hemophilus influenzae, ndërkaq që diskutohet e diskutohet në botën shkencore mbi dobinë apo jo të vaksinës kundër këtij mikrobi. Cilësitë imunomoduluese të qumështit të nënës janë përgjegjëse për shpeshtësinë më të pakët në moshë të rritur të sëmundjeve të rënda imunitare, inflamatore dhe tumorale. Parandalon dhjamosjen në moshë të rritur. Në qumështin e nënës gjendet në sasi të konsiderueshme kolesteroli. Mendohet se kolesteroli është i nevojshëm për të kënaqur kërkesat e larta të trurit të fëmijës për këtë lëndë (truri përbëhet kryesisht prej yndyrnave).

78

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

Nga ana tjetër, studimet e kohëve të fundit tregojnë se marrja me "shumicë" e kolesterolit nxit organizmin e njeriut që të mos rrezikohet në vitet vijuese nga marrja me tepricë e kësaj lënde; pra, e përgatit organizmin e të rriturit që të mos dëmtohet nga ushqimi me shumë yndyrna. Ndihmon për rritjen në zorrë të mikrobeve të padëmshme për organizmin. Prania në zorrë e një mikrobi të quajtur bacterium bifidum është me vlerë shumë të madhe për organizmin e fëmijës. Parandalon aneminë nga mungesa e hekurit në 6 muajt e parë të jetës. Hekuri është një nga mineralet më të nevojshëm për fëmijën në muajt e parë të jetës. Megjithëse në qumështin e nënës gjendet pak hekur, ai është i mjaftueshëm për të mbrojtur bebin nga rreziku i anemisë. Eshtë njëlloj sikur të kishim ruajtur pak "monedha floriri" në një qyp. E shprehur me shifra, do të thotë: gjatë 3-mujorit të parë në qumështin e nënës përmbahet 0.5 mg hekur në 1 litër qumësht, kurse në 3-mujorin e dytë kjo sasi përgjysmohet. Ndryshimi me qumështin e lopës është se hekuri i përmbajtur në qumështin e nënës thithet më mirë; dmth hekuri i përmbajtur në qumështin e nënës thithet nga organizmi i bebit në masën 30-50%, kurse ai i qumështit të lopës, ose artificial në masën

10-20%. Ushqyerja me gji, jo vetëm që plotëson nevojat ushqimore që ka fëmija, por edhe përforcon zhvillimin e shqisave të tij si shijen, të prekurit, nuhatjen etj. Njëkohësisht është në gjendje të krijojë atë lidhje gati hyjnore që ekziston midis fëmijës dhe nënës. Fëmija "e njeh me erë nënën e vet" dhe në prani të saj ndihet i mbrojtur, i qetë dhe i lumtur. Një lidhje e tillë është mjaft e rëndësishme për zhvillimin e përshtatshëm nga pikëpamja psikike, emocionale dhe e ndjenjave në të ardhmen. Eshtë ushqim i gatshëm në çdo kohë, në temperaturë të përshtatshme dhe falas. Të mirat e ushqyerjes me gji për nënën. Sipas besimit popullor, ushqyerja me gji është përgjegjëse për shtimin në peshë të gruas pas lindjes. Kjo nuk është e vërtetë. E vërteta është se gjatë shtatzanisë, masa dhjamore shtohet 4 ­ 5kg, por duke i dhënë gji bebit, ky dhjamë fillon të shkrihet. Dhënia e gjirit fëmijës dhe mbajtja e një regjimi ushqimor të përshtatshëm e ndihmon lehonën që gradualisht të arrijë në peshën që ka pasur para se të mbetej shtatzanë. Fëmija duke thithur gjirin, jo vetëm që shton sasinë e qumështit që prodhon nëna, por edhe përmirëson cilësinë e qumështit. Përmbajtja në qumështin e nënës të disa lëndëve

MUAJI I PARË

79

të caktuara, nxit tkurrjet e mitrës, duke ndihmuar në këtë mënyrë në zvogëlimin e mitrës dhe uljen e barkut. Shpesh herë, nënat ankohen për dhimbje barku gjatë vendosjes në gji të fëmijës. Ato nuk duhet të brengosen për këto dhimbje, sepse janë tkurrje të dobishme të mitrës, pikërisht nga përmbajtja në gji e lëndëve që përmendëm më sipër.

KUR DUHET TË FILLOHET USHQYERJA ME GJI

U

shqyerja me gji duhet të fillohet sa më herët që të jetë e mundur: sapo që kushtet e fëmijës dhe të nënës e lejojnë një gjë të tillë. Kjo do të thotë se i porsalinduri duhet të vendoset në gji qysh në sallë të lindjes, ose të paktën brenda 6 orëve të para pas lindjes. Në këtë mënyrë, jo vetëm nxitet ardhja e qumështit tek nëna, por edhe ndihmohet fëmija të fillojë jashtëqitjen, të marrë energjitë e nevojshme, të shmangë shumë probleme të mundshme të shëndetit etj. Jo vetëm kaq, sepse shumë sjellje të mëvonshme të fëmijës në drejtim të zakoneve të të ushqyerit përcaktohen pikërisht nga kjo vendosje për herë të parë e fëmijës në gji. Një përvojë shumë interesante nga Anglia tregon se kur fëmija ven-

doset menjëherë pas lindjes mbi barkun e nënës, ai ngjitet vetë drejt gjirit të nënës dhe e kap spontanisht atë. Nëqoftëse fëmija vendoset rreth 6 orë pas lindjes mbi barkun e nënës, ai nuk afrohet vetë tek gjiri i nënës, por duhet të ndihmohet që të kapë gjirin e nënës. Dhe kur vendoset pas 24 orëve, ai jo vetëm që e ka shumë të vështirë kapjen e gjirit, por është ose i plogësht ose grindet shumë dhe vuan që të mësojë këtë zakon të lindur dhe shumë të rëndësishëm. Nga ana tjetër, çdo nënë është shumë e rëndësishme ta dijë, se deri në ardhjen e qumështit nuk duhet t'i japë fëmijës së vet qumësht artificial, ose ujë me sheqer dhe nuk duhet të përdorë kurrë biberonin. Një gjë e tillë mund të bëhet e rrezikshme për disa arsye. Nga njëra anë, dhënia e qumështit artificial mund të nxisë sëmundjet alergjike tek fëmija edhe pse dhënia e këtij qumështi është e përkohshme. Dhe nga ana tjetër, fëmija çmësohet njëherë e përgjithmonë të kapë gjirin. Ka me qindra studime në këtë drejtim. Sot shkencëtarët mendojnë se një sjellje e caktuar bëhet e përjetshme në varësi të asaj që përvoja e parë ka qenë e drejtë apo e gabuar. Ne një gjë të tillë e kemi mësuar nga bota e kafshëve. Për shembull, nëqoftëse zogun që ndërton fole (dallëndyshen) sapo lind e vendosim 2 minu-

80

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

ta me një zog që nuk di të ndërtojë fole (korbin) dhe pastaj e lemë të rrijë për të gjithë jetën me dallëndyshet e tjera, ky zogth kurrë nuk mëson të ndërtojë fole si simotrat e veta. Do të mjaftonte të rrinte gjysmë minute me dallëndyshet pas lindjes dhe pastaj ta lije gjithë jetën me korbin, që të mos ta harronte kurrë se si ndërtohet foleja. Kjo lloj përvoje nuk ndodh vetëm me bebin, por ndodh edhe me nënën. Prandaj kujdes, sepse kështu mund të ndodhë edhe me njeriun.

· Larja e gjinjve nuk duhet të bëhet me sapun, sepse mund të thajë lëkurën. · Nuk duhet të përdoret acidi borik si dezinfektant, sepse është helmues për fëmijën. · Gjinjtë duhet të mbahen të thatë, prandaj duhet të mbulohen shpesh me garza të thata. · Mirë është që gjinjtë të mbahen zbuluar (kur është e mundur), në mënyrë që të shmangen fërkimet me teshat dhe dëmtimet e mundshme. Masazhi i gjirit Eshtë mirë që përpara se fëmija të vendoset në gji, të bëhet një masazh i shkurtër i gjirit : kapet njeri prej gjinjve me të dy duart dhe me lëvizje të lehta rrethore bëhet masazhi i tij. Qëllimi është që të zbuten gjinjtë, në mënyrë që qumështi të rrjedhë pa vështirësi. A ka ndonjë rregull në dhënien e gjirit? Nuk këshillohet vendosja e fëmijës në të dy gjinjtë gjatë një vakti. Eshtë mirë që ai të vendoset një vakt në njërin gji dhe vaktin tjetër në gjirin tjetër. Duhet vepruar kështu, sepse krijohet mundësia që të zbrazet plotësisht gjiri dhe në të njëjtën kohë, siç kemi përmendur edhe më parë, qumështi i gjirit ndryshon përmbajtjen e tij, në varësi të thithjeve të fëmijës. Domethënë, qumështi i thithur nga fëmija me thithjet e para ka përmbajtje të ndryshme me atë të

SI BËHET USHQYERJA ME GJI?

Kujdesi për gjirin Para se fëmija të vihet në gji, duhet të lahen duart me shumë kujdes me ujë dhe sapun. Pastaj pastrohen gjinjtë vetëm me ujë të vakët. Eshtë mirë që thithat të zhyten në ujë të vakët. Në vazhdim, gjinjtë thahen ngadalë e me kujdes me një pecetë të thatë. Gjinjtë nuk duhet të thahen duke i fërkuar me pecetë ose me peshqir. · Gjinjtë duhet të lahen të paktën një herë në ditë. Parapëlqehet të lahen gjinjtë pas të pirit, me qëllim që të mos çorientohet bebi, që përpiqet të njohë nënën e vet edhe me anë të erës. Nuk duhet të përdoren pomada ose lëndë të tjera, qoftë për aromë të mirë, qoftë për parandalim të çarjeve të gjirit.

MUAJI I PARË

81

Figura 8. Përdorni gishtërinjtë për t'i krijuar bebit mundësi për frymëmarrje. Ndërpriteni thithjen ngadalë duke vendosur gishtin tuaj tregues si në figurë. marrë me thithjet e fundit. Duke e vënë në mënyrë të çrregullt fëmijën në të dy gjinjtë, ne rrezikojmë që fëmija të mos marrë të gjitha lëndët për të cilat ai ka nevojë. Fëmija nuk duhet vendosur asnjëherë në gji, nëqoftëse nëna nuk ndihet e qetë. Edhe pse fëmija qan, mos mendoni se i ka kaluar koha e ushqyerjes. Kjo gjë e bën shpesh nënën të ankthshme dhe ngutet që ta verë menjëherë në gji. Ky ankth shtohet edhe më shumë sepse fëmija qëllon që s`e kap me lehtësi gjirin në momentin që ky i jepet. Kini parasysh: gjithmonë keni "kohë", rehatohuni vetë, rehatojeni fëmijën tuaj (duke e përkundur, duke i kënduar, duke e ledhatuar), e pastaj vendoseni në gji. Pozicioni Nuk mund të themi se ka një pozicion ideal për të vendosur fëmijën në gji. Sidoqoftë, pozicioni i papërshtatshëm krijon probleme në ushqyerjen e fëmijës tuaj. Rregulli kryesor është që vetë ju të zini një pozicion sa më të rehatshëm. Fëmija mund të ushqehet duke qëndruar shtrirë ose ulur. Nëqoftëse juve ju pëlqen më mirë të rrini ulur, atëherë duhet që shpina juaj të jetë e mbështetur mirë, me qëllim që të shmangen tkurrjet e muskujve të kurrizit; kurse këmbët vendosen në një stol, që të lëshohen muskujt e barkut dhe që nëna të mos përkulet gjatë ushqyerjes së fëmijës. Në këtë rast fëmija ushqehet në një pozicion gjysmë shtrirë. Njëra

82

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

Figura 9. Pozicioni "si topi i regbisë" është pozicioni më i përshtatshëm dorë e nënës mban kokën, kurse dora tjetër trupin. Një mënyrë tjetër e ushqyerjes së fëmijës ulur realizohet duke e mbajtur fëmijën ashtu siç mbahet "topi i regbisë". Fëmija vendoset mbi një jastëk, kurse njëra dorë e nënës i mban kokën. Pozicioni si "topi i regbisë" është i pëlqyeshëm për ushqyerjen e binjakëve, atëherë kur kemi fryrje e forcim të gjinjve, kur nëna ka gjinj shumë të mëdhenj, kur fëmija ka vështirësi në kapjen e gjirit (siç ndodh me fëmijtë e lindur parakohe, ose me peshë të vogël në lindje) dhe kur nëna ka dhimbje barku (në rast lindjeje me operacion). Disa grave u pëlqen t`i ushqejnë fëmijët e tyre, duke qëndruar shtrirë, sidomos kur ndihen të lodhura, ose kanë dhimbje për shkak të plagës nga lindja (epiziotomia) ose operacionit. Një pozicion i tillë është i rehatshëm dhe gjatë natës. Në këtë rast, fëmija mbahet shtrirë, i mbështetur në shpinë me një jastëk. Më sipër ne përmendëm se nuk ka një pozicion ideal për ushqyerjen me gji, i tillë që të favorizojë rrjedhjen më të mirë të qumështit. Nga ana tjetër nuk duhet të harrojmë se edhe fëmija ka preferencat e veta. Kështu, sidomos në javët e para pas lindjes, pozicionet për dhënien gji të fëmijës duhet të ndryshohen edhe nga një vakt në tjetrin. Në fakt, qumështi në gjendrën e gjirit shpërndahet pak a shumë në mënyrë të njëtrajtshme në të gjithë gjirin. Nëqoftëse nëna e bën zakon të ushqejë fëmijën vetëm në një pozicion, atëherë mund të

MUAJI I PARË

83

ndodhë që fëmija duke thithur, të zbrazë vetëm një pjesë të gjirit dhe jo të gjithë atë. Në këtë mënyrë, në pjesën e pazbrazur të gjirit qumështi grumbullohet dhe kështu gjiri fillon të fryhet, të dhembë, të çahet dhe më tej të pezmatohet. Duke ndryshuar pozicionin e fëmijës nga një vakt në tjetrin, ushtrohet shtypje mbi pjesë të ndryshme të thithit. Kjo ndihmon zbrazjen e gjirit dhe parandalon problemet që mund të ndodhin me gjirin në ditët e para pas lindjes. Një gjë e tillë nuk duhet të kuptohet si "një rregull i ri për çdo ditë të re", por si një "teknikë" që krijon kushte për një ushqyerje të suksesshme me gji. Pasi nëna ka zgjedhur pozicionin e vet, për t`i dhënë gji fëmijës, është e nevojshme që dhe fëmija të vendoset në një pozicion të përshtatshëm. Për shembull, nëqoftëse nëna e ushqen fëmijën në pozicionin ulur, atëherë është e rëndësishme që me njërën dorë të mbajë kokën e fëmijës. Me dorën tjetër, ajo ndihmon fëmijën që të kapë gjirin, duke i ofruar fëmijës jo vetëm thithin, por edhe të zezën e gjirit (Shih edhe 3. Bebi erdhipo tani?). Edhe pse thithja e gjirit tek fëmija është një refleks i lindur, në fillim nëna dhe fëmija nuk "njihen" ashtu si duhet dhe kjo gjë mund të krijojë "vështirësi" edhe për veprimet më të thjeshta. Gjatë vendosjes së fëmijës në gji, dora e lirë mban gjirin, kurse gishti i madh i dorës vendoset mbi thith.

Gishti i madh lëviz lirshëm mbi gji dhe ndihmon fëmijën që të luajë me thithin, të hapë gojën dhe pastaj ta kapë atë. Nuk këshillohet kapja e thithit ndërmjet gishtit tregues dhe të mesit, sepse një gjë e tillë mund të pengojë rrjedhjen e qumështit, në vend që ta nxisë atë. Veprime të tilla të thjeshta ndihmojnë fëmijën që të kapë gjirin edhe atëherë kur gjiri i nënës është shumë i madh. ...dhe së fundi lemza e gogësimat... Pas çdo vakti fëmija duhet të mbahet në pozicion vertikal, për disa minuta. Kjo e ndihmon atë që të nxjerrë gazrat. Nuk duhet të shqetësoheni, nëqoftëse fëmija vjell pak (një gojë pas pirjes), ose e zë lemza. Kjo do të thotë se stomaku i tij është mbushur.

SA DUHET TË MBAHET FËMIJA NË GJI?

ëmija kap gjirin dhe fillon të thithë. Por përsa kohë duhet ta mbajë gjirin fëmija? A ka ndonjë rregull për një gjë të tillë? Të themi të vërtetën, është vështirë që t'i përgjigjemi kësaj pyetjeje. Koha nga fillimi i thithjes së një fëmije dhe asaj që qumështi rrjedh mjaftueshëm, është mjaft e ndryshme. Ajo varet nga disa faktorë si fuqia thithëse e fëmijës, nga shpejtësia e zbrazjes së gjirit, nga

F

84

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

probleme të mundshme të gjirit (për shembull fryrja dhe fortësia e gjirit) etj. Dhe sigurisht, në ditët e para pas lindjes është më e gjatë dhe bëhet më e shkurtër me ardhjen e qumështit, në minutat e para rrjedh më shumë qumësht dhe pastaj rrjedhja e tij ngadalësohet. Sidoqoftë, në 2 minutat e para, fëmija është në gjendje të thithë rreth 50% të qumështit dhe brenda 4 minutave të zbrazë pothuaj të gjithë gjirin (80 ­ 90%). Kjo nuk do të thotë "ta mbarojmë shpejt e shpejt këtë punë". Nuk duhet të harrojmë se thithja për fëmijën nuk është vetëm një moment ngopjeje, por është edhe një moment i rëndësishëm psikologjik. Thithja për fëmijën përfaqëson një kontakt njerëzor me ngrohtësinë e nënës, pra është një moment kënaqësie. Ndryshimi i kësaj nevoje psikologjike të fëmijës është tepër i madh, gati-gati i papërcaktuar, prandaj vështirë se mund të themi se sa duhet të zgjasë një vakt ideal. Në këtë mënyrë, tashmë ne jemi në gjendje ta kuptojmë se pse disa fëmijë kënaqen duke e mbajtur gjirin vetëm 10 minuta e disa të tjerë duke e mbajtur gjirin 20 minuta, ose më shumë. Në fund të fundit, duhet të jetë e qartë se marrja e sasive të nevojshme ushqimore nuk varet nga minutat që fëmija mban gjirin (Mos harroni! Në 4 ­5 min. zbrazet 80 ­

90% e gjirit). Atëherë, nuk ia vlen të zgjohet fëmija që përgjumet në krahë të nënës duke thithur gjirin, sepse "nuk është realizuar koha e domosdoshme" për t'u ushqyer. Mos u merakosni nëse vërtet është përgjumur pa mbushur barkun, do të zgjohet më parë se sa zakonisht, në vaktin tjetër. Eshtë e vetmja gjë për të cilën "fëmija nuk të fal".

SA SHPESH DUHET TA VEMË FËMIJËN NË GJI?

jo është një nga pyetjet kryesore në listën e pyetjeve që nëna i bën mjekut për fëmijën që qan. Kur fëmija qan, jo gjithmonë do të thotë se ai ka uri. Por, shumicës së nënave, sidomos në fillim, e qara ju duket si shenjë urie. Për këtë arsye, ato gjithmonë e vënë në gji fëmijën (nuk bëjnë ndonjë gabim). Me kohë, nëna mësohet të dallojë të qarën nga uria ose për shkaqe të tjera. Zakonisht, të qarët nga uria, fillon dalëngadalë dhe sa më shumë kohë shkon pa iu plotësuar kërkesa, e qara e fëmijës bëhet më me inat. Ndërsa e qara nga dhimbjet, për shembull nga dhimbjet e barkut fillon krejt papritur, tek një fëmijë që ka qenë në gjumë ose krejtësisht në qetësi. Vërtet që e qara në shumicën e rasteve do të thotë që fëmija është i uritur, por një fëmijë i uritur nuk është e thënë që gjithmonë të qajë.

K

MUAJI I PARË

85

Sa shpesh duhet të pijë fëmija im?

Sipas dëshirës: Fëmija vendoset në gji sa herë që ai e kërkon gjirin, duke respektuar dëshirën e tij. Kjo është mënyra më e mirë për të ushqyer një fëmijë me gji. Kujdes! Jo çdo e qarë, do të thotë uri. Me orar: Parashikon ushqyerjen e fëmijës me orare të ngurta (çdo 3 orë). Mund të zbatohet për të vegjlit që ushqehen me qumësht artificial.

Kështu, për ta vendosur në gji një fëmijë, nuk duhet pritur që ai të qajë. Shpesh herë kur fëmijën e merr uria, ai fillon të jetë më i shqetësuar, drejton duart nga goja, shtrëngon duart grusht, disa kohë më parë se të fillojë të qajë. Këto janë disa sinjale që fëmija ia jep çdo nëne, si për t'i thënë se ka ardhur koha e ushqimit. Atëherë çdo nënë duhet t`i mësojë ato (dhe në fakt ajo i mëson ato në përvojën e vet). Në ditët e para pas lindjes fëmija priret ta kërkojë më shpesh gjirin. Më tej, ai i rrallon këto kërkesa dhe pak nga pak vendos një ritëm që vërtitet midis 2 ­ 4 orëve. Sidoqoftë ka mjaft fëmijë të cilët vazhdojnë të pinë me orare të afërta (çdo 2 ­ 3 orë) dhe të tjerë me orare më të largëta (çdo 3 ­ 4 orë). Pastaj ka fëmijë të cilët pijnë njëherë dhe pastaj flenë për 5 ­ 6 orë rresht. Kjo nuk do të thotë gjë dhe nuk ka pse që nëna të shqetësohet, përkundrazi i vogëlthi i saj vetëm se ndihet i kënaqur dhe ka arritur ekuilibrin e vet. Atë ushqim që

fëmija nuk e merr në një vakt, e merr shumë mirë në vaktin tjetër. Pastaj, fëmija nuk ka lindur me një orë në qafë që të kujtohet se duhet të pijë çdo 3 orë. Çdo nënë duhet ta mësojë se një gjumë i zgjatur dhe vakte të shpeshta mund të jenë të zakonshme tek fëmija: fëmija mund të dojë të pijë 3 herë brenda 3 orëve dhe pastaj të flejë për 6 orë rresht. Disa fëmijë të tjerë janë gjumashë dhe po nuk i zgjove, ata as që kujtohen për të pirë. Të tillë fëmijë, është mirë që të nxiten nga pak dhe duke i zgjuar ëmbëlsisht, të vendosen me njëfarë rregulli në gji. Ka fëmijë të cilët janë nervozë, thithin, por pa sukses dhe e lëshojnë në mënyrë të përsëritur gjirin, duke qarë dhe u shqetësuar. Në shumicën e rasteve, këta fëmijë duhet të qetësohen më parë se të vihen në gji e me kalimin e kohës ata mësohen të jenë më të qetë kur fillojnë të thithin. Ka fëmijë të tjerë të cilët nuk tregojnë ndonjë interes të veçantë në të pirë, sidomos në ditët e para të

86

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

jetës, por kur qumështi bëhet më i bollshëm, ata " e harrojnë sjelljen e keqe" që pothuaj e çmend nënën. Dhe pastaj, janë ata që dinë "të shijojnë". Pijnë me qetësi, nuk nguten fare dhe nëse i ngacmon për të pirë më shpejt, zemërohen shumë. Për më tepër, gjatë të pirit, mund të ndodhë që fëmija të plotësojë dhe nevoja të tjera përveç ushqyerjes. Mund të dojë të çlodhet, të dalë jashtë dhe natyrisht nuk mund t`i bëjë të gjitha gjërat njëherësh; ta nxitësh për të pirë në këto momente, do të ishte shumë e gabuar. Dhe së fundi të ashtuquajturit "përtacë" : këta fëmijë nuk thithin pa ndërprerje, pushojnë pak e pastaj rifillojnë. Këta fëmijë po t`i lesh në qejfin e vet, pijnë shumë mirë.Ata mund ta mbajnë gjirin edhe 1 orë rresht. Por përfytyroni një të rritur : mund ta hajë gjellën e vet për 5 minuta, ose të rrijë 1 orë në tavolinë. Edhe fëmija, nuk ka se si të sillet ndryshe, prandaj edhe duhet të respektohet.

tra përçmohet dhe vonesa në ardhjen e qumështit përjetohet si një pritje e kotë, sepse "qumështi nuk më vjen ". Por edhe kur qumështi vjen, ankthi dhe frika nuk largohen tek disa nëna: "re të zeza duken përsëri në horizont". Në fakt, menjëherë pas lindjes, krijohen disa rrethana që krijojnë njëfarë mosbesimi tek nëna dhe prandaj është e drejtë që asaj t`i shpjegohen disa gjëra për të kuptuar se gjithçka shkon ashtu si duhet. Nënës mund t`i duket se fëmija nuk ngopet, sepse ai qan, thith gjatë dhe e kërkon gjirin shpesh. Nga ana tjetër, meqenëse përgjigja për një ushqyerje të përshtatshme dhe në sasinë e duhur është pesha e fëmijës, i besohet më tepër "kapriçove" të një peshoreje. Dhe nuk ka asgjë për t`u çuditur, nëqoftëse nëna pëson "krizë". Atëherë, t`i bëjmë fëmijës "Peshën e dyfishtë!", ose vlerësimin e "sasisë së qumështit që merr fëmija", duke e peshuar atë para dhe pas pirjes. Një vlerësim i tillë përdoret gjerësisht nga shumë punonjës të shëndetësisë. Gëzon një famë të madhe tek nënat, sepse duket si një mënyrë logjike dhe e besueshme, që " të siguron", por në të vërtetë është thjesht një shpërdorim. Në të kundërtën nga çfarë besohet për të, ajo është një mënyrë vlerësimi tepër e pasaktë. I shkon shumë për shtat atyre punonjësve të shënde-

SI TË KUPTOJMË SE QUMËSHTI I NËNËS ËSHTË I MJAFTUESHËM

N

jë nga shqetësimet që brengos shumë nëna, veçanërisht në ditët e para pas lindjes, është nëse ka gji aq sa duhet. Shpesh, kullosh-

MUAJI I PARË

87

tësisë, të cilët nuk janë për ushqyerjen me gji. Peshimi i dyfishtë mund të përdoret (keqpërdoret) shumë kollaj, për të shkatërruar përfundimisht shpresën e një nëne që dëshëron të ushqejë me gji fëmijën e vet: "Zonjë, fëmija juaj pi vetëm 30g., edhe pse e keni mbajtur 1 orë në gji!". Por si mund të pretendohet se fëmija nuk ka marrë sasitë e duhura të qumështit, nga një peshim i thjeshtë? Peshorja e pasaktë, fëmija që lëviz gjatë peshimit etj., nuk mundet të jenë vendimtare për të përcaktuar mirëqenien e një fëmije. Ka mjaft mënyra të tjera për të zgjidhur këtë problem. Thelbi i problemit, siç e kemi thënë shpesh gjatë librit, nuk është sasia e qumështit të marrë gjatë një vakti, por kënaqësia që shpreh bebi pas çdo ushqyerjeje. Me pak fjalë, pesha e dyfishtë nuk i shërben në asnjë mënyrë ushqyerjes me gji, përkundrazi e kundërshton atë, sepse nënkupton ushqyerjen artificiale, ngaqë siguron sasi qumështi të përcaktuara në mënyrë rigoroze.

As shtrydhja e qumështit nuk përfaqëson një mënyrë të mirë për të zgjidhur çështjen nëse mjafton apo jo qumështi: · për arsye fiziologjike: qumështi që fëmija thith nga gjiri, nuk është kurrë i njëllojtë me qumështin e shtrydhur (qoftë me dorë, qoftë me pompë); · për arsye psikologjike: shtrydhja, ashtu si dhe pesha e dyfishtë, shtojnë ankthin e nënës, si e pazonja që të ushqejë me gji fëmijën e vet. Më në fund, si mund ta marrim vesh që fëmija ushqehet sa duhet? Në të vërtetë, nuk ka rëndësi të përcaktojmë se sa merr fëmija në çdo vakt, por se si shton në peshë ky fëmijë për një periudhë të caktuar kohe. Vlerësimi është më i thjeshtë. Mjafton që nëna të mësojë të përdorë "Grafikët e rritjes». Nëpërmjet peshimeve të rregullta mujore në këshillimoren e fëmijës, ndërtohet kurba e rritjes, në bazë të së cilës mjeku është në gjendje të vlerësojë rritjen e përshtatshme apo jo të fëmijës.

Sa shton në peshë një fëmijë?

Në tremujorin 1 25 ­ 30g/në ditë Me qumësht artificial të vegjlit janë më "buçko": Në tremujorin 2 25 ­ 30g/në ditë

88

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

Por sa duhet të shtojë? Ditët e para pas lindjes i sjellin nënës dhe familjarëve të tjerë një gëzim të papërshkrueshëm. Por njëkohësisht edhe ndonjë mërzi të vogël, që mund të shmanget, poqese arrihet të shpjegohet dhe interpretohet drejt: Fëmija më ka rënë 200, 300 g. dhe lotët ndonjëherë mezi pushojnë. Kjo është rënia fiziologjike e peshës; ndodh me të gjithë fëmijët. Nuk është asgjë. Fëmija bie në pe-

shë në 7 ditët e para pas lindjes dhe nga dita e dhjetë fillon të shtojë normalisht në peshë. Në të gjithë tremujorin e parë të jetës, fëmija shton mesatarisht rreth 25 ­ 30g në ditë, kurse në tremujorin e dytë ai shton rreth 20 ­ 25g. në ditë. Racioni ditor: një gllënjkë, apo një fuçi Nga çfarë kemi thënë deri tani, besojmë se është e qartë se kufizimet e peshores nga njëra anë dhe burimet e pashtershme që jep

Racioni ditor me qumësht nëne

Pesha e fëmijës (në kg) X 150 = sasia ditore e qumështit (në ml) për gjithë ditën Nevoja ditore për kalori llogaritet 110/kcal/kg.p./në ditë Shembull: Një fëmijë është 1 muajsh dhe peshon 4 kg. Atëherë, ai duhet të marrë në ditë: 150 X 4 = 600 ml qumësht Nëqoftëse pi 6 herë në ditë, i bie të marrë: 600 : 6 = 100ml/në vakt Nëqoftëse pi 8 herë në ditë, i bie të marrë: 600 : 8 = 75ml/në vakt Në 10 ditët e para të jetës, sasia për çdo vakt llogaritet në bazë të ditës së jetës: heqim 1 dhe shumëzojmë me 10. Shembull: I porsalinduri është në ditën e katërt të jetës, atëherë: 4 - 1 = 3 X 10 = 30ml/në vakt

MUAJI I PARË

89

Mamakat dhe ... bostani

Një defekt pothuajse instinktiv i të gjitha nënave është krahasimi i peshës së fëmijës së tyre me atë të fëmijëve të tjerë. Krahasim i pashprehur, vetëtimthi dhe jo shkencor! Sapo merr vesh se çfarë moshe ka "tjetri", nëna qetësohet nëse "rivali" i peshuar "me sy" sikur të ishte "shalqi", duket se peshon më pak. Por qëndrimi i saj kthehet në ankth, nëse "tjetri" i duket më "bullafiq". Paskëtaj, shumë nëna "e mërzisin" pediatrin me sikur-et e tyre (sikur t'i japim ca vitamina, sikur t'i japim një ilaç...)

gjiri i nënës nga ana tjetër, duhet të na bindin se sasitë e qumështit që merr një fëmijë duhet të interpretohen me pak zhdërvjelltësi (pa ankthe). Sidoqoftë, për prindërit më të pangushëllueshëm masa do të ishte si në skemën e mësipërme. Pra, rreth 150 ­ 200g/në javë. Është mjaft e rëndësishme të saktësojmë se fëmijët që ushqehen me gji, kanë një shtim në peshë të ndryshëm nga ai i fëmijëve që ushqehen me qumësht artificial. Këta të fundit shtojnë në peshë më tepër se sa fëmijët që ushqehen me qumësht gjiri. Kjo mosbarazi priret të sheshohet nga fundi i vitit të parë të jetës. Kjo është një gjë e mrekullueshme! - mund të thonë disa nëna. Jo, e dashur nënë! Ky është thjesht një iluzion. Prej kohësh, studiuesit kanë treguar se rritja më e mirë në peshë për fëmijën që ushqehet artificialisht është vetëm shtim në peshë, por jo

shëndet, sepse është shtim i masës së trupit, dhjamrave dhe insulinës, aq shumë të dëmshme për shëndetin e fëmijës tuaj.

USHQYERJA ME GJI DHE ILAÇET

shtë e mundur që ilaçet që nëna merr gjatë kohës që ushqen me gji fëmijën, të kalojnë në qumësht dhe kështu pastaj tek vetë fëmija. Atëherë, para mjekut shtrohet një pyetje që, të themi të vërtetën shpesh herë na vë në një pozitë të vështirë. Kjo sepse ilaçet mund: · të pengojnë ose të nxisin prodhimin e qumështit. · të ndryshojnë përbërjen e qumështit. · të kalojnë në qumësht dhe të japin veprime të dëmshme ose helmuese për bebin. · Antitiroidienët · Disa antihistaminikë (Benadryl).

E

90

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

Ilaçe të cilat nuk duhet të merren gjatë ushqyerjes me gji

· · · · · · · · · · Amiodaroni cordarone Indometacina Ergotamina Litiumi Antidepresivët frenues të MAO Drogat: heroina, morfina, kokaina, amfetaminat, ilaçet që ulin oreksin Lëndët që përdoren në Radiologji Ilaçet kundër tumoreve Bromocriptina (Parlodel) Ciprofloxacina

Atëherë, sa herë që i këshillohet dhënia e një ilaçi nënës që ushqen me gji fëmijën e vet, duhet të merren parasysh këto gjëra: · A është vërtet e domosdoshme dhënia e ilaçit? Do të ishte i dobishëm këshillimi i mjekut të gruas me atë të fëmijës. · Të jepet ai ilaç për të cilin jemi të sigurt: për shembull të parapëlqehet Paracetamoli para Aspirinës. · Të merret ilaçi në atë pjesë të ditës që është më pak i kalueshëm tek fëmija: për shembull nëna e merr ilaçin pasi i ka dhënë për të pirë fëmijës, ose/dhe në kohën që fëmija flen më gjatë, pra sa më larg kohës së vaktit tjetër. Kështu ilaçi jashtëqitet me rrugë të tjera (djersa, urina, tëmthi) dhe jo me anë të qumështit. · Nëqoftëse dhënia e ilaçit është e domosdoshme për nënën,

atëherë duhet të parashikohet edhe ndërprerja e ushqyerjes me gji përkohësisht dhe/ose përfundimisht, ose të kontrollohet sasia e ilaçit në gjakun e fëmijës (kur është e mundur). Në përputhje me dijet tona dhe në varësi të dëmit që ato mund të shkaktojnë në organizmin e fëmijës, ilaçet ndahen në 3 kategori : · Ilaçe për të cilat është vërtetuar, ose supozohet se mund të dëmtojnë fëmijën që ushqehet me gji. · Ilaçe për të cilat nuk jemi të sigurt për dëmin që mund të shkaktojnë, prandaj duhen dhënë me shumë kujdes (më mirë të shmangen). · Ilaçe që mund të jepen pa frikë, sepse nuk kalojnë në qumësht, ose dihet që nuk e dëmtojnë fëmijën.

MUAJI I PARË

91

Një koment i shkurtër mbi disa ilaçe me përdorim të zakonshëm tek lehonat Aspirina: zakonisht, e përdorur kundër dhimbjeve, ose temperaturës së lartë (1 ­ 2 g, ose 2 ­ 4 kokrra në ditë), nuk ndikon mbi fëmijën. Por, nëqoftëse merret në doza më të larta, është helmuese për të voglin. Ergotamina: bën pjesë në shumë ilaçe që përdoren për dhimbjen e kokës. Meqenëse mund të shkaktojë bark e të vjella, si dhe çrregullime të qarkullimit të gjakut

tek fëmija, prania e këtij bari në gjakun e fëmijës konsiderohet me rrezik. Laksativët: janë disa ilaçe që përdoren mjaft shpesh nga lehonat për të luftuar kapsllëkun. Një pjesë e këtyre ilaçeve mund të thithen nga fëmija dhe të shkaktojnë tek ai dhimbje barku dhe bark. Sa herë që lind nevoja e përdorimit të një ilaçi të tillë, është mirë të këshilloheni me një mjek, ose të përdorni laksativët natyralë, si kumbullat dhe bukën e zezë. Hekuri: dhënia në venë e hekurit

Ilaçe që duhet të përdoren me kujdes gjatë ushqyerjes me gji

· · · · · · · · · · · · · · · · · · Pilulat Aspirina në doza të larta Laksativët me bazë cascara sagrada, sene, vaj recini etj Qetësuesit e SNQ: qetësuesit e mëdhenj dhe të vegjël (Valiumi), ilaçet kundër psikozave, etj Antiepileptikët: barbituratet (Luminali), Depakina etj Eufilina, Teofilina Vitamina D Ateneloli Flagyli, Negrami, Nitrofurantoina, Sulfamidët (Baktrina), Eritromicina, Kloramfenikoli, Antituberkularët, Augmentina Antikoagulantët (Sintrom) Diuretikët (Lasiks) Antiulcerozët (Tagamet, Ranitidinaetj) Desferali Vermoksi Deksametazoni, Betametazoni Disa antihistaminikë (Ataraks, Prometazinë etj) Cinarizina

92

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

është pothuaj e rëndomtë në gratë pas lindjes. Hekuri mund të jetë përgjegjës për dhimbjet e barkut tek fëmija që ushqehet me gji. Pavarësisht këtij fakti, përdorimi i hekurit është shumë i rëndësishëm, prandaj edhe duhet të merret parasysh. Antibiotikët: shumica e antibiotikëve janë të pajtueshëm me ushqyerjen me gji, sidomos Penicilina, Cefalosporinat, Aminoglukozidët etj. Ciprofloksacina, një antibiotik që po përdoret shumë këto kohët

e fundit, duhet të shmanget gjatë kohës që nëna ushqen me gji fëmijën e vet. Antitrombotikët: ndodh shpesh që pas lindjes, një grua të bëjë Flebit. Marrja në këtë rast e Heparinës është krejtësisht pa problem për të voglin. Anestetikët: qëllon rrallë, por mund të ndodhë që nëna t`i nënshtrohet një operacioni. Atëherë, ndoshta duhet të vihet në gjumë me

Ilaçe të sigurta gjatë ushqyerjes me gji

· · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · Aspirina me dozë të ulët, Paracetamoli Fenilbutazoni Klorokina Kripërat e arit Prednizoni Laksativët me laktulozë, vaji i parafinës, vazelina Heparina, Kalciparina Digoksina Betabllokuesit (Propranolol) Captoprili, Enalaprili, Adalati, Dihidralazinat, Aldometi Kodeina Adrenalina Atropina Insulina Hormonet e tiroides (në doza të vogla) Propiltiouracili (antitiroidien) Mini-pilulat kontraceptive Sulfati i Bariumit Penicilina, Ampicilina, Amoksicilina, Cefalosporinat, Aminoglukozidet (Gentamicina, Kanamicina, etj), Tetraciklinat Zovirax-i Hekuri Acidi folik Karbamazepina (Tegretoli)

MUAJI I PARË

93

narkozë. Në një rast të tillë duhet të shtyhet vënia në gji e fëmijës, derisa bari të jetë eleminuar nga organizmi i gruas. Në fund të këtij komenti do të dëshironim që të mbetej një mesazh: Ushqyerja me gji, gjatë kohës që duhet të merren edhe ilaçet, nuk duhet të ndërpritet automatikisht (dhe pa sy kritik). Koha, kur çdo ilaç duhej të ndalohej, tashmë ka ndryshuar.

Këto lëndë helmuese arrijnë të depozitohen në dhjamin e njeriut, po ashtu edhe në atë të lehonës, e cila i nxjerr pastaj edhe me qumështin e gjirit. Qumështi i nënës nuk i humbet cilësitë e veta, edhe pse këto lëndë janë të pranishme. Por, a ka ndonjë vend, ku të tilla lëndë mund të mos i gjejmë? Edhe toka, edhe deti, edhe ajri, edhe ushqimi që hamë çdo ditë mendohet se janë të ndotura nga këto helme. Janë të njohura përparësitë e qumështit të nënës. Nga ana tjetër, nuk janë dokumentuar deri më sot veprime që lidhen me përmbajtjen në natyrë të këtyre lëndëve. Për këtë arsye na duket e tepruar bërja e analizës së qumështit për të vërtetuar cilësitë e këtij qumështi. Po të mendojmë se qumështi i lopës, nga i cili edhe prodhohet qumështi artificial është disa herë më i ndotur, edhe njëherë do të kishim një arsye më shumë për të mos i besuar analizave të qumështit të gjirit.

USHQYERJA ME GJI DHE HELMET E MJEDISIT

P

rej disa vitesh po diskutohet në opinionin publik se edhe qumështi i nënës është i ndotqur. Arsyet për këtë mbështeten në faktin se në mjedis janë të pranishme disa lëndë të prodhuara nga njeriu, të cilat shpërbëhen shumë ngadalë ose aspak. Më e njohura ndër këto lëndë është DDT.

Helmi

· Plumbi

Burimi i mundshëm

Fonderitë, bateritë, qeramikat, gazi që shkarkojnë makinat · Metilmërkuri Zinxhirët ushqimorë (peshku), bojrat e anijeve, bojrat e mureve (kundër mykut) · Bromuri Prodhimet e benzinës, industria e ilaçeve · Halotani Mjekësia · Hekzaklorbenzenet, DDT Insekticidët, antiparazitarët, pesticidet, · Ngjyruesit Bojërat e shkrimit, vajrat lubrifikuese etj.

94

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

Më konkrete dhe më alarmante se çfarë thamë më sipër është ekspozimi i fëmijës ndaj helmeve të pranishme në mjedisin e punës së nënës, sidomos kur ajo punon në ndërmarrje që prodhojnë bojra, diluentë, lëndë kimike etj (shih tabelën e mëposhtme). Lënia e punës në këto raste, do të ishte masa më e mirë parandaluese për të mos dëmtuar fëmijën.

USHQYERJA ME GJI E BINJAKËVE

P

o të mendojmë se rreth 1/100 shtatzani janë binjake, atëherë është e kuptueshme që problemi i ushqyerjes me gji merr përmasa të mëdha. Ushqyerja e një fëmije vetëm dhe krijon kaq vështirësi, sidomos tek një nënë e re dhe pa përvojë. Atëherë kur fëmijët janë dy, nëna të shumtën e herëve mendon se nuk është e zonja që të ketë qumësht të mjaftueshëm për të ushqyer njëkohësisht të dy fëmijët. Vërtet fëmijët janë dy, por thithin dyfish, kështu që stimulimi që i bëhet gjirit është dyfish; atëherë dhe prodhimi i qumështit është dyfish. Nuk ka arsye që të brengosemi. Një nënë që ushqen me gji binjakët mund të prodhojë edhe 2 litra qumësht në ditë: sasi kjo më se e mjaftueshme!

qyerjes së fëmijëve; shpesh asaj i duhet të merret me ushqyerjen e fëmijëve edhe 10-12 orë në ditë. Por nëqoftëse nëna arrin që t`i ushqejë njëkohësisht binjakët, atë-herë problemi kohë bëhet më pak i rëndësishëm. Në fillim nëna përpiqet t`i ushqejë ata veç e veç, ose sepse i duket e vështirë që t`i ushqejë ata së bashku, ose sepse dëshiron që të ketë një kontakt të veçantë me secilin prej tyre, ose ngaqë shpesh herë nuk di se çfarë të bëjë (është e hutuar). Por kjo nuk përcaktohet vetëm nga vullneti i nënës, sepse siç kemi thënë edhe më parë, varet edhe nga dëshira e momenti i secilit nga binjakët : oraret e binjakëve mund të jenë të ndryshme; në fund të fundit, secili prej tyre është individ i veçantë. Në fakt shumica e nënave e konsiderojnë një ndërmarrje akrobatike të ushqyerin e njëkohshëm të të dy binjakëve. Nëna parapëlqen të ushqejë njërin, ndërkaq që tjetrin e qetëson me biberon, ose e përkund në pritje për ta vënë në gji. Sidoqoftë, nuk është e pamundur që binjakët të ushqehen njëkohësisht, por edhe në këtë rast merr rol të veçantë pozicioni i vendosjes në gji të fëmijëve.

USHQYERJA ME GJI E TË LINDURIT PARA KOHE

"Nëna kangur" Qumështi që prodhon një nënë

Problemi kryesor në këtë rast, është koha që i kushton nëna ush-

MUAJI I PARË

95

e cila e ka lindur fëmijën para kohe, ka përbërje të ndryshme nga qumështi i nënës që e ka lindur fëmijën në kohë të vet. Ky qumësht i përgjigjet kërkesave ushqimore që ka vetë fëmija i lindur para kohe. Dhe në fakt, ky qumësht është më i pasur me proteina dhe kripëra minerale (i linduri para kohe ka më shumë nevojë për këto lëndë). Nga ana tjetër, fëmija i lindur para kohe ka shumë më tepër nevojë për qumështin e nënës, se sa fëmija i lindur në kohë të vet: · Fëmijët e lindur parakohe janë shumë më të prekshëm prej infeksioneve dhe qumështi i nënës i pasur me trupa mbrojtëse i ndihmon ata të mbrohen më mirë prej mikrobeve të mjedisit. · Fëmijët e lindur parakohe, nuk e asimilojnë mirë qumështin artificial, ndërkaq që e tresin dhe e thithin mirë qumështin e nënës. · Fëmijët e lindur parakohe, megjithëse u nevojitet mjaft qumështi i nënës, mund të mos kenë të zhvilluar aq sa duhet thithjen e gëlltitjen (sidomos kur kanë lindur më parë se sa java e 34-t e shtatzanisë) dhe kanë vështirësi në kapjen e gjirit. Të gjitha këto vështirësi shumohen, nëqoftëse fëmija pastaj ka ndonjë problem, është ende i sapolindur (në ditët e para të jetës) etj. Për këto arsye shpesh herë, ushqyerja e fëmijës realizohet ose me një tub që vendoset në stomakun e

bebit, ose me biberon. Nuk është e thënë që të përdorim qumësht artificial, kur i linduri para kohe duhet të ushqehet me këto mënyra, sepse mund të shfrytëzohet qumështi i nënës i shtrydhur, derisa fëmija të jetë në gjendje të thithë vetë nga gjiri i nënës. Nëna, në ditët e para pas lindjes së një fëmije të parakohshëm, është vërtet e çorientuar, por është vërtet po aq e rëndësishme që ajo të fillojë të shtrydhë gjirin, për të nxitur prodhimin e qumështit më tej. Nga ana tjetër, dhënia e qumështit të vet fëmijës është një motiv i rëndësishëm për të mbajtur gjallë atë, që pa frikë do ta quanim gëzim të jetës, duke zvogëluar ndjenjën e pafuqisë dhe të përjashtimit në kujdesin e fëmijës. Të lindurit pas javës së 34-t të shtatzanisë, janë shpesh të aftë të marrin gjirin dhe të ushqehen nëpërmjet tij; mbështetja dhe nxitja nga ana e punonjësve të maternitetit të kësaj gjëje do të ishte thelbësore për suksesin e ushqyerjes me gji. Por shumë nga këta punonjës nuk janë të bindur se është vërtet e mundur ushqyerja me gji tek fëmijët tetanikë. Jo vetëm tetanikët, por edhe fëmijët e lindur në një moshë barre më të vogël janë në gjendje të thithin dhe të ushqehen prej gjirit të nënës. Vëzhgimet e bëra nga disa

96

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

studiues, në disa vende të botës, kanë treguar se mbajtja e fëmijës me peshë të vogël në gjinjtë e nënës (të ashtuquajturat "Nëna kangur"), ndihmon edhe fëmijë shumë të vegjël (me peshë 1000g), jo vetëm të ushqehen mirë, por edhe të mbahen më ngrohtë e të kenë më pak probleme me frymëmarrjen e tyre.

A ËSHTË E DOMOSDOSHME TË PLOTËSOHET QUMËSHTI I NËNËS?

më i përshtatshëm për fëmijën. Në fakt, ai është në gjendje të furnizojë me lëndë ushqyese të shumëllojshme edhe lëndë të tjera biologjikisht aktive, të cilat janë në gjendje të përshtasin zhvillimin mendor, imunologjik dhe metabolik të fëmijës në rritje. Lëndët përbërëse të këtij qumështi, e bëjnë atë një sistem biologjik ideal, të programuar nga natyra për ruajtjen e gjinisë njerëzore dhe jo vetëm për të kënaqur nevojat ushqimore të fëmijës. Atëherë problemi shtrohet nëse është e nevojshme t`i shtojmë ndonjë lëndë të veçantë qumështit të nënës dhe nëqoftëse po, kur, si, sa dhe në cilat raste. Mund të japim

N

ë muajt e parë të jetës, qumështi i nënës është ushqimi

Kur gjiri nuk ia del dot...

· Dhënia e vitaminës B6 është e domosdoshme për të gjithë fëmijët, të cilët ushqehen vetëm me gji. Sasia e vitaminës B6 varet nga mënyra e ushqyerjes së nënës. Por kjo vitaminë, edhe pse shtohet në dietë, nuk arrin të japë veprimin e dëshiruar. Ndërkaq është shumë e dobishme dhënia e kësaj vitamine në tremujorin e 2-të të jetës, kohë kjo në të cilën qumështi i nënës jep shumë më pak vitamina. · Vitamina B12 përmbahet me shumicë në ushqimet me origjinë shtazore. Një grua e cila respekton një dietë të ekuilibruar e ka në sasi të mjaftueshme këtë vit. dhe ia kalon fëmijës së vet me anë të gjirit. Shtimi i vitaminës B12 bëhet i nevojshëm atëherë kur gruaja është vegjetariane (ha vetëm ushqime bimore). · Vitamina K luan rol thelbësor në prodhimin e disa faktorëve shumë të rëndësishëm të mpiksjes së gjakut. Njëkohësisht është zbuluar këto kohët e fundit dhe ndikimi që ka kjo vitaminë në mineralizimin e kockës. Vitaminës K gjendet me shumicë vetëm në perimet me gjethe jeshile dhe në mëlçinë e kafshëve. Në qumështin e lopës dhe gjithashtu në qumështin e gjirit, sasia e kësaj vitamine është shumë e pakët.

MUAJI I PARË

97

një përgjigje paraprake e të shpejtë, se disa lëndë ushqimore duhet të shtohen në qumështin e nënës qysh në ditët e para të jetës, veçanërisht për fëmijët e lindur para kohe, kurse për fëmijët e lindur në kohë të vet, ka shumë diskutime e polemika ndërmjet shkencëtarëve. Shtesat ushqimore për fëmijët e lindur në kohë Që nga lindja e deri 4-6 muajsh Plotësimi i qumështit të nënës për fëmijët e lindur në kohë mbetet ende sot një problem i pazgjidhur dhe shumë i diskutueshëm. Pothuajse që të gjithë studjuesit pranojnë njëzëri se vitamina B6, B12 dhe vitamina K i duhet dhënë të gjithë fëmijëve pa përjashtim. Kurse, problemi nuk është zgjidhur ende për vitaminën D dhe Fluorin. Edhe qumështi i nënës ka thembrën e vet të Akilit. Tek të gjithë gjitarët, edhe në mungesë të ushqyerjes, sasia e vitaminës K është në sasi të mjaftueshme për të siguruar një mpiksje normale të gjakut. Kjo vitaminë sigurohet nga mikrobet e pranishme në zorrët e gjitarëve dhe veçanërisht prej mikrobit të quajtur E. coli, që është në gjendje ta prodhojë këtë vitaminë. I porsalinduri, i cili ushqehet vetëm me gji, në zorrën e vet ka

mikrobe (bifidobakteret) të cilët janë të ndryshëm nga ato të të rriturit dhe që jo vetëm nuk janë në gjendje të prodhojnë vitaminë K, por pengojnë mikrobet e tjerë që e bëjnë një gjë të tillë. Prania e sasive të mjaftueshme të vitaminës K është thelbësore në javën e parë të jetës së fëmijës. I porsalinduri, duke pasur mungesë të vit. K dhe aftësi të pamjaftueshme për të mpiksur gjakun (arsyet janë ende të paqarta), priret të zhvillojë një sëmundje shumë të rrezikshme që quhet Sëmundja Hemorragjike e të Porsalindurit (SHP). Fëmijët që preken nga kjo sëmundje, priren të bëjnë gjakderdhje në ditët e para mbas lindjes dhe rreth javës së 3-të të jetës. Ka disa arsye që SHP prek kryesisht fëmijët e ushqyer me gji: · Qumështi i nënës përmban pak vitaminë K; · Qumështi i nënës prodhohet në sasi të pakta në javën e parë të jetës; · Mikrobet që popullojnë zorrën e të porsalindurit në ditët e para të jetës, nuk janë në gjendje të prodhojnë sa duhet vitaminë K; Për këtë arsye është e domosdoshme që të gjithë fëmijëve të porsalindur t`u jepet vitaminë K sipas kësaj skeme:

98

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

Të gjithë të porsalindurve: U jepet vitaminë K 2mg, nga goja, ose 1mg në muskul, menjëherë pas lindjes. Fëmijëve që ushqehen me gji: U përsëritet e njëjta dozë e vitaminës K në ditën e 10-të të jetës. Mundet që të vazhdohet dhënia e së njëjtës dozë vitaminë K çdo javë, përsa kohë fëmija ushqehet me gji.

duhet të rezervohet për ata fëmijë, të cilët nuk ekspozohen në diell për arsye të ndryshme, ose për fëmijët e atyre nënave që janë kequshqyer gjatë shtatzanisë. Duhet treguar shumë kujdes për ato raste kur mjeku, ose nëna e jep lirisht dhe pa kontroll vitaminën D. Ajo D grumbullohet në organizëm dhe në vënd që të bëjë mirë, kthehet në helmuese për fëmijën. Fluori Prishja e dhëmbëve = 1 ­ 0 Edhe problemi i shtesave të Fluorit për fëmijët e ushqyer me gji diskutohet mjaft nga studjuesit e ndryshëm. Dihet botërisht se Fluori është një mineral, i cili mbron dhëmbët nga prishja (Kariesi). Në të vërtetë, Fluori në varësi të ushqyerjes së nënës, gjendet në sasi të pakta në qumështin e gjirit. Për këtë arsye vite me radhë janë planifikuar fushata të fluorizimit masiv, veçanërisht të fëmijëve dhe shtatzënave (gjë kjo e padobishme). Studimet kanë treguar se Fluori me siguri parandalon Kariesin e dhëmbëve, por dhënia e tij nga goja nuk duket se është me dobi. Për më tepër, Fluori mund të ushtrojë veprimin e vet kur mbahet në gojë dhe jo kur gëlltitet. Dhe si mundet një fëmijë të mësohet të mbajë në gojë pikat e Fluorit?! Pasi dhëmbët dalin, mund të jepet

Vitamina D : "o sole mio!" Një vëmendje të veçantë kërkon edhe problemi i dhënies së vitaminës D. Kjo vitaminë merret nga njeriu me anë të ushqimit, por e kryen funksionin e vet (bëhet efektive) vetëm kur njeriu ekspozohet në rrezet e diellit. Më saktë, është i domosdoshëm rrezatimi ultravjollcë i spektrit të dritës, që vitamina D e depozituar në organizëm të kryejë rolin e vet. Mjafton që fëmija të ekspozohet drejpërdrejt nën rrezet e diellit (kofshët dhe llërët) për 2 orë në javë dhe Rakitizmi (dobësia e kockave) shmanget. Vitamina D përmbahet në sasi të mjaftueshme në qumështin e nënës, veçanërisht kur nëna ka krijuar një rezervë të mjaftueshme të kësaj vitamine gjatë shtatzanisë. Kështu, plotësimi me vitaminën D

MUAJI I PARË

99

Kur Fluori të bën dëm

Qëllimi i dhënies së Fluorit, është që të arrihet një mbrojtje e dhëmbëve, por duke shmangur veprimet e dëmshme. Duhet të themi se kufiri i sigurisë midis veprimit bamirës dhe atij të dëmshëm është shumë i vogël. Dhënia me tepri e fluorit shkakton demineralizim të sipërfaqes që ndodhet nën smaltin e dhëmbëve dhe kjo sëmundje prek si dhëmbët e përkohshëm, ashtu dhe të përhershëm.

fluor në formën e ujit mineral të pasuruar me fluor (ujë mineral me mbi 1 mg/litër fluor për fëmijët që ushqehen me gji, ose me qumësht lope dhe më pak se 0.3 mg/litër për fëmijët që ushqehen me qumësht artificial). Duhet të tregohemi të kujdesshëm për shtesat me fluor në vendet ku uji i pijshëm është i pasuruar me fluor, sepse mund të shkaktohet një marrje me tepri e tij.

mund të zgjidhen dhe të mënjanohen. Dhe fjala më e përshtatshme në vënd të fjalës "pengesë" është "vështirësi në ushqyerjen me gji". Ankthi i nënës Ditët e para janë më të vështirat për një nënë. Shpesh herë, gëzimi i lindjes kthehet në shqetësim, sidomos sepse shumica e nënave mendojnë se nuk kanë gji aq sa duhet. Në këtë periudhë, shumë rrethana e paragjykime të kota e mashtrojnë nënën dhe e shtyjnë të kërkojë qumështin artificial si zgjidhje për fëmijën e vet. Rënia në peshë e ditëve të para, sasia e pakët e kulloshtrës dhe e qumështit të periudhës së tranzicionit, rezultatet e peshimit të dyfishtë, të qarat e fëmijës ose nervozizmi i tij, interpretohen nga nëna si provë që qumështi i saj nuk është në gjendje të kënaqë kërkesat e fëmijës së vet. Në shumicën e rasteve bëhet fjalë për përshtypje të gabuara, sepse qumështi i nënës është i një cilësie shumë të përshtatshme për këtë periudhë të të porsalindurit.

PROBLEME DHE VËSHTIRËSI NË USHQYERJEN ME GJI ­ ARSYE TË NËNËS

S

humë rrethana të nënës ose të të porsalindurit që më parë konsideroheshin si pengesë për të ushqyer me gji një fëmijë, pothuaj nuk njihen në kohën e sotme. Në sajë të një pune më të mirë parandaluese, të mbështetur nga një informacion i saktë, të tilla rrethana

100

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

Dhe sa herë që dalin probleme me fëmijën, edhe pse fare të palidhura me ushqyerjen, nëna gjithmonë i interpreton si defekt të gjirit të vet. Të gjitha këto janë të kuptueshme. Ushqyerja me gji vë si të thuash në provë të qenit nënë. T`i japësh gji fëmijës tënd do të thotë të jesh e aftë t`i përgjigjesh një kërkese të drejpërdrejtë dhe thelbësore : ushqimit. Kështu ndodh, që shumë gra, të paktën në fillim, e përjetojnë një provë të tillë si dështim apo sukses. Kjo mungesë besimi në vete dhe ankthi që vijon, janë ndoshta shkaqet kryesore që shumë nëna vrapojnë drejt qumështit artificial. Në shumicën e rasteve, pamundësia për të ofruar qumësht nuk përputhet me pamundësinë për të prodhuar qumësht. Prodhimi dhe nxjerrja e qumështit janë dy dukuri të ndryshme; qumështi mund të gjendet brenda gjirit, por mund të mos dalë (të mos rrjedhë) sepse nëna është e tensionuar. Gjatë shtatzanisë, gjëndra e gjirit përgatitet pak nga pak për të hyrë në veprim pas lindjes. Me lindjen, në organizmin e gruas rritet prodhimi i një lënde që quhet Prolaktinë. Kjo lëndë nxit prodhimin e qumështit. Ky qumësht është i depozituar në "çisternat" e gjirit dhe që të dalë prej tyre dhe ta marrë fëmija, duhet të tkurren muskujt e gjirit. Pra prodhimi i qumësh-

tit është një proces i ndryshëm nga nxjerrja e tij. Që qumështi të rrjedhë prej gjirit, duhet ndërhyrja e nënës. Në përgjigje të thithjeve që bën fëmija, nëna tkurr muskujt e gjirit dhe qumështi rrjedh prej gjirit. Në përgjigje të stimulit të fëmijës (thithja) nëna reagon në mënyra të ndryshme, sipas rrethanave të mjedisit ose të vetë asaj. Kështu, mjafton që nëna të përfytyrojë sikur po i jep gji fëmijës dhe qumështi të rrjedhë, pavarësisht se fëmija nuk është vendosur në gji. Por nuk mjafton vetëm dëshira, që një nënë t`ia dalë mbanë me ushqyerjen e një fëmije. Një grua e cila provon stres, ankth dhe është e lodhur, mund të përpiqet gjatë, por pa rezultat. Qumështi, i cili nuk derdhet, mbetet në "çisterna" dhe gjiri fillon e fryhet më shumë se sa mbajnë këto "çisterna". Atëherë nëna fillon të ndiejë dhimbje gjiri, kurse fëmija nervozohet sepse nuk arrin të qetësojë urinë. Dhe fillimi i ushqyerjes artificiale "është rrugdalja" që propozojnë shumë prej nënave dhe mjekëve. Kjo është e vërtetë, por në dëm të shëndetit të fëmijës. Fëmija që merr ushqim të përzier, thith gjithmonë e më pak nga gjiri; mungesa e këtij stimuli (thithja e fëmijës) shoqërohet me prodhim gjithmonë e më të pakët të qumështit; mos shuarja e urisë dhe ankthi i nënës shtohet më

MUAJI I PARË

101

shumë dhe përfundimi është dështimi i ushqyerjes me gji. Në këtë rast nëna nuk ka më gji të mjaftueshëm. Disa zbulime arkeologjike kanë gjetur disa nuska, të cilave u visheshin cilësi që shtonin prodhimin e qumështit, që për ne do të thotë se edhe atëherë gratë kanë pasur të njëjtat vështirësi. Edhe sot, në shoqëritë e qytetëruara ekziston besimi se "birra është e mirë" për qumështin. Përgjithësisht besohet se marrja e lëngjeve shton qumështin dhe që edhe sikur të mos jetë krejtësisht kështu, përbën një faktor sigurie; nga ana tjetër, birra është një pije alkolike, që me siguri e ul ankthin dhe si e tillë shton qumështin. Sot njeriu jeton në një familje, e cila përbëhet ose nga një numër i vogël personash: çifti dhe fëmijët e mundshëm të këtij çifti, por edhe me të tjerë si vjehrra, prindët, të afërmit, të cilët është e pamundur të mos gëzohen, të mos marrin pjesë dhe të mos pretendojnë rol në ngjarje të tilla të familjes. Personeli shëndetësor është e pamundur të japë krejtësisht atë siguri dhe rehati që nëna kërkon në momente të tilla, sepse shpesh herë është i pamotivuar emocionalisht dhe ndonjëherë i duket se gjëra të tilla janë jashtë rolit të tyre si "kompetentë". Por edhe atëherë kur janë të ndjeshëm ndaj problemit,

lindja është një ndodhi natyrale dhe e çuditshme, ku secili ndihet një protagonist kryesor dhe më i rëndësishmi. Atëherë del në skenë kunata që ka përvojën e fëmijve të vet, është vjehrra që ka rritur "3 fëmijë", është nëna që "krenohej gjithë lagjja për kujdesin e saj ndaj fëmijëve" etj. etj. Në fakt të gjithë këta persona të dashur janë shumë të rëndësishëm dhe lehona e re ka shumë nevojë për ta, por kujdes: mundet që ata me "superkompetencën" e tyre të shqetësojnë, në vënd që të qetësojnë e sigurojnë. Kështu, mjedisi që rrethon lehonën, sidomos në ditët e para pas lindjes nuk duhet të shprehet i përçarë; jo njëri të thotë se duhet të bëhet kështu dhe tjetri ashtu; të gjithë së bashku, duhet të krijojnë një mjedis që nxit, e siguron dhe e rehaton fëmijën, duke bllokuar çdo lloj ndikimi negativ dhe duke ndihmuar prindërit e rinj të fitojnë besim në rolin e tyre. Lindja në spital Një nënë që lind në shtëpi, provon emocione shumë më të këndshme se sa një nënë që lind në spital. Ajo e merr menjëherë pas lindjes në krah vogëlushin e vet, ia pastron fytyrën, e përkëdhel, i flet ëmbëlsisht, ndërsa të tjerët rreth e qark janë si të dehur prej gëzimit. Vendosja në gji e fëmijës sa herë që ai ndodhet pranë, është një sjell-

102

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

je spontane e çdo nëne, mjafton të ndodhet në një mjedis të ngrohtë dhe intim dhe nuk është e domosdoshme që dikush tjetër t`ia japë këtë mundësi, siç ndodh rëndom në spital. Spitali, pothuajse në mënyrë të pashmangshme e prish këtë raport spontan ndërmjet nënës dhe fëmijës dhe përgjithësisht e pengon nxitjen e ushqyerjes me gji. Në fakt, gruaja kalon orë të pafundme me dhimbjet e lindjes dhe vetë lindjen, në një mjedis që

shpesh e huton, larg të dashurve të vet dhe me njerëz fare të pa njohur ose të saponjohur. Një pafundësi kontrollesh mjekësore, hyrje daljesh të personelit, pajisjesh që punojnë vazhdimisht dhe që e bëjnë pasive, në një moment që duhej të ishte protagoniste. Kështu gjatë kohës që ajo është e shtruar në spital, krijohen shumë faktorë e rrethana të cilat shtojnë ankthin e nënës dhe kufizojnë mundësitë e fëmijës për të pirë (shih tabelën).

Rregulla të spitalit që vonojnë/pengojnë ushqyerjen me gji

a) Praktika të spitalit që ndikojnë mbi prodhimin/nxjerrjen e qumështit · · · · · Vënie me vonesë në gji e të porsalindurit. Përdorimi i anestezisë së përgjithshme në lindjen me operacion. Dhënia e glukozës ose qumështit artificial deri në ardhjen e qumështit. Vendosja e orareve fikse për ushqyerjen e fëmijës. Ndarja e fëmijës nga nëna për rehati të personelit.

b) Praktika të spitalit që shtojnë ankthin tek nëna · Nënë e papërgatitur dhe e painformuar. · Nënë e lodhur, sepse i është ndaluar të ushqehet gjatë aktivitetit të lindjes. · Ndalim i rreptë i vizitave në mjediset e lindjes për familjarët, ose e kundërta ecejake të shumta të personelit, ose të familjarëve. · Mbajtja e shtatzënës në pozicion të palëvizshëm gjatë gjithë kohës që zgjat aktiviteti i lindjes. · Lëvizje të panevojshme të shtatzënës nga një mjedis i spitalit në një tjetër. · Mungesa e intimitetit dhe e mbështetjes psikologjike. · Personel mjekësor jo gjithmonë i sjellshëm. · Shumë persona që marrin pjesë në kujdes, shpesh japin informacion të kundërt me njëri-tjetrin.

MUAJI I PARË

103

Shtrimi në spital i një shtatzëne duhet të jetë sa më pak traumatik. Nëna duhet të rrijë gjatë gjithë kohës me fëmijën e vet, në të njëjtën dhomë dhe sa të dëshirojë. Vërtet që nëna mund të jetë e papërgatitur për një gjë të tillë (qëndrimi i nënës me fëmijën në një dhomë quhet Rooming-in) dhe të shprehet kundër mbajtjes së fëmijës afër, por bashkëbisedimi me të dhe shpjegimet që i bëhen asaj, lidhur me këtë fazë të fiziologjisë së saj dhe asaj të të porsalindurit, ndikojnë së tepërmi në vendimet që ajo merr. Duke e pasur afër fëmijën, nëna fillon të kujdeset, ta njohë, të ndihet më e sigurt në përkujdesje, ta vërë spontanisht në gji. Fëmija e ka në dispozicion gjirin sa herë që e kërkon dhe nuk i duhet të përshtatet me rregullat e ngurta, që i shkojnë për shtat vetëm mamive dhe infermiereve. Rregullat e ngurta e çrregullojnë prodhimin dhe nxjerrjen e qumështit dhe nuk përputhen me nevojën për ushqim të fëmijës, i cili në vetvete zotëron aftësi për të rregulluar ritmin e të ushqyerit, vërtet "pa teprime". Fatkeqësisht, spitali nuk është në gjendje t`i përgjigjet kësaj nevoje që ka nëna dhe fëmija për të qëndruar bashkë dhe për të nxitur ushqyerjen e natyrshme, që është ushqyerja me gji. OBSH dhe UNICEF, me qëllim që të ndryshohen disa rregulla në spitale dhe të tejkalohen disa pengesa kulturore dhe

organizative që vonojnë dhe/ose pengojnë ushqyerjen me gji, kanë përvijuar 10 hapa ose rregulla që duhet të zbatohen në një spital që "i do fëmijët" (shihni tabelën e mëposhtme). Por nuk mjafton që në një spital të shpallen këto rregulla; duhet vetë nënat dhe familjarët e tyre të kërkojnë një ndryshim të tillë në spital. Vizitorët në spital Para dhe pas lindjes përjetohet një procesion vërtet i këndshëm të afërmish dhe miqsh në maternitet. Të gjithë duan të jenë të parët që të urojnë nënën dhe familjen për lajmin e gëzuar; të gjithë duan ta prekin fëmijën, të gjejnë se me cilin ngjan. Disa prej tyre, fillojnë edhe japin këshilla ose bëjnë një lumë pyetjesh, që shpesh të duket sikur je para hetuesit : "E ke vënë në gji?", "Si, nuk ke qumësht?", "Përse nuk ke ende qumësht, unë kisha në këtë vakt?", "A është ngopur?" etj. etj., pa mbarim. Ndoshta do të ishte mirë ta linin pak të qetë të shkretën nënë : shpesh e lodhur nga lindja, do t`i pëlqente më shumë të pushonte dhe të kishte nge që t`i përkushtohej më shumë vogëlushit të vet, të cilin duhet të mësohet ta njohë. Mjedisi në të cilin duhet të rrijë nëna duhet të mos jetë i bezdisshëm për të. Qetësia ndihmon në ardhjen e qumështit. Por të themi

104

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

të vërtetën, në maternitet mundësia që gruaja të shplodhet është fare e pakët. Qysh në mëngjes duhet të bëjë tualetin, por mezi ecën për shkak të plagës, kohë tjetër duhet të shpenzojë për të rehatuar fëmijën e vet, por e shkreta ende është pa përvojë. Pastaj vijnë vizitat nga mamia dhe mjeku gjinekolog (shko atje, hajde këtu), vizita e pediatrit, e kështu me radhë. Shumë "detyrime" dhe pak kohë për veten e vet. Mënyra e punës në spital, nga njëra anë dhe vizitat e familjarëve nga ana tjetër nuk lejojnë mundësi për shplodhje, qetësi dhe përkushtim ndaj të porsalindurit dhe ushqyerjen me gji të tij. Mos harroni se zakoni i popullit tonë është që lehonës nuk i jepet dora dhe nuk takohet me vizitorët për 40 ditë! Diçka e tepruar, por na duket e drejtë. Lindja me operacion Është lindja që përfundon me anë të operacionit, për të shpëtuar jetën e gruas dhe/ose të fëmijës (në gjuhën mjekësore quhet Sekcio cezarea). Studimet e bëra kanë treguar se shumë nga operacionet që bëhen për lindjen, nuk kanë qenë të nevojshme. Sidoqoftë duke qenë se është një ndërhyrje kirurgjikale, ajo nuk është krejtësisht pa rreziqe, si për nënën ashtu dhe për fëmijën. Për këtë arsye duhet të shmanget kur mundet. E përmendim lindjen me ope-

racion, sepse mënyra e lindjes ndikon shumë në ushqyerjen e fëmijës. Nëna që e lind fëmijën me operacion, është shumë e lodhur ose e përgjumur (nga narkoza) që të vërë në gji fëmijën menjëherë pas lindjes, ose të paktën brenda 2 orëve pas lindjes. Për më tepër, nëqoftëse nuk ka qenë e përgatitur për një lindje të tillë, ajo e përjeton operacionin si një traumë psikologjike (ndjenja e fajit që nuk qe e zonja ta lindte natyrshëm fëmijën). Në shumicën e rasteve ajo është në gjendje ta vendosë fëmijën në gji rreth 6 ­12 orë pas lindjes, nëse ndihmohet nga personeli mjekësor. Por, duhet të kemi të qartë se nuk është operacioni në vetvete që bëhet pengesë për të vendosur fëmijën në gji, por mungesa e ndihmës dhe nënvlerësimi për një veprim të tillë nga ana e personelit. Nga ana tjetër shpesh duhet të ballafaqohemi me problemin e pranisë së ilaçeve të përdorura për narkozë në qumështin e nënës. Të tilla ilaçe mund të ushtrojnë njëfarë veprimi në lindje, por jo më tej. Kujdes i duhet kushtuar dhënies së qetësuesve, të cilët kalojnë në qumësht, prandaj ata duhet të zgjidhen të tillë që të kenë një kohë të shkurtër eleminimi dhe i duhen dhënë nënës pasi është vendosur në gji fëmija, në mënyrë që në vaktin tjetër sasia e mjekimit

MUAJI I PARË

105

në qumësht të jetë sa më e pakët. Një problem tjetër me të cilin ballafaqohemi, kur është fjala për llojin e anestezisë në lindje, është kryerja e operacionit me anestezi spinale (me mpirje). Shpesh një formë e tillë nuk pranohet prej popullatës, por edhe mjekëve jo gjithmonë u përshtatet kjo lloj anestezie. Në fakt është mirë të përdoret sa herë që është e mundur, se nëna mund ta vendosë në gji fëmijën e vet sapo del nga barku. Dalja nga spitali Kthimi në shtëpi, është për gruan fundi i "medikalizimit". Pasi del nga spitali, merr fund të qenit nën trysninë e rregullave të spitalit dhe për nënën fillon një jetë e re së bashku me fëmijën. Por kthimi në shtëpi mund të shoqërohet edhe me një sërë rrethanash psikologjike, si të nënës dhe të fëmijës, që shprehen me disa vështirësi. Dhe me të vërtetë, telefoni i mjekut nuk pushon së tingëlluari nga pyetjet e shumta që nëna bën, sidomos në javët e para të jetës. Për fëmijën, kthimi në shtëpi përfaqëson një ndryshim të dytë të rëndësishëm në pak ditë. Pas stresit të lindjes, kthimi në shtëpi kërkon nga fëmija një përshtatje të re dhe një ritëm të ndryshëm jete nga ai i spitalit. Jo për të gjithë fëmijët, por për disa prej tyre ky ndryshim i dytë shoqërohet me

të qarë të shpeshtë, ndonjëherë edhe gjatë natës dhe në përgjithësi fëmija është i grindur. Të qarët e fëmijës nuk duhet të interpretohet nga nëna detyrimisht si e qarë urie. Eshtë e vërtetë që sasia e qumështit mund të mos jetë ende ajo që duhet, por është po aq e vërtetë se vendosja e shpeshtë në gji e fëmijës e ndreq këtë rrethanë. Mendimi se nuk të mjafton gjiri dhe fillimi i ushqyerjes artificiale në këto momente është diçkae e gabuar dhe e shpejtuar. Qumështi me pakicë - Hypogalaktia Fjalë për fjalë do të thotë prodhim i mangët i qumështit. Një rrethanë e tillë është shumë e rrallë tek njeriu dhe në fakt e gjejmë vetëm në 1% të grave. Shpesh në popull e lidhin me madhësinë e gjinjve, por kjo nuk është e saktë; madhësia e gjinjve nuk ka asnjë rëndësi. Në shumicën e rasteve, rënia e prodhimit të qumështit është e lidhur me vendime të shpejtuara, të papërshtatshme dhe arbitrare: dhënia e ujit me sheqer, dhënia para kohe e qumështit artificial, përdorimi i hershëm i biberonit, kujdesi i pakët për thithin e gjirit, moskujdesi i duhur dhe trajtimi i parregullt i fryrjes ose të çarave të gjirit etj. Në rastet kur vërtetë qumështi i nënës është i pamjaftueshëm, atëherë duhet të këshilloheni me mjekun e

106

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

fëmijës, i cili mund dhe duhet të vendosë nëse është e nevojshme apo jo ushqyerja plotësuese. Defektet e thithit Sa më mirë që të thithë gjirin një fëmijë, aq më e suksesshme është një nënë në ushqyerjen me gji. Thithjet e fëmijës nxisin prodhimin dhe daljen e qumështit. Por që thithja të jetë e efektshme, duhet që fëmija të ketë mundësi ta kapë mirë thithin. Atëherë, duhet që thithi të ketë një madhësi dhe formë të përshtatshme, që i lejon të porsalindurit ta kapë mirë atë. Në këtë rast duhet të theksojmë se nuk ka rëndësi forma dhe madhësia e gjirit, sepse edhe një gji i vogël është në gjendje të të prodhojë aq qumësht sa ka nevojë fëmija. Përkundrazi, defektet e thithit si për shembull gjiri i sheshtë ose i futur nga brenda, mund të krijojnë ndonjë problem në fillim. Por njëkohësisht duhet thënë se ky problem nuk është i pakapërcyeshëm dhe mund të tejkalohet pa vështirësi. Mjafton një ngacmim i thithit pas lindjes dhe problemi në shumicën e rasteve zgjidhet. Një ngacmim i tillë mund të reali-zohet me anë të kapjes së të zezës së gjirit ndërmjet gishtit të madh dhe atij tregues dhe në shumicën e rasteve thithi kërcen. Ndonjëherë tjetër është thjesht "loja" që bën fëmija me thithin në përpjekjet e tij për t`u ushqyer, që nxit thithin

për të kërcyer. Nuk duhet ngutur dhe bërë një vlerësim, pra edhe nuk duhet të alarmohemi para kohe për "defektin e thithit" pa lindur gruaja, sepse me afrimin e lindjes thithi e ndryshon formën e vet. Pastaj, nuk është e thënë që fëmija nuk është në gjendje të thithë, sepse nëna ka një thith defektoz. Nëna që ka një thith të futur brenda ose të sheshtë duhet të rrijë e qetë, sepse kjo gjë nuk përbën pengesë për ushqyerjen me gji. Atëherë, përpara se të mendojmë se kemi një defekt të thithit, duhet të provojmë a është funksionues një thith, domethënë, nëqoftëse e vendosim fëmijën në gji, a është në gjendje ai të thithë apo jo. Në fund të fundit, ne mund të themi që një thith është defektoz, pasi fëmija e provon dhe nuk mund të thithë dot. Është themelore që nëna të ndihmohet qysh sapo lind, të mësojë teknikën më të përshtatshme për të vendosur në gji fëmijën. Nëna duhet të mësohet se më e rëndësishme se sa kapja e gjirit, është loja e fëmijës me të zezën e gjirit, pozicioni i rehatshëm i saj dhe i të porsalindurit kur ai vendoset në gji. Këto janë gjërat që nxisin gjirin, prodhimin e qumështit dhe nxjerrjen e tij. Thithi i dhimbshëm Rreth ditës së 2-3-të pas lindjes dhe ndonjëherë gjatë gjithë 2 javëve të para, shumë nëna anko-

MUAJI I PARË

107

hen për dhimbje të gjirit sa herë që përgatiten të marrin fëmijën në gji. Kjo dhimbje zgjat pak minuta, është e bezdisshme dhe e pranishme pothuaj tek të gjitha gratë që e marrin në gji fëmijën dhe nëna thotë se "më shpon gjiri". Eshtë e kuptueshme se "dhimbja" nuk është e mirëseardhur tek një grua që sapo ka lindur dhe që jo rrallë duhet të marrë veten prej lodhjes që i ka shkaktuar lindja. Për më

tepër e ngarkon emocionalisht nënën, sepse mund të shoqërohet me një pakësim të qumështit. Kur nuk ka arsye të tjera (për shembull çarje të thithit), duhet të konsiderohet një dukuri normale që zhduket me ardhjen e qumështit. Fryrja e gjinjve Shfaqet zakonisht rreth ditës së 3 ­ 4-t të jetës, atëherë kur qumështi vjen papritur dhe me shumicë.

Ndërhyrjet e këshillueshme për fryrjen e gjirit

· Përdorimi i kompresave të ngrohta; kompresat e ftohta nuk duhet të përdoren, sepse vërtetë mund të japin një ndjenjë lehtësimi në fillim, por krijojnë vështirësi në zbrazjen më vonë të gjirit. Dushi me ujë të vakët; nuk duhet pasur frikë për të bërë dush, sepse nuk është e vërtetë që pengon mbylljen e plagëve. Masazhi i gjirit, me anë të të cilit zhbllokohen kanalet e rrjedhjes së qumështit: Me anë të duarve realizohet një shtrydhje e gjinjve, që lehtëson zhbllokimin e kanaleve të rrjedhjes së qumështit Nxitja e refleksit të rrjedhjes së qumështit në gjirin e fryrë: Vendoset fëmija në gjirin e shëndoshë, në mënyrë reflektore fillon të kullojë dhe gjiri i fryrë; kjo ndihmon në zhbllokimin e gjirit të fryrë. Një person i dytë kryen një masazh, në formën e fërkimeve në shpinën e gruas. Vënia më e shpeshtë në gji e fëmijës; padyshim që një nënë të cilës i dhëmb gjiri e ka të tmerrshme të vendosë fëmijën në gji, por kjo është mënyra më e mirë për të kapërcyer problemin. Thithjet e shpeshta të fëmijës edhe gjatë natës, janë në gjendje të zbrazin gjirin dhe ta shfryjnë atë. Prandaj, kurajo, mos kini frikë! Nëqoftëse vënia e shpeshtë në gji e fëmijës nuk arrin të çfryjë gjirin e enjtur dhe të dhimbshëm, atëherë është mirë që nëna ta zbrazë vetë atë. Kur zgjidhet kjo mënyrë e zbrazjes së gjirit, nëna mbështjell gjirin me të dy duart dhe duke ushtruar një shtypje të lehtë, i afron pëllëmbët në drejtim të thithit. Kur gishtat janë afër thithit, shtohet pak presioni me duar dhe në këtë mënyrë qumështi del prej thithit. Në ato raste kur edhe kjo gjë rezulton jo e mjaftueshme, atëherë duhet të zbrazet gjiri me anë të pompës së gjirit.

· ·

·

·

108

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

Gjiri i gruas është i fortë në prekje dhe tepër i dhimbshëm. Një dukuri e tillë është e lidhur me zbrazjen e papërshtatshme të gjirit dhe vështirë të ndodhë kur fëmija thith mirë dhe vihet shpesh në gji. Sidoqoftë, fryrja e gjinjve shfaqet atëherë kur: · nëna prodhon shumë qumësht (më tepër se sa mund të pijë fëmija dhe siç është rasti në ditët e para të jetës), · vonohet vënia në gji e fëmijës, · fëmija nuk vendoset mirë në gji (pra nuk e zbraz mirë gjirin), · fëmija mbahet pak në gji për shkak të dhimbjeve të gjirit, ose · nëna i vendos orare të rrepta ushqyerjes së bebit. Në mjaft raste, një rrethanë e tillë kushtëzon ndonjëherë ndërprerjen e ushqyerjes me gji. Por siç kemi

thënë edhe për rrethana të tjera, një vendim i tillë është i përshpejtuar. Fryrja e gjinjve është një problem jo vetëm sepse shkakton mjaft dhimbje, por nëqoftëse gjiri nuk zbrazet shpesh e mirë, mund të përfundojë në çarjen e thithave dhe infeksionin e gjëndrës së qumështit (mastit). Për këtë arsye është mjaft e rëndësishme të tregohet kujdesi i duhur (shihni tabelën e mëposhtme). Siç përmendëm edhe më lart, fryrja e gjinjve ndodh në të gjitha ato raste kur nëna dhe fëmija veçohen nga njëri tjetri.Veçimi i nënës me fëmijën mund të ndodhë thjesht sepse nëna dhe fëmija në maternitet nuk rrijnë bashkë, ose për shkaqe të sëmundjes së fëmijës (lindje para kohe etj) i porsalinduri vendoset në një repart të veçantë,

Kur duhet të shtrydhim gjirin:

· · · · · · · · Kur shfaqet fryrja e gjinjve, nëse i porsalinduri nuk thith shumë fort, ose shpesh. Në pritje që fëmija të mësojë të thithë kur gjinjtë e nënës janë të sheshtë ose të futur nga brenda. Kur fëmija nuk pozicionohet si duhet në gji Kur fëmija nuk kordinon mirë thithjet me gëlltitjet Kur fëmija është i sëmurë ose me peshë të vogël dhe jo në gjëndje të thithë. Për të parandaluar fryrjen e gjinjve dhe mpiksjen e qumështit, kur nëna është në punë dhe detyrohet të tejkalojë vaktet e fëmijës. Kur gjinjtë janë me të çara, të dhimbshëm ose kanë ndonjë problem tjetër. Kur fëmija tejkalon ndonjë vakt, sepse është në gjumë ose sepse ndihet i ngopur.

MUAJI I PARË

109

ose kur nëna ka një problem dhe është ende e pafuqishme për të marrë në gji fëmijën. Në të gjitha këto raste, nënës duhet t`i shtrydhet gjiri, të paktën çdo 3 orë, me qëllim që: (a) të mund të përdoret ky qumësht për fëmijën e vet, (b) të shmanget rënia e prodhimit të qumështit dhe (c) të parandalohet fryrja e gjinjve. Të gjitha nënat duhet ta kenë të qartë se moszbrazja e gjinjve shoqërohet me mbetjen e qumështit në kanalet e qumështit të gjirit, mpiksjen e tij në këto kanale dhe frenim të prodhimit të mëtejshëm të qumështit. Zbrazja e rregullt e gjinjve shoqërohet me prodhimin ritmik të qumështit edhe atëherë kur fëmija nuk pi në mënyrë të rregullt. Nga ana tjetër ky qumësht i shtrydhur mund të përdoret për nevojat e fëmijës, nëqoftëse ai ruhet ashtu siç duhet. Nëqoftëse qumështin e shtrydhur e mbajmë në temperaturën e mjedisit, atëherë ai pas 6 orësh ngarkohet me mikrobe dhe nuk mund të përdoret; nëqoftëse e ruajmë në frigorifer në 2 - 4 gradë C, atëherë ai mund të përdoret brenda 24 orëve. Myku i thithit Duhet t`i kushtohet vëmendje edhe një dëmtimi tjetër të thithit, gjatë të cilit gjiri merr një ngjyrë si të peshkut koran dhe dhëmb fort, me disa dhimbje djegëse që shpërndahen në të gjithë gjirin. Në këtë rast

mund të kemi një infeksion prej mykut. Prania në thith e disa pikave të bardha që shfaqen gjithashtu edhe në gojën e fëmijës, e vërteton këtë sëmundje. Mjekimi është shumë i thjeshtë, por duhet të trajtohen njëkohësisht si nëna dhe fëmija. Për fëmijën bëhet pastrimi i gojës me anë të një garze, të cilën e kemi zhytur në ujë me sodë buke me një përqëndrim 5 %, ose duke përdorur një "xhel" që përmban një ilaç kundër mykut. Mund të përdorim dhe pluhur Nystatine, të cilin e hedhim në gojën e fëmijës pak para se ta ushqejmë. Kurse nëna duhet të mjekojë gjirin me një pomadë që përmban një mjekim kundër mykut. Por më e rëndësishme është që nëna të mos ta mbajë të lagësht gjirin, por ta thajë atë (siç kemi thënë më sipër, jo ta fshijë dhe ta fërkojë gjirin, por ta thajë!).

Si duhet të ruhet qumështi i shtrydhur i nënës * Qumështi i shtrydhur mblidhet në një enë qelqi të sterilizuar që më përpara. · Duhet të shmanget ruajtja në temperaturën e mjedisit (rritet ngarkesa me mikrobe). · Ruhet në frigorifer në 2 - 4 gradë C, nëqoftëse mendoni se duhet ta përdorni brenda 24 orëve.

110

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

Çarjet e gjirit Quhen ndryshe dhe ragadet e gjirit. Janë plagë shumë të dhimbshme që krijohen në gji dhe shfaqen që nga dita e 2 ­ 3-të pas lindjes. Duke qenë se janë shumë të dhimbshme, edhe carjet e gjirit mund të bëhen pengesë për të vazhduar ushqyerjen me gji. Formimi i çarjeve të gjirit kushtëzohet nga shumë faktorë: · vendosja jo e përshtatshme e fëmijës në gji, · kapja keq e thithit nga ana e fëmijës, · sforcimi i fëmijës për të zbrazur gjirin, veçanërisht kur gjinjtë janë të fryrë, kur sutjenat me të cilat mbahen gjinjtë janë të vogla dhe më tepër i shtrëngojnë gjinjtë se sa i mbajnë etj. (Sutjenat duhet të zgjidhen të paktën 2 numra më të mëdha). Midis shkaqeve të përmendura më sipër, vendosja jo e rregullt e fëmijës në gji është më kryesorja. Fëmija kur thith gjirin (e kemi përmendur dhe më parë) nuk duhet të pushtojë vetëm thithin, por edhe të zezën e gjirit. Arsyeja e shfaqjes së të çarave të gjirit, nuk është siç thuhet mbajtja gjatë në gji e fëmijës, por vendosja e gabuar në gji e fëmijës. Vlen të përsërisim edhe një herë disa përkujdesje, me anë të të cilave mund të shmanget formimi i çarjeve të gjirit : Pastërtia e kujdesshme: përpara

se fëmija të vendoset në gji, gjiri duhet të lahet me ujë të vakët të bollshëm dhe pa përdorur sapun. Sapuni mund ta thajë lëkurën dhe të shkaktojë mikrotrauma të thithit. Tharja e kujdesshme e gjinjve: tharja e gjinjve nuk duhet të bëhet duke i fërkuar ata me peshqir apo ndonjë cohë tjetër të fortë, por vetëm duke "e pirë ujin, siç thithim bojën me letër thithëse"; për më tepër është mirë që ta lemë thithin për pak kohë të zhveshur, në mënyrë që të thahet në ajër. Zotërimi i një teknike të mirë në vendosjen në gji të fëmijës: · Përpara se vogëlushi të fillojë të pijë, sigurohuni që ai e ka kapur mirë thithin (jo vetëm thithin, por edhe të zezën e gjirit. · Sa herë që i jepni gji fëmijës duhet të jeni e qetë, pa ankthe dhe në pozicionin më të rehatshëm për ju vetë. · Kur ushqeni me gji fëmijën, mbajeni thithin midis pëllëmbës dhe gishtit të madh dhe jo midis gishtit tregues dhe atij të unazës. · Kur gjiri është i dhimbshëm dhe i fryrë, jepini në fillim gjirin e shëndoshë dhe pastaj atë të dhimbshëm. · Kur doni që të ndërprisni thithjen e gjirit nga fëmija, mos ia largoni thithin me forcë nga goja, por ngacmojini këndin e

MUAJI I PARË

111

buzës me gishtin tuaj të vogël Fëmija bën përpjekje të kapë gishtin tuaj, kështu ai liron thithin dhe kap gishtin. Masazhi i thithit: · Ky masazh duhet të jetë shumë i butë; nuk duhet të bëhet me një cohë të fortë dhe më mirë është që të bëhet me mollëzat e gishtave; në këtë mënyrë do të arrihet që të forcohet thithi. Nga ana tjetër, fërkimi që shkak-tojnë sutjenat, ose rrobat e veshura (këmisha, fustani, pizhamat etj.), mund të jetë i dobishëm në këtë drejtim, por gjithmonë kini parasysh që coha nuk duhet të jetë e fortë, sepse përndryshe e gërvisht gjirin. · Mund të jetë i favorshëm përdorimi i ndonjë lënde zbutëse, që para përfundimit të shtatzanisë dhe në radhë të parë i ndonjë lënde vajore që përmban vitaminën E. Kjo ndihmon në forcimin para lindjes të thithit.

Nuk është vërtetuar se përdorimi i pomadave dhe ndonjë lënde tjetër mund të ndikojë në shërimin e çarjeve të gjirit, për më tepër dihet se ato mund ta irritojnë gjirin. Përjashtim bëjnë vetëm ato raste kur kemi myk të gjirit. Në rastet vërtet të rënda mund të këshillohet ndërprerja për pak kohë e gjirit dhe zbrazja e tij me anë të shtrydhjes, ose dhe përdorimi i thithit artificial (për përdorimin e thithit artificial asnjëherë mos merrni një vendim të shpejtuar; lërjani këtë vendim mjekut të fëmijës tuaj.). Mastiti Me këtë emër njihet infeksioni (pezmatimi) i gjëndrës së gjirit. Kjo sëmundje prek rreth 5% të grave, që ushqejnë me gji fëmijën e tyre. Rreth javës së 2 - 3-të pas lindjes, atëherë kur qumështi ka ardhur mirë, papritur si "rrebeshi në kohë të mirë" shfaqet temperatura e lartë, gruaja ndihet keq, gjiri i skuqet, i fryhet, i dhëmb dhe është

Vitamina E meriton të dekorohet

Pomadat në përgjithësi nuk përmbajnë ujë, i cili mund të ndotet më lehtë nga mikrobet. Midis pomadave, më të përdorshmet janë: · Vazelina, është një vaj mineral me origjinë nga vajguri. · Lanolina, e quajtur ndryshe dhe "dhjami i deles" është vërtetë kështu, prandaj dhe mbart me vete një rrezik të madh për alergji. · Vitamina E, kur është në përqëndrim 100%, të jep siguri të madhe; mund të përdoret edhe në rast të çarjeve të gjirit.

112

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

i nxehtë. Zakonisht ndodh tek ato lehona të cilat kanë pasur fryrje të gjinjve dhe arsyet janë të shumta: vendosje jo e mirë e fëmijës në gji, thithjet jo të shpeshta dhe jo të fuqishme të fëmijës, veshja e rrobave të ngushta që shtrëngojnë gjirin etj. Mbi këtë bazë, shumohen mikrobet (kryesisht stafilokoku i artë), që edhe infektojnë gjirin. Trajtimi përfshin: · Regjim shtrati · Kompresa të ngrohta dhe të njoma · Zbrazja e rregullt e gjirit (duke vënë shpesh fëmijën në gji, ose duke shtrydhur gjirin) · Dhënia e ilaçeve: kundër dhimbjeve (Paracetamol) dhe antibiotikë Trajtimi i duhur e shëron në mënyrë të shkëlqyer dhe shpejt mastitin dhe atëherë nuk kemi asnjë pengesë në vazhdimin e ushqyerjes me gji. Për më tepër përdorimi i gjirit të prekur (vendosja e rregullt dhe e shpeshtë e fëmijës në gjirin e sëmurë) do të shkurtonte kohë-

zgjatjen e sëmundjes dhe do të shmangte formimin e qeseve të qelbit në gji. Në këtë rast të fundit do të duhej të ndërpritej ushqyerja me gji dhe zgjidhja e problemit do të përfundonte me një ndërhyrje kirurgjikale. Rishfaqja e zakoneve Rishfaqja e zakoneve, edhe pse shoqërohet ndonjëherë me rënie të sasisë dhe ndryshim të shijes së qumështit të gjirit, nuk është e papajtueshme me ushqyerjen me gji të fëmijës. Një shtatzani e re Kjo është një rrethanë që e gjejmë shpesh në vendin tonë, sidomos në popullatën fshatare. Kur ndodh që një grua e cila ushqen me gji fëmijën e vet, mbetet shtatzënë, përgjithësisht mendësia popullore, por edhe ajo e shumë mjekëve ndalon vazhdimin e ushqyerjes me gji. Në të vërtetë, nuk ka ndonjë arsye që të ndërmerret një hap i tillë, për më tepër nuk duhet të bëhet një ndërprerje e vrullshme e mënyrës me të cilën po ushqehet fëmija.

Trajtimi i të vjellave

· · Fëmija vendoset shtrirë në një anë me kokën të ngritur në një kënd 30 gradë, në raport me këmbët. Jepen ushqime kundër të vjellave: trashet relativisht ushqimi. Është e vërtetë që rrallojnë të vjellat, por bartin rrezikun që ato të jenë më të zgjatura. Dhënia e ilaçeve të caktuara.

·

MUAJI I PARË

113

Ndër të tjera ju kujtojmë se gjatë ushqyerjes me gji, mitra tkurret, sepse prodhohet një hormon që quhet oksitocinë. Ky hormon ka veçorinë që të ulë barkun tek gruaja lehonë dhe të rikthejë mitrën e gruas në përmasat që kishte para shtatzanisë. Tkurrjet e mitrës prej këtij hormoni nuk i bëjnë gjë fëmijës së sapongjizur. Sidoqoftë, vendimi për ndërprerjen e mundshme të ushqyerjes me gji në një rast të tillë, duhet të bëhet gjithmonë pas një këshillimi me gjinekologun.

PROBLEME DHE VËSHTIRËSI NË USHQYERJEN ME GJI ­ ARSYE TË FËMIJËS

egjithëse nënat ankohen se fëmija vjell të gjithë ushqimin, në përgjithësi bëhet fjalë për sasi të pakta ushqimore (një gojë). Fëmija vjell zakonisht tepricat. Eshtë një dukuri e zakonshme që e gjejmë pothuajse në 40% të fëmijëve që ushqehen me gji. Shpesh herë, kur shoqërohet me lemzën ose gromësimat, ngjall alarm të padobishëm dhe interpretime të

Trajtimi i të vjellave fill pas ushqimit Asgjë. Eshtë një dukuri normale dhe që nis të qetësohet rreth muajit të 8-të të jetës.

gabuara ("e kam qumështin të trashë"). Eshtë një gjë për të cilën nuk ka nevojë të shqetësohemi, përderisa fëmija ushqehet dhe rritet mirë. Ndodh sepse ende nuk kanë arritur pjekurinë disa mekanizma që rregullojnë lëvizshmërinë e zorrëve dhe pikërisht në nivel të stomakut me ezofagun. Eshtë një dukuri që mund të konsiderohet normale deri në muajin e 8-të të jetës, prandaj dhe nuk ka nevojë që të trajtohet me ilaçe. Sidoqoftë, nuk duhet të nënvlerësohet, kur të vjellat janë larg ushqimit (midis vakteve) dhe me sasi të konsiderueshme. Duhet të shqetësohemi vërtet për këto të vjella kur ato janë të konsiderueshme dhe shoqërohen me një rritje të pamjaftueshme në peshë. Në këtë rast kemi të bëjmë me një sëmundje që quhet Refluksi gastro-ezofageal, e cila shoqërohet edhe me shenja të tjera si të qarë të papajtueshme, bronkospazëm, madje dhe ndërprerje të zgjatura dhe të rrezikshme të frymëmarrjes. Qurret Të porsalindurit e kanë të vështirë që të marrin frymë me gojë, prandaj kur u bllokohet hunda, u vështirësohet frymëmarrja, sidomos kur ushqehen. Kur ndodh një gjë e tillë, fëmija nervozohet, qan dhe bile refuzon ushqyerjen. Atëherë, është mirë që përpara çdo ushqyerje të pastrohen tapat e qurreve. Kjo mund të bëhet shumë

M

114

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

mirë me anë të pastrimit mekanik të hundës me anë të një pambuku, ose duke e nxitur fëmijën që të teshtijë (për shembull duke e drejtuar fëmijën në drejtim të një burimi drite, ose një rrezeje dielli). Shpesh këshillohet dhe po aq shpesh përdoret tretësira fiziologjike, ose ndryshe uji i kripur, për të liruar hundët. Kjo është një mënyrë e mirë, por kërkon një teknikë të veçantë, që vështirë se mund ta realizojë një nënë. Hedhja thjesht e pikave të tretësirës fiziologjike në hundë mund të krijojë bezdi tek fëmija; lëngu i kripur i than qurret, ato kthehen në kore dhe përveç që e bëjnë frymëmarrjen e fëmijës si me fërshëllimë (gjë që i alarmon mjaft nënat), mund të pengojnë edhe më tej frymëmarrjen prej

hundës. Dhimbjet e barkut Sa herë që një fëmijë më pak se 3 muajsh qan, duhet që të bëhet një vlerësim i hollësishëm nga ana e mjekut. Së pari duhet të bëhet një dallim midis të qarave normale të fëmijës dhe atyre që janë të tepruara, të paqetësueshme, në formë krizash, të cilat ka shumë mundësi të jenë të lidhura me atë që në popull quhen dhimbjet e barkut; dhe me të drejtë, sepse fëmija gjatë këtyre të qarave të forta, mbledh këmbët dhe lëshon gazra (shih dhe tek f.68, "Të qarat dhe kolikat"). Dhimbjet e barkut nuk janë vetëm të qara të pakuptimta dhe të forta, tek një fëmijë që ushqehet mirë, por edhe një gjendje shqetësi-

Dhimbjet e barkut

Rregulli i 3-shit (Wessel) · Shfaqet: pas ditës së 3-të të jetës dhe gjatë 3 javëve të para të jetës. · Zgjat: të paktën 3 orë në ditë dhe 3 ditë në javë. · Zhduket: pas muajit të 3-të të jetës. (Edhe ndonjë përjashtim e vërteton sidoqoftë rregullin !) Shenjat · Të qara në formë krizash, të paqetësueshme dhe pa ndonjë shkak të dukshëm. · Krizat janë më të shpeshta në orët e mbrëmjes. · Fëmija është shumë nervoz (ai nuk bën rehat). · Fëmija mbledh këmbët · Çrregullohet gjumi. · Barku është i fryrë dhe i tendosur · Fëmija ka shumë gazra.

MUAJI I PARË

115

Shkaqet e dhimbjeve të barkut tek fëmija i vogël

Shkaqe fizike · Alergjia nga qumështi i lopës (10%). · Refluksi gastro ­ ezofageal (5%). · Intoleranca ndaj Laktozës (shumë e rrallë). · Prania me tepri i një hormoni që shton lëvizshmërinë e zorrëve. · Lëvizshmëri e rritur e zorrëve. Shkaqe psikologjike · Karakteri i fëmijës : temperamenti, ndjeshmëri e lartë ndaj dhimbjes etj. (65%). · Karakteri i nënës: e ankthshme, që e tepron në kujdesin për fëmijën. · Mjedisi familjar i papërshtatshëm: stres, grindje etj.

mi me fryrje të barkut, gazra të shumta dhe çrregullim të gjumit. Këtë rrethanë e gjejmë në gati 10 -30% të fëmijëve të vegjël, qoftë kur ushqehen me gji, qoftë me qumësht artificial. Dhimbjet janë më të shpeshta në orët e pasdites dhe të mbrëmjes. Çuditërisht këto "kriza", duket sikur i nënshtrohen një rregulli, që ka të bëjë me numrin 3: shfaqen pas ditës së 3-të të jetës, zakonisht në 3 javët e para pas lindjes, zgjasin të paktën 3 orë në ditë, 3 ditë në javë dhe zhduken pas 3 muajsh (rregulli i 3-shit i Wessel). Problemi i mësipërm duhet të përballohet në dy drejtime: shmangia e ankthit të nënës si dhe gjetja edhe shërimi i një shkaku të mundshëm të dhimbjeve të barkut. Shkaqet pse ndodhin këto dhimbje të barkut janë të ndryshme dhe të shumta. Një vizitë e kujdesshme e mje-

kut duhet të përjashtojë sëmundje të stomakut dhe zorrëve, alergjitë etj. dhe pastaj duhet menduar për ndonjë çrregullim tjetër: marrëdhënie jo e drejtë nënë - fëmijë dhe/ose familje - fëmijë, fëmijë më i ndjeshëm se zakonisht ndaj ngacmimeve të mjedisit. Duhet të tregojmë kujdes në një gjë: E qara e vazhdueshme e fëmijës nuk shkaktohet nga ushqyerja e papërshtatshme me gji dhe nëna duhet të vazhdojë ta ushqejë fëmijën e vet me gji; edhe atëherë kur ai ushqehet me qumësht artificial, nuk duhet që të shtohet sasia e qumështit që i jepet fëmijës, ose të ndryshohet marka e qumështit. Përtej hudhrës, syrit të keq dhe nuskave ­ si t'i qetësojmë dhimbjet e barkut? Mjetet "popullore", me anë të të cilave njerëzit përpiqen të pushoj-

116

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

në dhimbjet e barkut, janë nga më të ndryshmet : fërkimi i barkut, lesh deleje i ngrohtë ose përherë në bark, përkundja e parreshtur e fëmijës, xhirot e pafundme në mes të natës në të gjithë shtëpinë, vendosja në bark e të voglit e deri tek zakone popullore që kanë të bëjnë pak me shkencën si yshtja kundër syrit të keq, të kënduarit nga njeriu "i mirë", nuskat etj., etj. Duhet të themi se ndoshta ia vlen që nëna t`i provojë të gjitha gjërat që i thotë mendja, qoftë mjekimet e ndryshme popullore, qoftë gjërat e tjera që i sugjerohen për këtë qëllim, por asnjëra nuk garanton shërimin prej dhimbjeve të barkut. · Do të ishte e këshillueshme që të provohet një ninullë, nxitja e gromësimave tek fëmija dhe sidomos një shëtitje me karrocë, ose me makinë përjashta ("është një ilaç që nuk të gabon"), sepse më së fundi edhe shpjegon pse-në e dhimbjeve të barkut. · Vëmendje e veçantë duhet t'i kushtohet rregullimit të dietës, në rastet kur dhimbjet e barkut nuk janë të lidhura me faktorët e përmendur më lart. Por rregullimi i dietës duhet të bëhet me shumë kujdes. · Nëqoftëse bebi ushqehet me gji, do të ishte me vend që nëna të shmangte nga dieta ushqi-

me me veçori alergjinizuese si qumështi, veza dhe peshku. Por nëqoftëse dhimbjet e barkut nuk qetësohen brenda 3 - 4 ditëve, është e kotë që të vazhdohet me këtë regjim të kufizuar. · Nëqoftëse fëmija ushqehet me qumësht artificial, atëherë duhet që të këshillohet qumësht me përmbajtje jo alergjinizuese. Ndërprerja e dhimbjeve të barkut pas një ushqimi të tillë vërteton alergjinë nga qumështi i lopës. Në fakt është vërtetuar se fëmijët të cilët shprehin dhimbje të barkut, vuajnë më vonë nga çrregullime që në bazë të tyre kanë alergjinë.

KUR QUMËSHTI I NËNËS ËSHTË VËRTET I PAMJAFTUESHËM

hamë më sipër se janë të rralla rastet, në të cilat rezulton se qumështi i nënës është i pamjaftueshëm (Hypogalaktia). Në raste të tilla rritja e fëmijës nuk është në përputhje me normën. Pikërisht ky është momenti që mjeku i fëmijës (asnjëherë vetë nëna) të vendosë për plotësimin e qumështit të nënës edhe me një qumësht tjetër (qumësht artificial). Kjo lloj ushqyerje quhet ushqyerje e përzier (qumësht nëne + qumësht artificial).

T

MUAJI I PARË

117

Ushqyerja e përzier mund të realizohet: · ose duke i dhënë qumështin artificial fëmijës, pasi e kemi vendosur njëherë në gji, · ose duke e vendosur fëmijën një vakt në gji dhe vaktin tjetër i japim qumështin artificial. Veprimi në këtë mënyrë është i parapëlqyeshëm për disa arsye. Para së gjithash shmanget përzierja e të dy llojeve të ndryshme të qumështit (qumështit artificial me qumështin e nënës), të cilët kanë veçori të ndryshme si në shije, ashtu edhe në tretshmëri. "Një motorr edhe me naftë edhe me benzinë, nuk na jep maksimumin e vet!" Nga ana tjetër ka rëndësi edhe më të madhe shmangia e "takimeve" të shpeshta me biberonin, sepse mund ta çorientojnë fëmijën. Kujtojmë gjithashtu se thithja e gjirit bëhet ndryshe nga thithja e biberonit. Përveç kësaj, studimet kanë treguar se përdorimi i hershëm i biberonit (veçanërisht para se fëmija të vihet për herë të parë në gji) është përgjegjës për dështimin e ushqyerjes me gji.

Ushqyerja e përzier mund të jetë: Plotësuese: Qumështi artificial jepet pasi është vendosur fëmija më parë në gji. Alternuese: Një vakt gji dhe një vakt qumësht artificial.

Midis shkaqeve të ndryshme të ndërprerjes së ushqyerjes me gji dhe këshillimit për të filluar ushqyerjen artificiale, qoftë për arsye të nënës, qoftë për arsye të fëmijës, së pari duhet të bëhet një dallim i qartë midis pengesave të përkohshme dhe të përhershme për ushqyerjen me gji. Në këtë mënyrë shmangen vendimet e padobishme dhe të shpejtuara, që ndodhin jo rrallë. Mos harroni se ka raste në të cilat vërtet fëmija e ka të pamundur të kapë gjirin, por kjo nuk do të thotë që nuk mund të ushqehet me qumësht nëne; në të tilla raste duhet të shtrydhet gjiri dhe fëmijës t`i jepet qumësht i shtrydhur. Sëmundje të lehta të nënës, si për shembull një bronkit, një grip i lehtë, diarreja etj. nuk përbëjnë motiv për të ndërprerë ushqyerjen me gji. Përkundrazi, nëse nuk i jepet qumësht gjiri, fëmijës mund t'i ngjitet më lehtë sëmundja në fjalë të nënës, sepse dihet që me qumështin e gjirit, fëmija merr dhe trupëzat mbrojtës. Edhe tuberkulozi në vetvete nuk përbën pengesë për ushqyerjen me gji, sepse dihet që sëmundja përcillet nëpërmjet frymëmarrjes dhe jo me qumështin e nënës. Ilaçet kundër tuberkulozit kalojnë në sasi të kufizuar në qumësht, prandaj edhe në këtë drejtim nuk përbëjnë një problem. Sidoqoftë

118

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

,duhet të tregohet kujdes dhe problemi duhet parë nga mjeku në shumë anë. Ushqyerja me gji dhe kontracepsioni Ushqyerja natyrale ndihmon nënën që të mos mbetet shtatzënë gjatë kohës që vë në gji bebin e vet. Natyra e ka "programuar" një gjë të tillë në mënyrë të përkryer, që fëmija i vogël të sigurojë nevojat e veta. Sidoqoftë, siguria nuk është absolute, prandaj dhe nuk i duhet besuar në mënyrë të verbër. Kur një grua dëshëron me ngulm të mbrohet nga një shtatzani e re, mund të përdorë mënyra të ndryshme kontraceptive. Më e mirë nga gjithçka, do të ishte përdorimi i asaj që quhet minipilulë, që ka në përmbajtjen e vet progestativë. Kjo pilulë mundet të japë një fluks të rremë gjaku (menstruacionesh) tek nëna, për të cilën nuk duhet shqetësuar. Kujdes duhet të tregohet kur përdoret pilula me përmbajtje estroprogestative dhe si nëna, ashtu dhe fëmija duhet të vëzhgohen për shenja të mundshme. Kjo pilulë më tepër se sa ndryshon përmbajtjen e qumështit, e ul prodhimin e tij. Sigurisht që çdo lloj kontracepsioni duhet filluar vetëm dhe vetëm me rekomandimin e mjekut specialist, asnjëherë vetë.

KUJDESI I NËNËS PËR VETEN NË LIDHJE ME USHQYERJEN ME GJI

M

os u shqetësoni nëse barku juaj është i madh dhe këmbët të fryra. Për një kohë të shkurtër gjithçka do të kthehet si më parë. Edhe pse jeni të lodhura, të dërrmuara nga pagjumësia, përpiquni të gjeni kohë për t'u kujdesur për paraqitjen tuaj. Kërkoni ndihmë nga bashkëshorti ose familjarë të tjerë, një shoqe, apo merrni një kujdestare, qoftë dhe një herë në javë dhe këtë kohë kushtojani vetëm vetes suaj. Kjo do t'ju ndihmojë t'ju ngrihet humori. Edhe kur ushqen me gji fëmijën e vet nëna mundet: · të hajë pothuaj gjithçka që i pëlqen · mund të bëjë plazh dhe të marrë rreze me llambë ultravjollcë (të nxihet në solar) · të lyejë dhe të trajtojë flokët. Ushqyerja e nënës Nëna që e ushqen fëmijën e vet jo vetëm mund të hajë çfarë i pëlqen, por edhe duhet të hajë pak më shumë gjatë gjithë kohës që ushqen me gji fëmijën e vet. Janë të gabuara zakonet popullore që i ndalojnë nënës ushqime të caktuara. Sa më e larmishme dieta, aq më mirë është! Ajo mund të hajë djathë dhe të pijë qumësht sipas

MUAJI I PARË

119

dëshirës. Disa prej ushqimeve që mund të shkaktojnë alergji si peshku, veza, arrat e lajthitë etj., thuhet se duhet të shmangen, por në fakt edhe po të mos merren, nuk arrijnë të parandalojnë alergjinë tek bebi. Ndërkaq, nuk është e vërtetë se marrja e perimeve nga nëna shoqërohet me të dala jashtë me ngjyrë jeshile tek fëmija. Ky është thjesht një besim jo i vërtetë: a keni parë ndonjëherë që qumështi të ketë ngjyrë jeshile?! Përkundrazi, gruaja që sapo ka lindur duhet të hajë me shumicë fruta dhe perime, me qëllim që të luftohet kapsllëku. Gjatë periudhës që ushqen me gji, nëna nuk duhet të bëjë dieta dobësuese: qumështi i nënës prodhohet duke konsumuar energjitë ushqimore të saj, prandaj edhe duhet të hajë kur i hahet, përndryshe mund të krijohen mungesa në ndonjë lëndë ushqimore të rëndësishme tek fëmija. Po kur nëna është kaps? I duhet të hajë fruta dhe perime të ziera ose të gjalla, duhet të marrë bukë të zezë dhe duhet të pijë shumë lëngje. Nuk duhet të marrë ilaçe nxitës të zorrëve (laksativë), sepse mund të kalojnë në qumësht dhe të japin diarre tek fëmija

Nëna që ushqen me gji, duhet të çlodhet sa më shumë që të jetë e mundur Edhe pse "rrëmuja" që shkakton bebi është e madhe, ajo duhet të gjejë momentet për t'u çlodhur vetë. Nuk ka pse t'i bëhen analizat qumështit të gjirit Është tashmë një gjë e harruar dhe e padobishme; nuk shkakton gjë tjetër vecse ankth, probleme dhe turbullim. Nga të gjithë pranohet se në qumështin e gjirit nuk mungon asgjë dhe nuk ka asgjë që të mund të bëjë dëm. Nëse mungon diçka, kjo i takon nënës (prandaj dieta e saj duhet të jetë e bollshme dhe e shumëllojshme). Për më tepër qumështi i nënës e ndryshon përmbajtjen e vet edhe nga një vakt në tjetrin, për t`iu përgjigjur kërkesave të fëmijës Miopia e ...okulistit Rënia e shikimit gjatë shtatzanisë nuk është thjesht një bestytni popullore, por një ndodhi reale. Por nga ana tjetër nuk është aspak e vërtetë se ushqyerja me gji e keqëson shikimin, prandaj është e padrejtë këshilla e shumë okulistëve për të mos lejuar nënën t`i japë gji fëmijës së vet, se ka një problem me sytë.

120

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

Disa këshilla për prindërit

BIBERONAT (PAQËTUESIT)

dhe bebi të zgjohet. Kur rritet dhe arrin të koordinojë lëvizjet, ai e gjen dhe e fut prapë në gojë, por kur është i vogël, ai mund të qajë që ju t'ia fusni në gojë. Bebet që thithin gishtat e tyre janë më rehat, sepse duart e tyre janë gjithmonë aty dhe të gatshme. Kur të bleni biberonin, duhet të kini parasysh që të jetë i pandashëm (disa modele ndahen në dy pjesë), të mund të zjehet, të durojë temperatura të larta, të lahet në lavastovilje (makinën larëse të enëve). Deri sa të bëhet 6 muajsh duhet të vlohet disa herë në në ditë, që bebi të mos rrezikohet nga infeksionet, sepse sistemi i tij imunitar është akoma duke u pjekur. Mbas kësaj moshe rreziku që ai të marrë një infeksion në këtë mënyrë është shumë i vogbiberoninatë me sapun dhe ta shplani me ujë të pastër. Ka dy masa biberonash, njëri për gjashtë muajt e parë dhe tjetri për fëmijët mbi këtë moshë. Ju mund të gjeni forma të ndryshme të tyre në treg. Mbasi të gjeni cilin preferon bebi juaj, bleni më shumë se një, pasi shpesh ato bien në tokë apo

P

rindërit kanë mendime të ndryshme mbi biberonat për nga forma, disa nuk pranojnë idenë të qetësojnë bebin me një objekt dhe të tjerë mendojnë në mënyrë të gabuar, se paqëtuesi mund ta dëmtojë. Paqëtuesit nuk shkaktojnë ndonjë problem mjekësor apo psikologjik. Nëse bebi juaj do që të thithë edhe mbasi është ngopur, atëherë paqëtuesi do ta zgjidhë këtë problem. Paqëtuesi është menduar për të kënaqur nevojën e bebit tuaj për të thithur, por jo për të zëvendësuar vaktet. Pra ofrojini bebit tuaj biberonin ndërmjet vakteve ose mbas vaktit, atëhere kur jeni të sigurt se bebi është i ngopur. Nëqoftëse ju i ofroni biberonin kur është i uritur, ai do të nevrikoset. Kini parasysh se paqëtuesi përdoret për të ndihmuar bebin jo për rehatin tuaj, prandaj lëreni bebin të vendosë vetë nëse e do apo kur e do atë. Disa bebe e duan biberonin kur duan të flenë. Problemi në këtë rast është se ai shpesh mund të bjerë

MUAJI I PARË

121

nuk i gjeni atëherë kur ju duhen më shumë. Megjithatë, asnjëherë mos e zgjidhni këtë problem duke ia varur bebit në qafë, sepse mund ta mbysë. Gjithashtu mos përdorni biberonë të prodhuar vetë, sepse mund ta copëtojë dhe ta gëlltisë.

· Doni dikë që të shëtisë fëmijët e tjerë, t'i marrë e t'i çojë në shkollë, të bëjë pazarin etj? Kur të vendosni se çfarë doni, zgjidhni personin dhe sigurohuni që personi që zgjodhët, të pranojë dhe të kuptojë kërkesat tuaja.

GJETJA E NJË DADOJE

SHËTITJA

jri i freskët dhe ndryshimi i mjedisit janë të dobishme jo vetëm për bebin tuaj, por dhe për ju, që në muajin e parë, prandaj nxirreni bebin për shetitje kur koha është e mirë. Kini kujdes ta vishni sipas kohës, sepse deri në fund të vitit të parë ai akoma nuk është pjekur për të kontrolluar temperaturën e brendshme dhe për ta rregulluar atë, kur ekspozohet në të ngrohtë apo në të ftohtë. Këtë rol duhet ta luajnë rrobat, duke e mbajtur ngrohtë, kur është ftohtë dhe duke e ndihmuar te ajroset, kur është vapë. Zakonisht, bebi duhet të veshë një rrobë më shumë se ju. Lëkura e bebit tuaj është shumë e ndjeshme ndaj diellit. Sidomos gjatë gjashtë muajve të para, ju duhet ta mbroni nga ekspozimi direkt apo i reflektuar i djellit (nga uji, rëra etj.) sa më shumë të jetë e mundur. Në e duhet ta nxirrni në diell, visheni lehtë, me rroba me ngjyra të çelëta dhe me kapele, shami apo çadër, për të mbroj-

S

humë nëna kanë nevojë për ndihmë kur vijnë me bebin në shtëpi mbas lindjes. Nëse babai mund të marrë pushim nga puna për rreth dy javë, kjo gjë është e zgjidhur. Nëse jo dhe nëse financat e familjes nuk ju lejojnë të punësoni dikë, zgjidhja më e mirë është ndonjë i afërm ose shoqe. Është e këshillueshme që këto probleme të zgjidhen që përpara dhe mos të lihen për mbas lindjes. Ju duhet ta përzgjidhni me kujdes ndihmën që kërkoni. Kërkoni ndihmë nga ato që me të vërtetë ju ndihmojnë. Mos harroni se qëllimi juaj është të ulni stresin në shtëpi, jo ta shtoni atë. Para se të thërrisni dikë, vendosni se për çfarë lloj ndihme keni nevojë duke i bërë vetes këto pyetje: · Doni dikë që t'ju mbajë bebin apo të bëjë punët e shtëpisë, të gatuajë apo të gjitha së bashku? · Në çfarë orësh e doni këtë ndihmë?

A

122

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

tur kokën dhe fytyrën nga dielli. Kremrat mbrojtës ndaj diellit nuk rekomandohen në këtë moshë. Gjatë peridhës së nxehtë duhet të kini kujdes: Mos i lini sendet e bebit (karrigja e makinës, mbajtëse të ndryshme ) për një kohë të gjatë në diell. Pjesët e tyre metalike apo plastike mund të nxehen shumë dhe ta djegin bebin. Kontrolloni temperaturën e sipërfaqes së këtyre objekteve, para se të vendosni bebin. Në kohë të ftohtë dhe të keqe mbajeni bebin sa të jetë e mundur brenda, por nëse duhet të dilni duhet ta vishni mirë me xhakoventë/xhup dhe kapuç të ngrohtë për të mbuluar kokën dhe veshët. Për të kuptuar në se është ngrohtë, kontrollohen duart, këmbët dhe gjoksi. Duart dhe këmbët janë pak më të ftohta se temperatura e gjoksit. Nëse këmbët, duart dhe gjoksi janë të ftohta, futeni në një mjedis të ngrohtë, zhvisheni, jepini diçka të ngrohtë dhe shtrëngojeni në gjoks, në mënyrë që të ngrohet nga trupi juaj deri sa t'i normalizohet temperatura e trupit. Shtimi i rrobave apo shtresave para se të ngrihet temperatura, vetëm sa pengon ndryshimin e temperaturës se trupit (e burgos atë), pra përdorni metodat e tjera, para se te shtoni rrobat apo mbulesat.

TË UDHËTOSH ME BEBIN

dhëtimi me beben tuaj në mu-ajt e parë është gjëja më e kollajshme që ju do të bëni ndonjëherë. E vetmja gjë për të cilën duhet të kujdeseni është rehati i bebit, që nënkupton stomakun plot, panolina të pastra dhe një vend të butë për t'u shtrirë dhe për t'u ulur. Nëse ju do të plotësoni këto nevoja bazë, bebi juaj do të udhëtojë pa u ankuar. Suksesi qëndron në ruajtjen e zakoneve dhe orareve sa më shumë që të jetë e mundur. Udhëtimet e gjata që shoqërohen me ndryshime të zonave kohore, mund të çregullojnë oraret me të cilat është mësuar bebi juaj, prandaj do t'i duhen disa ditë të mësohet me orarin e ri. Vazhdoni të ruani oraret e vjetra. Për të rriturit është më e kollajshme të ndryshojnë oraret, por i vogli nuk të fal nëse i vjen për të ngrënë apo fjetur. Nëse ju do të rrini më shumë se tre ditë, bebi do të fillojë të rregullojë oraret e veta sipas orës së vendit. Ju duhet të rregulloni oraret sipas kërkesave të tij. Bebi do të përshtatet më kollaj nëse merrni me vete disa gjëra të njohura për të: një batanije me të cilën i pëlqen të flejë, sapunin me të cilin lahet zakonisht, peshqirin,

U

MUAJI I PARË

123

lojrat që pëlqen gjatë banjës. Jepini ushqimin e zakonshëm, pasi kjo nuk është koha për të provuar formula të reja. Është mirë që kur të përgatisni valixhen, të merrni një çantë të veçantë më gjërat e bebit. Kjo e bën më të lehtë të gjeni diçka që kërkoni, dhe pakëson mundësinë që të harroni ndonjë gjë. Gjithashtu ju duhet një çantë e madhe për lojrat, shishet, panolinat, kremrat, pecetat fshirëse. Mbajeni këtë çantë gjithmonë me vete. Kur udhëtoni me makinë, sigurohuni që e keni lidhur mirë bebin në karrigen e makinës (për bebe). Vendi më i përshtatshëm është sedilja e mbrapme. Nëse fëmija juaj ushqehet me qumësht artificial, merrni me vete më tepër qumësht nga sa ju nevojitet, sepse mund të ndodhë që të zgjatet udhëtimi. Kujdesuni ta mbani qumështin në mjedis të përshtatshëm.

shumë më pak probleme se sa kur rritet. Për pushimet në bregdet Nuk është e vërtetë që fëmija nuk duhet të çohet në plazh për pushime, por të gjithë të vegjlit janë delikatë dhe nevojitet të mbrohen nga dielli. Cilat janë veprimet e diellit në lëkurën e njeriut? Dihet që në rrezet e diellit përmbahen rrezet e quajtura ultravjollcë dhe infra të kuqe. Veprimet që ka dielli mbi lëkurën e njeriut, janë të lidhura me këto rreze. Ato mund të jenë veprime afatshkurtra dhe afatgjata, pozitive dhe negative: Veprimet pozitive: · Ngrohja e lëkurës në sajë të rrezatimit infra të kuq · Veprimi kundër rakitizmit për shkak të prodhimit të vitaminës D nga rrezet ultravjollcë · Veprim antidepresiv Veprimet negative · Eritema diellore Veprimet afatgjata · Përmirësim i disa sëmundjeve të lëkurës (dermatiti atopik ­ rrjebulla, psoriaza, vitiligobythë pule...) · Pigmentim i vonë që fillon rreth dy ditë pas ekspozimit në diell · Plakje e lëkurës · Favorizim i disa tumoreve të lëkurës prej qëndrimit të zgja-

SI TË PËRGATITEMI PËR PUSHIMET E PARA ME BEBIN

und t'i programoni pushimet tuaja sipas qejfit; edhe pse i vogël, fëmija nuk përbën pengesë për pushimet. Ai mund të udhëtojë me makinë, mund të shkojë në bregdet ose malësi, bile krijon

M

124

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

tur nën rrezet ultravjollcë A dhe B. Kush veçanërisht duhet të mbrohet nga dielli? · Të gjithë fëmijët e vegjël me aftësi të pakët për mbrojtje natyrale nga dielli (fëmijët me albinizëm ose kserodermë pigmentoze) · Të gjithë fëmijët me një sëmundje të lëkurës të shkaktuar nga ekspozimi në diell (fotodermatit) · Fëmijët që marrin disa ilaçe (fotosensibilizuese) që rrisin ndjeshmërinë e lëkurës ndaj ekspozimit në diell · Fëmijët me sëmundje që e rrisin ndjeshmërinë e lëkurës ndaj rrezatimit diellor Përse duhet të mbrohen fëmijët nga rrezatimi diellor? Sasia e melaninës së prodhuar në fillimet e jetës është shumë e pakët, por gradualisht me rritjen e fëmijës, edhe prodhimi i saj rritet. Studimet epidemiologjike kanë treguar se ekspozimi i zgjatur në fëmijëri (<15 vjeç) ndaj rrezatimit diellor, shoqërohet me rrezik më të madh për tumore të lëkurës. Në fakt, rreziku për tumor të lëkurës në pjesën më të madhe përcaktohet nga mënyra se si një individ është mbrojtur nga rrezet ultravjollcë në vitet e para të jetës, ndërsa kujdesi ndaj rrezatimit ultravjollcë në vitet e mëvonshme duket se ndikon më pak në shfaqjen e tumoreve të

lëkurës. Disa rregulla që duhet të kemi parasysh: · Nuk është e domosdoshme të shkoni në bregdet, në qershor, ose shtator, janë po ashtu të përshtatshëm edhe korriku e gushti. · Është pa kuptim që të rrish në qytet kur vapa është në kulm, ose të shkosh në bregdet kur klima është ende e ftohtë. · Duhet të shmanget ekspozimi në diell nga ora 10.00 ­ 16.00, kur edhe përqëndrimi i rrezatimit ultravjollcë është më i larti. · Shmangini qëndrimet e zgjatura të drejtëpërdrejta në diell ­ asnjëherë mos lejoni që fëmija të flejë nën diell · Sa herë që e nxirrni për shëtitje fëmijën, është mirë që të mos përdoret xhepi (kanguri), por të shëtitet me karrocë me strehën mbrojtëse dhe duke alternuar herë hije dhe herë diell. · Mbajeni përjashta me një kapele me strehë dhe gjithmonë të veshur me një bluzë të hollë pambuku dhe të bollshme. · Nxiteni fëmijën të pijë shumë ujë për të zëvendësuar lëngjet e organizmit që avullojnë nga vapa. · Shmangeni përdorimin e produkteve të lëkurës që nxisin nxirjen e lëkurës · Mos e konsideroni çadrën e diellit ose futjen në det si një

MUAJI I PARË

125

mbrojtës të mirë · Mos përdorni ilaçe ose kremra që rrisin ndjeshmërinë e lëkurës ndaj rrezatimit (p,.sh prometazina, disa prodhime kozmetike etj.) · Koha e ekspozimit në diell shtohet gradualisht (deri në 1015 min.) · Përdorni një produkt me mbrojtje maksimale · Përdoreni lëndën mbrojtëse disa herë gjatë ditës (afërsisht çdo 2 orë dhe pas çdo larjeje në det) · Zgjidhni një produkt të pranueshëm nga fëmija edhe nga ana kozmetike, edhe nga aroma etj. · Kujdes me kremrat kur fëmija është më pak se 6 muajsh. Ata mund të fërkojnë sytë, ose mund ta fusin në gojë kremin. · Mbrojtja e fëmijës nga rrezatimi diellor është thelbësore për parandalimin e tumoreve të lëkurës në moshë të rritur · Këshillohuni me mjekun tuaj për çdo shfaqje të papritur, ose në rast se fëmija juaj ka një problem që shoqërohet me ndjeshmëri të lëkurës ndaj rrezatimit diellor. Pushimet në mal Fëmija mund të çohet për pushime edhe në mal, pa krijuar ndonjë problem të veçantë. Në përgjithësi, si rregull, këshillohet që të shmangen pikat turistike mbi 2000 m. Edhe ekskursionet janë po ashtu të parrezikshme për fëmijën.

FAMILJA ME NJË ANËTAR TË RI

Një mesazh i veçantë për nënat Një nga arsyet që muaji i parë është shumë i vështirë, është se ju akoma nuk e keni marrë veten nga stresi i shtatzanisë e i lindjes. Mund të duhen javë para se trupi juaj të normalizohet (sidomos mbas epiziotomisë ­ prerjes dhe qepjes vaginale, apo operacionit). Gjithashtu mund të keni dhe ndryshime të humorit, si rezultat i ndryshimeve hormonale që ndodhin në trupin tuaj. Mund të keni shpërthime të qari pa ndonjë arsye të veçantë, ose depresion të lehtë në javët e para. Këto emocione mund të shtohen nga lodhja që vjen nga pagjumësia. Nëse ju provoni të ashtuquajturën `'paslindjen blu'' ose depresionin e paslindjes, mund të ndjeheni jo normale, të turpëroheni apo të mendoni se jeni nënë e keqe. Kujtohuni që kjo është normale mbas lindjes. Edhe baballarët nganjëherë ndjehen të mërzitur dhe të çuditshëm mbas ardhjes së një bebi të ri në shtëpi. Për të ruajtur veten nga dominimi i simptomave blu në jetën tuaj dhe mbi gëzimin e bebit, shmangni vetizolimin në javët e para. Mundohuni të pushoni kur bebi pushon, kështu nuk do të mbilodheni. Në se këto shqetësime vazhdojnë më tepër se disa javë, apo bëhen më të rënda, kërkoni ndih-

126

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

mën e një specialisti, psikoterapisti apo psikologu. Vizitorët mund të ndihmojnë për të kaluar momentet blu, duke gëzuar së bashku me ju për ardhjen e bebit. Por ata mund të jenë edhe të lodhshëm për ju dhe të dëmshëm për bebin, duke e ekspozuar ndaj infeksioneve. Prandaj pakësoni numrin e vizitorëve gjatë javëve të para. Kërkojini vizitorëve të lajmërojnë përpara se të vijnë dhe të bëjnë vizita të shkurtra, dhe nëse bebi juaj shqetësohet nga njerëzit, mos lejoni njeri jo të familjes ta mbajë apo t'i afrohet. Nëse shqetësoheni nga telefonatat, hiqni zilen e telefonit dhe vendosni sekretarinë telefonike. Me ardhjen e bebit është e vështirë të merresh njëkohësisht dhe me punët e shtëpisë. Kërkoni ndihmë nëse keni mundësi, nëse jo bëni më të domosdoshmet. Tani përqëndrohuni vetëm tek bebi. Një mesazh i veçantë për baballarët Kjo periudhë është shumë stresuese për çiftin. Është pothuaj e pa mundur të gjejnë kohë dhe aq më pak energji për njëri tjetrin. Ndërmjet kërkesave pa fund të bebit, nevojave të fëmijëve të tjerë, punëve të shtëpisë dhe punës, nëse bashkëshortët nuk ndihmojnë njëri tjetrin, do të fillojë një përleshje midis tyre. Në këtë

kohë disa baballarë e ndjejnë veten të mënjanuar nga vëmendja dhe afeksioni i nënës për fëmijën, sidomos kur fëmija është me gji. Problemi vështirësohet akoma më shumë, sepse marrëdhëniet seksuale janë të ndaluara për disa javë nga mjeku, por edhe po të ishin të lejuara, shumica e grave nuk janë të interesuara në aktivitetin seksual për njëfarë kohe mbas lindjes, si pasojë e lodhjes fizike dhe stresit emocional. Ky konflikt si dhe ndjenja e xhelozisë që mund të nisë në këtë kohë, është e përkohshme. Shpejt jeta do të hyjë në rutinën e vet të zakonshme, që do t'ju japë dhe një herë pak kohë për vete, për të rindërtuar jetën tuaj seksuale dhe sociale. Ndërkohë, bëni përpjekje të kaloni pak kohë vetëm ju të dy. Dhe mos harroni se të puthurat dhe përkëdheljet janë të nevojshme edhe për njëri-tjetrin, jo vetëm për bebin. Për këto arsye, është shumë e rëndësishme që babai të harxhojë ca kohë duke luajtur dhe mbajtur bebin. Kjo do ta lidhë më shumë emocionalisht me bebin. Bebet me baballarët qeshin dhe lëvizin këmbët dhe duart edhe më shumë se me nënën. Me nënën loja është më e qetë dhe më e butë. Për bebin të dyja këto janë të rëndësishme, prandaj në kujdesin për të duhet të

MUAJI I PARË

127

përfshihen të dy prindërit. Vëllezërit dhe motrat Me ardhjen e bebit, fëmija tjetër e ndjen veten të braktisur. Ai mund të jetë mërzitur që në momentin që nëna shkon në spital, sepse është hera e parë që ndahet për kohë të gjatë prej saj, por edhe kur nëna kthehet në shtëpi, fëmija nuk arrin të kuptojë se ajo është e lodhur dhe s'ka fuqi të luajë me të. Për më tepër tani të gjithë merren me bebin dhe i kushtojnë gjithë vëmendjen që dikur i kushtohej atij. Është në dorë të prindërve të sigurojnë fëmijën se e duan dhe vlerësojnë shumë dhe ta ndihmojnë të kuptojë situatën e re të krijuar në familje. Këtu janë disa sugjerime si të ndihmojmë fëmijët më të mëdhenj dhe t'i përfshijmë në jetën e bebit në javët e para: · Nëse është e mundur merrini fëmijët të vizitojnë nënën dhe bebin në maternitet. · Kur të ktheheni në shtëpi me be· ·

·

·

bin, sillini një dhuratë fëmijës tjetër për të festuar së bashku. Caktoni një kohë për ta kaluar vetëm, me secilin nga fëmijët. Kur të bëni fotografi bëni disa vetëm me fëmijët e rritur si dhe nxirrni fëmijët bashkë me bebin. Kërkojini gjyshërve dhe të afërmve t'i marrin në shëtitje në kopshtin zoologjik, në një film, ose thjesht për drekë. Kjo mund t'i ndihmojë në çastet kur ndihen të braktisur. Sidomos në muajt e parë, kur ushqyerja me gji është e shpeshtë, ata mund të bëhen xhelozë nga intimiteti që ju keni me bebin gjatë ushqyerjes. Tregojini se ju mund ta ndani këtë intimitet duke treguar përralla, histori, duke lexuar libra dhe duke bërë biseda. Gjatë kësaj kohe mund të krijohet mundësia të flisni dhe për problemin e xhelozisë. Kjo do t'i ndihmojë ta pranojnë më lehtë situatën.

128

0 - 4 MUAJ

Pjesa II VITI I PARË

130

1 0 - 4 muaj

Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit

G

jatë këtyre muajve të hershëm çuditë e foshnjërisë vazhdojnë të shpalosen. Rritja ecën me hapa të shpejtë. Sistemet e trupit jane të stabilizuara më mirë, temperatura, format e frymëmarrjes dhe rrahjet e zemrës fillojnë të bëhen më të rregullta. Periudhat e gjata të qëendrimit zgjuar ndikojnë në zhvillimin personal dhe social të fëmijës. Reagimi ndaj njerëzve të tjerë fillon të shfaqet në momentin që bebi praktikon dhe kënaqet duke përdorur sytë e tij për të eksploruar mjedisin. Duke kuptuar se rreth tij ndodhen dhe njerëz të tjerë, bebi gradualisht krijon një ndjenjë besimi dhe lidhet emocionalisht me prindërit dhe kujdestarët. Ndërkohë që e qara mbetet rruga kryesore e komunikimit dhe e tërheqjes së vëmendjes së të rriturit, fillojnë të shfaqen gradualisht aftësi komunikimi më komplekse. Bebi fillon të gjejë një kënaqësi të madhe në imitimin e tingujve të të folurit dhe gjesteve të të tjerëve. Ai mëson vazhdimisht gjatë gjithë orëve që rri zgjuar, ku përdor aftësi të reja për të njohur botën, për të marrë informacion për një mjedis ende të ri dhe të panjohur. Gjithsesi është e rëndësishme të theksojmë edhe një herë se zhvillimi mendor, zhvillimi i lëvizjeve dhe zhvillimi i perceptimit (perceptim = procesi i marrjes, analizimit, përpunimit dhe dhënies kuptim të informacionit që merret nga bota e jashtme) janë të lidhur ngushtë me njëri- tjetrin dhe është e pamundur t'i ndash gjatë këtyre muajve.

0 - 4 MUAJ

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

131

RRITJA DHE KARAKTERISTIKAT E RRITJES

· Gjatësia mesatare është 50.868.6 cm: rritet afërsisht 2.54 cm në muaj (matja bëhet me fëmijën shtrirë në shpinë, nga maja e kokës deri në fund të thembrës, gjunjët shtrirë drejt dhe shputa në kënd 900. · Pesha mesatare është 3.6-7.3 kg: pesha e femrave është disi më e vogël se e meshkujve. · Shtimi në peshë është afërsisht 110-220 gram në javë. · Ritmi i frymëmarrjes është afërsisht 30-40 frymëmarrje në minutë: ritmi rritet dukshëm kur bebi qan, apo është duke bërë diçka. · Temperatura normale e trupit lëviz nga 35.70-37.50 C. · Perimetri i kokës dhe i gjoksit janë afërsisht të njëjtë. Perimetri i kokës rritet afërsisht 1.9 cm në muaj deri në dy muaj, më pas rritet 1.6 cm për muaj deri në 4 muaj. Rritjet janë një tregues i rëndësishëm i vazhdimësisë së rritjes së trurit · Vazhdon të marrë frymë duke përdorur muskujt e barkut. · Fontanela posteriore (hapje e kockave të kafkës në pjesën e pasme të kokës tek bebet, gjatë procesit të kalcifikimit të plotë të tyre) mbyllet në muajin e dytë. · Fontanela anteriore (hapje e · ·

· · · · ·

kockave të kafkës në pjesën e sipërme të kokës tek bebet dhe fëmijët deri 2 vjeç, gjatë procesit të kalcifikimit të plotë të tyre) mbyllet afërsisht në 2 vjeç Fytyra mbetet e ndjeshme dhe irritohet lehtë. Duart dhe këmbët janë të së njëjtës gjatësi, madhësi dhe formë: të mbledhura lehtë dhe të shtrira. Këmbët mund të duken shumë pak të harkuara. Shputa duket e sheshtë, pa hark. Qan me lot. Sytë fillojnë të lëvizin të dy njëkohësisht. Bebi fillon të shohë ngjyrat.

ZHVILLIMI LËVIZOR

Reflekset jane aktivitete automatike të pavullnetshme. Në këtë periudhë të zhvillimit, sjelljet lëvizore refleksive fillojne të ndryshojnë: · Reflekset e kërkimit dhe thithjes janë të zhvilluara më mirë · Muskujt e qafës fillojnë të aktivizohen në mënyrë të vullnetshme për të mbajtur gradualisht kokën. · Refleksi i përtypjes dhe lëvizjet e gjuhës ende nuk janë formuar mirë: bebi ende nuk është në gjendje të kalojë ushqimin në pjesën e pasme të gojës · Refleksi i kapjes fillon të integrohet gradualisht · Refleksi Landau shfaqet afërsisht në mes të kësaj periudhe:

132

PJESA II

VITI I PARË

·

·

·

·

·

·

·

·

nëse fëmijën e mbajmë në pozicionin barkas mbi dorën tonë, ai përgjigjet duke ngritur kokën drejt lart dhe duke shtrirë plotësisht këmbët. Kap lodrat duke përdorur të gjithë dorën, por nuk ka forcë për t'i mbajtur ato. Duart janë thuajse gjatë gjithë kohës të hapura ose gjysmë të hapura. Toni dhe zhvillimi i muskujve janë të njëjtë, si për femrat dhe për meshkujt. Fuqia e muskujve dhe kontrolli përmirësohen: lëvizjet gradualisht fillojnë të bëhen më të buta dhe më të qëllimshme. Ngre kokën dhe gjithë trupin mbështetur mbi parakrahë, kur është në pozicionin barkas. Në fund të kësaj periudhe bebi kthen kokën nga njëra anë te tjetra, kur është shtrirë në shpinë mund të ngrejë pak kokën nga dysheku në vijë të drejtë me trupin. Pjesët e sipërme të trupit janë më aktive: sjell duart përpara fytyrës, rrok duart, lëkund krahët, kërkon të kapë lodra dhe sende të ndryshme. Në fillim bebi kthehet nga përmbys në shpinë, duke kthyer fillimisht kokën nga njëra anë dhe trupi ndjek këtë lëvizje duke u rrotulluar. Afër fundit të kësaj periudhe, bebi rrotullohet në mënyrë të vullnetshme nga përmbys në shpinë dhe pastaj anash.

Jo të gjithë, por një pjesë e mirë e fëmijëve tre muajsh mund të ngrenë kokën lart në një kënd 900.

Figura 10. Ngrihet mbi parakrahë · Në fillim të kësaj periudhe, nëse vendoset ulur, koka varet mbrapa dhe trungu është shumë i harkuar. Më vonë, mund të ulet, duke i mbështetur pak kokën. Rreth muajit të katërt shumë bebe mund të ulen me mbështetje, duke mbajtur kokën drejt e po ashtu edhe me shpinën pothuaj drejt; i pëlqen të rrijë ulur në një ndenjëse fëmijësh ose ta mbajnë në prehër. Zhvillimi i aftësive lëvizore varet nga ushqyerja e bebit, nga mirëqenia e tij, shëndeti i mirë dhe mundësitë që i jepen për të lëvizur vetë. Bebet e lidhur në pelena, në djep, në krevat ose në ndenjëse, kanë mundësi të pakta të mësojnë se si punon trupi i tyre. Për ta ndihmuar bebin tuaj, ndryshoni pozicionin e tij shpesh herë gjatë

0 - 4 MUAJ

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

133

ditës, ulur, përmbys, në kurriz, për të nxitur sa më shumë aktivitetet fizike. Nxisni aktivitetet fizike duke e ulur bebin, duke bërë sikur po fluturon me krahët hapur, duke kalëruar mbi këmbët tuaja. Ndihmojeni të rrotullohet duke vendosur një lodër anash dhe kur shikoni se ai kthehet pak, ndihmojeni për t'u rrotulluar dhe arritur lodrën.

ZHVILLIMI NJOHËS DHE I PERCEPTIMIT

· Fikson një objekt që lëviz në një distancë 30.5 cm larg: ndjek pak objektet që lëvizin vertikalisht dhe horizontalisht në një kënd 180 gradë. · Ndjek një objekt horizontalisht dhe vertikalisht; përpiqet të arrijë e të kapë objektet · Vazhdon të shikojë në drejtim të sendeve që lëvizin, por që janë zhdukur nga shikimi. · Tregon se njeh deri diku madhësinë, ngjyrën dhe formën e sendeve në një mjedis të njohur - për shembull, njeh biberonin e vet, por kur shishja është e përmbysur, biberoni i duket si diçka tjetër, pra nuk e njeh. · Nuk kërkon një send që bie, ose një lodër që fshihet nën një mbulesë. Për të tani diçka që "është jashtë vështrimit, është jashtë mendjes". · Shikon duart me vëmendje. · Lëviz sytë nga një send tek tjetri.

· Fokusohet në sende të vogla dhe i kërkon ato: zakonisht ndjek lëvizjet e duarve të veta. · Sheh me radhë herë një send, herë duart e veta, pastaj sheh prapë sendin. · Imiton gjeste, si: mirupafshim, duartroket. · U gjuan sendeve që janë afër tij, në të majtë ose në të djathtë, me njëfarë saktësie. · Shikon në drejtim të burimit të tingullit (e gjen se nga vjen zhurma, tingulli, zëri). · Lidh tingujt dhe ritmin me lëvizjet duke lëvizur gjatë kohës së muzikës, këngës ose bisedës. · Mund të dallojë figurën e prindit nga të huajt, në qoftë se ndien edhe zërin, prekjen apo erën e prindit. · Fillon të afrojë sende në buzë. Nxitja, stimulimi i shqisave dhe i lëvizjeve të imëta dhe të qëllimshme do të ndihmojnë bebin në zhvillimin intelektual. Flisni me bebin që në fillim. Vërini emra lodrave, sendeve dhe njerëzve që ai shikon, emërtoni pjesët e trupit, shpjegoni çdo gjë që shikoni. Lexoni vjersha dhe përralla, duke i treguar ilustrimet. Prezantojeni bebin me shumë objekte, dyqanin, kishën, muzeumin. Udhëtoni me makinë, autobus, tren etj. Gjatë udhëtimit qëndroni afër dritares. Edhe në shtëpi vendoseni bebin pranë dritares, ose mbajeni afër kur lani rrobat apo gatuani. Mund

134

PJESA II

VITI I PARË

ta vendosni gjithashtu përballë një pasqyre ose në mes të tapetit. Çfarëdo që të bëni, mos e sforconi bebin ose veten për të arritur diçka. Ju luani lojën, zbavituni, të mësuarit vjen si shpërblim, një shpërblim i rëndësishëm.

·

·

ZHVILLIMI I GJUHËS DHE I TË FOLURIT

· Fillimisht bebi reagon (ndalon qarjet, frikërat) ndaj tingujve, ndaj zërit, zhurmës së ziles e më vonë do të kërkojë për burimin e tingullit, duke kthyer kokën dhe lëvizur sytë. · Kordinon zërin me shikimin dhe me lëvizjet e trupit në komunikimin ballë për ballë me prindërit dhe kujdestarët; mund të ndjekë dhe të përpiqet të mbajë vazhdimësinë e komunikimit. · Belbëzon ose gugat kur dikush i flet apo i buzëqesh. · Gugat duke përdorur tinguj si ah, eh, uh: gjithashtu imiton tingujt e vet dhe pasthirrmat e prodhuara nga të tjerët. · Qesh me zë të lartë. · ·

·

·

·

· ·

ZHVILLIMI I PERSONALITETIT DHE AI SOCIAL

· Mund të imitojë, të mbajë, të përfundojë, dhe të shmangë

·

ndërveprimet, për shembull: bebi kthehet ose largohet nga një person ose situatë. Reagon ndryshe ndaj ndryshimeve të zërave të të rriturve: për shembull, mund të ketë frikë nëqoftëse zërat janë të lartë, të zemëruar, ose të panjohur. Kënaqet kur e mbajnë hopa dhe kur e përkëdhelin, më shumë sesa kur e ushqejnë dhe kur e vënë në gjumë. Gugat, lëshon klithma kur zgjohet. Buzëqesh në përgjigje të një fytyre ose zëri të njohur: të qeshurat gjatë gjumit mendohet se janë mekanike. Mund të përqendrohet te vetja duke luajtur me gishtat, duart dhe këmbët. Kënaqet me zakonet familjare, si kur bën banjë dhe kur i ndërrojnë panolinat. Entuziazmohet në lojë, kur ne i buzëqeshim, e gudulisim ose kërcejmë. Shpenzon më pak kohë duke qarë. Njeh dhe kërkon fytyra dhe sende të njohur, si babain ose biberonin: reagon duke përplasur duart dhe duke lëshuar tinguj, shumë i gëzuar. Pushon së qari kur i afrohen prindërit ose kujdestarja.

0 - 4 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

135

Rutina e përditshme

USHQYERJA

· Merr 5 deri në 8 vakte në ditë. · Fillon të shqetësohet përpara kohës së ushqimit: nuk qan gjithmonë për të sinjalizuar nevojën për të ngrënë. · I nevojitet vetëm një ndihmë e vogël për të kapur gjoksin me gojë: fillon të ndihmojë veten ,duke përdorur duart e tij për të gjetur thithin e gjirit. · Thith me shumë vrull; mund të "mbytet", ngaqë thith me shumë dëshirë dhe ngut. · Shfaq nervozizëm, nëqoftëse vazhdojmë t'i japim akoma ushqim kur ai është i ngopur. · Nuk është akoma gati për të ngrënë ushqim të fortë. Dy pyetje të nënave në lidhje me ushqyerjen me gji Bebi po pinte shumë mirë gji dhe papritur ai nuk pranon të pijë për rreth 8 orë. Ka ndonjë gjë që nuk shkon me qumështin tim? Patjetër që ka diçka që nuk shkon, por jo patjetër kjo ka të bëjë me qumështin. Mospranimi i përkohshëm i gjirit nuk është i pazakontë dhe pothuajse gjithmonë ka një shkak të veçantë. Zakonisht ky shkak është: Dieta e nënës. Keni ngrënë ushqim të pasur me qepë, hudhra, lakër, salca shumë pikante. Mbase bebi po proteston ndaj shijes pikante apo shumë të fortë të qumështit. Mos i përdorni ato ushqime që shkaktojnë këtë sjellje të fëmijës. Ftohja. Fëmijët të cilët mezi marrin frymë për shkak të hundëve të zëna, nuk mund të pinë dhe të marrin frymë në të njëjtën kohë me anë të gojës. Është e kuptueshme që ata do të zgjedhin të marrin frymë. Përdorni avullin, lagështimin e ajrit, thithës për hundën, ose pyetni mjekun për pika në hundë. Dalja e dhëmbëve. Megjithëse fëmijët fillojnë të luftojnë me daljen e dhëmbëve rreth moshës 5-6 muaj, ka të tjerë që e fillojnë shumë më herët dhe rrallë që në moshën 2 muajsh. Pirja e qumështit ushtron presion në mishrat e fryra të dhëmbëve, duke e bërë thithjen të dhimbshme. Fëmijët fillojnë të pijnë prapë me oreks, menjëherë sapo kalon dhimbja.

136

PJESA II

VITI I PARË

Dhimbja e veshit. Dhimbja e veshit përhapet në nofulla dhe rëndohet kur bebi thith gjirin. Myku i gojës. Nëse bebi ka myk në gojë, ushqyerja është e dhimbshme. Sigurohu që infeksioni nuk ka kaluar në thithat e gjirit, ose në ndonjë vend tjetër të trupit. Dalja e ngadalshme e qumështit të gjirit. Tek disa nëna duhet rreth 5 minuta thithje deri sa të fillojë të rrjedhë qumështi, dhe bebi mund ta lërë gjirin para se të dalë qumështi. Për ta kapërcyer këtë problem, shtrydhni pak qumësht para se të merrni bebin në gji, që ai të gjejë diçka në përgjigje të përpjekjeve të tij. Ndryshim hormonal te nëna. Një shtatzani e re ose ardhja e menstruacioneve (periodave) mund të shkaktojë ndryshimin e shijes së qumështit dhe bebi mund të mos ta pranojë atë. Stresi, tensioni i nënës. Nëqoftëse nëna është e shqetësuar dhe e stresuar, ajo ia komunikon këtë edhe fëmijës, duke e irrituar. Qetësohuni. Ndonjëherë nuk gjendet ndonjë shpjegim për mospranimin e fëmijës. Bebi thjesht mund të jetë i ngopur për 1 ose 2 vakte. Fatmirësisht, në shumicën e rasteve mospranimi është i përkohshëm. Nëqoftëse ai

vazhdon dhe shoqë-rohet me probleme të tjera sëmundjesh, kontaktoni mjekun. Bebi im nuk do të ushqehet në gjirin e majtë dhe ai më është zvogëluar shumë në krahasim me tjetrin. Disa fëmijë preferojnë një gji në krahasim me tjetrin. Kjo vjen ngaqë ai ndihet më rehat dhe më i sigurt në krahun më të fortë të nënës, ose ka nëna që preferojnë të mbajnë bebin në anën e majtë, që dorën e djathtë ta kenë të lirë për të bërë diçka tjetër, si të flasin në telefon, të lexojnë ndonjë libër etj. Njëri gji mund të prodhojë më shumë qumësht, nëse nëna e vendos bebin më shpesh në atë gji për shkak të ndonjë dhimbjeje pas operacionit, apo edhe prej vendit ku ndodhet televizori në dhomë. Megjithëse ju mund të përpiqeni të rrisni prodhimin e qumështit në gjirin tjetër me anë të pompave, ose të filloni ushqyerjen gjithmonë te ky gji, ndonjëherë edhe kjo mund të mos japë rezultat. Gjinjtë fillojnë të barazohen kur bebi shkëputet nga gjiri dhe kjo mund të korrigjohet me anë të reçipetave. Rrallëherë bebi e kundërshton njërin gji për shkak të ndonjë sëmundjeje që po zhvillohet në atë gji, ndaj nëna duhet të kujdeset për veten dhe të bëjë kontrolle mjekësore të herëpashershme.

0 - 4 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

137

TUALETI, BANJA, VESHJA

· Zakonisht bebi gëzon kur lahet: përplas këmbët, qesh, gjuan dhe duhet mbajtur me kujdes. · Ka një ose dy jashtëqitje në ditë: ndonjëherë ndodh që del 1 herë në dy ditë. · Fillon të vendosë një kohë të rregullt për jashtëqitjen.

Figura 12. Shumica e bebeve janë shumë hezitues, madje edhe qajnë herët e para kur futen në banjë. Përpiquni ta qetësoni me fjalë të ngrohta dhe mbaje mirë. · Në këtë periudhë mund të fillojë thithja e gishtit ose gishtave. Mos e pengoni bebin ta thithë gishtin, kjo e ndihmon të flejë. Ai po përpiqet të merret me veten përpara se të flejë: "flet", luan me duar. Si t'ia bëjmë zgjimit të përsëritur netëve? Zgjimet natën mund të kthehen në një barrë të rëndë për prindërit, edhe kur ato zgjasin vetëm disa javë. Prishja e gjumit të bën agresiv. Kur një fëmijë zgjohet natën, një deri disa herë dhe qan për javë dhe muaj të tërë, prindërit mund të rropaten keq nga nervat. "Kur do të pushojë më në fund së qari ky fëmijë!" Dhe së fundi

Figura 11. Shpesh herë, për të shpëlarë shampon mund të fërkoni kokën me një leckë të lagur.

GJUMI

· Bebi shpesh bie të flejë herët në darkë pas ushqimit të mbrëmjes. Tani mund të fillojë të flejë gjatë gjithë natës: shumë bebe nuk flenë më shumë se 6 orë rresht edhe për disa muaj. Mesatarja e gjumit në ditë është 14 deri në 17 orë: zakonisht zgjohen 2 deri në 3 herë gjatë periudhës së ditës.

138

PJESA II

VITI I PARË

thonë: "Po nuk më la tani të fle, do ta vdes fare!" Jo pak prindër të stërlodhur mbushen natën me ndjenja inati, që i habisin dhe ata vetë dhe i trembin thellësisht, por që nuk i shprehin pothuajse kurrë ndonjëherë dhe aq më pak as nuk i vënë në jetë, lavdi Zotit për këtë ! Ka raste kur "shërbimet e natës" i bezdisin në atë masë saqë në këtë periudhë janë të bindur se nuk do të bëjnë fëmijë të tjerë. Më keq se zgjimi natën është për disa prindër fakti që po u zgjuan një herë, nuk mund të flenë më. Bebi i tyre fle përsëri i qetë, por ata vetë janë sy hapur dhe mundohen duke u sforcuar që ta gjejnë gjumin përsëri. Ata mendojnë ditën e nesërme, sesi do t'u duhet të punojnë të lodhur gjatë gjithë ditës dhe kjo gjë ua prish edhe më shumë humorin. Ata mundohen të numërojnë sa të lodhen, të mos mendojnë asgjë, por gjumi nuk vjen. Për ta kthyer gjumin më shpejt përsëri ndihmojnë ushtrime shlodhjeje, pirja e një gote qumësht, të lexuarit derisa të kapiten sytë, dëgjimi i muzikes ose dalja shëtitje për disa minuta. Ka raste kur një këshillë e mirë nga një mik, apo nga një specialist (mjek, punonjës social, psikoterapist, psikolog) është me të vërtetë e shtrenjtë, po aq e shtrenjtë sa gjumi i vrarë. Pra ia vlen që ta vrasësh mendjen se si ta kalosh më mirë këtë provim të vështirë. Paraprakisht duhet thënë më e rëndësishmja: Prindërit duhet të

bien në ujdi midis tyre. Nëse ata nuk e bëjnë këtë, mund të ndodhë fare lehtë që të dy të zgjo-hen çdo natë nga të qaret e fëmijës. Si rrjedhim zhvillohet shpesh një sjellje "zemërbardhësie apo fisnikërie": kur prindërit zgjohen nga të qarët, çdonjëri prej tyre bën sikur po fle më tej dhe shpreson që të zgjohet tjetri. Nëse së fundi njëri prej tyre dorëzohet dhe çohet prej krevatit, tjetri bën sikur sapo u zgjua dhe i lutet partnerit që të çohet ai këtë herë, me shpresë se partneri do ta pranojë kërkesën dhe do ta lërë atë të flejë më tej. Kjo sjellje"sakrifikuese" është e padurueshme për një kohë të gjatë dhe para së gjithash është e lodhshme dhe çon në ndjenja të pakëndshme. Prindërit duhet të mendojnë me detaje se si mund ta organizojnë "shërbimin e natës", që të arrijnë të flenë sa më gjatë që të dy. Disa prej prindërve i ndajnë netët në mënyrë të tillë, që njëri prej të dyve një herë në dy netë të flejë pa e prishur gjumin. Në disa familje (kur nëna ende s'ka dalë në punë) babai merr përsipër çdo natë të tretë ose netët në fund të javës, për të mos shkuar në punë tepër i rraskapitur. Edhe kur babai zgjohet natën, në shumicën e rasteve barra kryesore i bie nënës. Një pjesë e nënave e zëvendësojnë qetësinë e prishur natën gjatë ditës. Kur bebi ka pirë,

0 - 4 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

139

nëna mund ta vendosë atë për të fjetur në largësi të tillë që mund ta arrijë. Kur bebi qan, nëna e merr atë në gji pa u çuar vetë, i jep për të pirë dhe e vë përsëri në krevatin e tij. Në këtë mënyrë nëna e gjen gjumin përsëri më shpejt. Për shumë prindër, fëmijët e të cilëve zgjohen natën, prishja e qetësisë së komshinjve, gjë që shpesh nuk është aspak e vertetë, është një siklet më shumë. Në përfytyrimet e prindërve komshinjtë bëhen dëshmitarë të dështimit të tyre: sepse sipas tyre, vetëm fëmijët e prindërve të pazotë zgjohen natën dhe prishin qetësinë e njerëzve të tjerë. Ndjenjat e fajit dhe të pazotësisë mund të bëjnë që prindërit t'ju shmangen takimeve me komshinj në shkallë. Por në shumicën e rasteve nuk është kaq keq puna. Shumë fqinjë, duke pasur parasysh përvojën e tyre, kanë mirëkuptim për mundimin e prindërve, fëmijët e të cilëve zgjohen natën. Ata nuk e shohin aq problemin tek prindërit, sesa tek izolimi i pamjaftueshëm në ndërtimet e banesave. Së fundi disa vërejtje për këshilla që bëhen shpesh nga miqtë dhe farefisi, por që nuk këshillohet të zbatohen: T'i lemë fëmijët të qajnë? Bebet zgjohen në muajt e parë të jetës dhe ata janë të varur nga dhënia e

ushqimit: prandaj është torturuese dhe e pakuptimtë t'i lësh bebet të qajnë. Nuk ekziston asnjë e dhënë që thotë se fëmijët nisin të flenë më shpejt pa u zgjuar, kur prindërit i lënë ata të qajnë. T'u japim fëmijëve ilaçe? Ilaçet e gjumit dhe të qetësimit nuk e përkrahin në asnjë mënyrë zhvillimin e gjumit, përkundrazi ato pengojnë gjumin dhe dëmtojnë vëmendjen e fëmijës kur është zgjuar. Ato bllokojnë aktivitetin e trurit të tij. Ilaçet mund të jenë në ndonjë rast me dobi për prindërit, por jo për fëmijët e tyre. T'u japim fëmijëve para gjumit qumësht formule ose muhalebi? Studime të ndryshme kanë treguar se ushqimi me biberon i pasuruar nuk çon drejt një gjumi të plotë, por të shpejtë. Është e vërtetë se fëmijët që ushqehen me gji, zgjohen më shpesh natën sesa fëmijët që ushqehen me biberon. Kjo ndodh pasi fëmijët që ushqehen me gji për çdo vakt ushqimi, zakonisht marrin më pak qumësht dhe gjatë ditës pinë më pak. Si pasojë ata janë të varur gjithnjë e më tepër dhe për një kohë më të gjatë nga marrja e ushqimit gjatë natës.

LOJA DHE AKTIVITETI SOCIAL

· Kohën kur është zgjuar e kalon

140

PJESA II

VITI I PARË

me aktivitete fizike: gjuan, kthen kokën nga njëra anë te tjetra, bashkon duart bashkë, kap sende. · Fillon të bëhet "llafazan", nxjerr tinguj me entuziazëm. · Pëlqen që t'i këndojnë dhe t'i flasin; mund të qajë kur "biseda" përfundon. · Duket i kënaqur kur zgjohet dhe është vetëm në dhomë, por kjo për një kohë të shkurtër. A janë të dëmshme lojërat e forta? Shpesh prindërve dhe më shumë babait i pëlqejnë lojrat e forta, të ashpra - prindi e hedh bebin dhe e pret në lartësi. Duke parë shkëlqimin e gëzuar

të syve të fëmijës, ndërkohë që ai rrotullohet në ajër, është e vështirë të mendosh se e gjithë kjo mund të përfundojë në tragjedi. Por mund të ndodhin dy lloj dëmtimesh: · Shkëputje e retinës që mund të çojë në verbëri, · Dëmtim të qafës ende të pastabilizuar të fëmijës, të trurit, deri edhe në vdekje. Këto dëmtime ndodhin më shumë kur bebi tundet në inat e sipër, por mund të ndodhin edhe gjatë lojës. Prandaj mos luani lojra të tilla, të cilat shkaktojnë lëvizje të forta e të shpejta të kokës së fëmijës. Megjithatë bebi mund të fluturojë në ajër, i shoqëruar nga duart tuaja dhe atij i pëlqen shumë kjo.

Këshilla për prindërit dhe kujdestarët

AKTIVITETE QË NDIHMOJNË BEBIN TË MËSOJË

· Imitoni zërat që nxjerr bebi dhe mimikën, (murmuritje, puthje, hapje të gojës, pasthirrma, shikim i pakënaqur). Qeshni edhe ju nëse foshnja fillon të buzëqeshë, duke i thënë "ti po qesh shumë bukur". · Këndojini këngë dhe lexojini bebit revista apo libra. Derisa bebet nuk i kuptojnë fjalët, ata nuk kuptojnë nëse i lexoni revista, gazeta, receta apo e-mail. Është toni i zërit tuaj dhe fjalët që gëzojnë bebin.

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

141

· Luani lojëra të thjeshta si "gjeje një lodër" (mbulo fytyrën me një rrobë dhe thuaji "gjeje kush është"); përsëriteni nëse bebi tregon interes. · Ngadalë shtrëngoni duart e fëmijës dhe mblidhini ato. Mblidhjani dhe këmbët, ndërkohë që jeni duke kënduar një këngë: pastaj filloni një aktivitet, për shembull "biçikleta"; lëvizjani këmbët sikur bebi po i jep biçikletës. · Prekni duart e bebit me një lodër të vogël (lodra pellushi): nxiteni bebin të kapë lodrën. · Ecni nëpër dhomë me bebin, duke prekur sendet dhe duke i vënë një emër. Qëndroni me bebin përballë pasqyrës, duke prekur dhe emërtuar tiparet e fytyrës: "buzët e bebit, buzët e babit, sytë e mamit, sytë e bebit". · Ngjitini bebit në krevatin e vet një pasqyrë (me kusht që të jetë e sigurt, jo qelqi), në mënyrë që të mund të shikojë dhe t'i flasë vetes së vet . · Bjerini një zileje afër bebit: kjo do ta ndihmojë të gjejë se ku është vendosur burimi i tingullit.

kurs apo pa lexuar shumë libra për rritjen e fëmijëve, disa fëmijë duket sikur janë shumë të përgjegjshëm dhe të etur për të mësuar, por çdo skuadër prind-fëmijë mund të jetë e suksesshme. Fushat për të cilat duhet të përkujdesemi dhe t'i nxisim, janë: Shqisa e shijes. Shumë shpejt bebi do të fillojë të futë gjithçka në gojë. Përmbahuni dhe mos ia ndaloni këtë fëmijës, përveç rasteve kur ajo është e dëmshme, helmuese ose shumë e vogël dhe ai mund ta kapërdijë. Shqisa e nuhatjes. Në mjediset e shtëpisë, aparati i hollë i nuhatjes së fëmijës ka shumë punë për të bërë. Ai nuhat erën e qumështit, parfumin e mamit, pulën që po piqet. Nëse bebi nuk është tepër i ndjeshëm ndaj aromave, jepini mundësi atij të nuhatë aroma të ndryshme, që të fillojë të njohë mjedisin. Shikimi. Më parë mendonim se i porsalinduri nuk shikonte, por sot ne e dimë se bebi fillon të mësojë me anë të shikimit. Ai duke parë dallon sendet nga njerëzit, sendet e ndryshme dhe njerëzit e ndryshëm, fillon të njohë gjuhën trupore, dhe të kuptojë çdo ditë e më shumë botën që e rrethon. Kur përgatisni dhomën apo vendin ku do të rrijë dhe flejë bebi, bëjeni këtë jo sipas qejfit tuaj, por duke zgjedhur lodra që stimulojnë shikimin

METODA PRAKTIKE PËR LOJËN

D

isa prindër duket sikur janë të lindur për të luajtur me fëmijët e tyre edhe pa bërë ndonjë

142

PJESA II

VITI I PARË

e fëmijës. Zgjidhni kontraste të forta si bardhë e zi, ngjyra të forta dhe që shkëlqejnë, por mos e mbingarkoni vendin kur rri bebi, se ai mund të ngatërrohet dhe hutohet kur shikon shumë gjëra në të njëjtën kohë. Sendet që stimulojnë shikimin janë: Rrotullueset, që varen 25 cm mbi krevatin e fëmijës, duke u vendosur në një anë të krevatit. Shpesh fëmijët preferojnë të djathtën. Sende të lëvizshme, të cilat kalojnë në fushën e shikimit të fëmijës dhe e nxisin atë të ndjekë sendin me sy. Sendet e palëvizshme. Fëmijët kalojnë shumë kohë duke vështruar sendet. Më të pëlqyeshmet janë format gjeometrike ose fytyra të thjeshta, bardhë e zi. Ngjyrat e ndezura dhe me kontraste preferohen më shumë se ato të zbehtat. Pasqyrat. Fëmijët i duan pasqyrat. Zgjidhni pasqyra metalike dhe jo prej xhami dhe vendosini pranë krevatit të fëmijës. Njerëzit. Fëmijët janë të lumtur kur shikojnë fytyrat e njerëzve. Prandaj ju dhe të afërmit e tjerë duhet të shpenzoni kohë duke qëndruar shumë afër bebit. Gjithashtu mund t'i tregoni fotografitë e njerëzve të afërm, duke i thënë se kush është secili nga ata.

Librat. Tregojini fëmijës piktura të thjeshta të njerëzve, kafshëve ose lodrave, duke i vënë emra atyre. Vizatimet duhet të jenë të qarta dhe të përcaktuara mirë, pa shumë detaje. Bota. Shumë shpejt bebi fillon të shikojë përtej hundës së vet dhe fillon të interesohet për botën. Kur dilni jashtë, tregojini gjthçka, pemët njerëzit, shtëpitë etj., por mos flisni pa pushim, se do ta mërzisni dhe ai do të humbasë përqëndrimin. Dëgjimi. Me anë të dëgjimit bebi mëson gjuhën, ritmin, rrezikun, emocionet dhe ndjenjat dhe për gjithçka tjetër në botë. Stimulimi dëgjimor mund të vijë prej çdo burimi: Zëri njerëzor. Ky është lloji i zhurmës më ngacmuese për bebin prandaj flisni, këndoni ninulla, tregojini përralla, imitoni kafshë, sidomos ato të cilat bebi i dëgjon shpesh. Luani duke iu përgjigjur fëmijës me tingujt e tij, pra duke e imituar. Tingujt e shtëpisë. Shumë bebe ndjejnë një melodi të lehtë, zhurmën e fshesës me korent, fishkëllimën e ibrikut, fishkëllimën e erës, zhurmën e ujit që rrjedh, fëshfërimën e letrës etj., megjithëse disa prej tyre mund të jenë të frikshme më vonë për të.

0 - 4 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

143

Lodrat që bëjnë zhurma, si rraket etj. Ju nuk duhet të prisni derisa bebi ta tundë vetë rraken, por mund ta tundni ju, t'ia vini në dorë dhe t'i tundni dorën, ose t'ia lidhni rraken në dorë. Koordinimi mes të parit dhe të dëgjuarit zhvillohet kur bebi kthen kokën në drejtim të zhurmës. Kutitë muzikore. Fëmijët i pëlqejnë shumë kutitë muzikore. Vendosini ato afër fëmijës, por sigurohuni që të mos jenë nga ato që thyhen ose ndahen në pjesë të vogla. Lodrat muzikore. Këto lodra stimulojnë si shikimin, ashtu dhe lëvizjet e imëta (për shembull të gishtave të dorës), për shembull një lepur që lëviz dhe këndon kur bebi tërheq një fije spangoje. Kaseta me këngë për fëmijë. Foshnjëria është periudhe ideale për të dëgjuar muzikë klasike, por më shpesh fëmijët preferojnë këngët ritmike dhe popullore. Prekja. Prekja është një nga mjetet më të rëndësishme të fëmijës për të njohur dhe kuptuar botën. Me anë të prekjes bebi njeh butësinë e mamit, ashpërsinë e faqes së babit, kupton që arushi është i butë, që furça është e ashpër dhe se ata që përkujdesen për të e duan dhe

këtë ia shprehin kur e ndërrojne, e lajnë, e ushqejnë, e përqafojnë. Ju mund t'i siguroni eksperienca të ndryshme fëmijës: Një dorë e dashur. Mësoni se si e pëlqen bebi përkujdesjen, të butë apo të vendosur, të shpejtë apo të ngadaltë. Shumica e fëmijëve duan të përkëdhelen dhe të puthen, t'i frysh lehtë te gishtat e duarve dhe të këmbëve. Ata e duan ndryshimin mes përkëdheljeve të mamit dhe të babit. Masazhi. Bebet, të cilave u bëhet masazh, duket se shtojnë më shumë në peshë dhe zhvillohen më mirë se ata që nuk bëjnë. Nuk është e qartë nëse këtu ndikon masazhi apo përkujdesja më e madhe. Bebet të cilat nuk preken e nuk ledhatohen nuk zhvillohen normalisht. Zbuloni se çfarë përkëdheljesh pëlqen bebi dhe çfarë jo. Materialet. Fërkoni lëkurën e fëmijës me materiale të ndryshme, për shembull pellush, kadife, që ai të mësojë se si janë ato dhe më vonë nxiteni t'i provojë vetë. Lëreni bebin përmbys mbi çarçaf, batanije, tapet, dysheme, tavolinë, mbi trikon e mamit etj. (mundësitë janë të panumërta) dhe vëzhgojeni që të kuptoni se çfarë provon dhe çfarë i pëlqen

144

PJESA II

VITI I PARË

SI BËHET MASAZHI I BEBIT

doni ju, më vonë mund ta ktheni përsëri në këtë zonë. Teknika Sa forcë do të ushtroni? Mbyllini sytë dhe shtypni kapakët e syve. Kjo është forca që ju duhet të ushtroni edhe kur fërkoni bebin tuaj, pa asnjë shqetësim. Në zona të vogla përdorni majat e gishtave, ndërsa në zona më të mëdha përdorni pëllëmbën e dorës. Përshkrimi hap pas hapi Koka: · Prekni ballin, pjesën e tëmthave dhe bazën e kokës · Qepallat, vetullat dhe qerpikët · Hundën · Faqet · Zonën përreth gojës · Veshët dhe zonën përreth. Nofullat: · Qafa nga përpara (kujtoni se kjo bëhet me butësi): godisni lehtë dhe masazhoni pjesën e përparme të qafës me lëvizje të ngadalta, deri poshtë në shpatulla. · Vendosni lehtësisht të dyja duart mbi shpatullat e tij. Përkëdheleni bebin nga qafa në shpatulla, në drejtim të kraharorit të tij. Shpatullat dhe krahët: · Formoni një unazë me gishtat tuaj dhe gishtin e madh përreth krahut të bebit. Filloni ta përkëdhelni përreth pjesës së

Z

gjidhni një moment kur ju dhe bebi juaj jeni të çlodhur dhe të qetë. Rekomandohet të bëhet gjysmë ore pasi bebi është zgjuar. Sigurohuni që dhoma të jetë e ngrohtë (temperatura deri 22 gradë) dhe zhvisheni plotësisht bebin. Nëse koha është e ftohtë ose me lagështirë, mbuloni zonat e trupit të bebit që nuk do t'i masazhoni. Bebi duhet të vendoset në një sipërfaqe të butë, që te ndihet rehat dhe i sigurt. Për këtë, mund të mbani pranë disa jastëkë. Fillimisht lyeni duart me pak krem ose me vaj ulliri, që ato të jenë të buta dhe të ngrohta. Fërkoni ngadalë nga koka deri tek gishtat e këmbës. Me lëvizje të ngadalta dhe të buta ju do të punoni në fytyrë, kokë, shpatulla, krahë, gjoks, stomak dhe gjymtyrë. Gjatë kohës që masazhoni bebin, shikojeni me dashuri. Kjo ngacmon të gjitha shqisat e bebit dhe vendos një komunikim më të thellë shikimi dhe prekjeje. Flisni me bebin tuaj lirisht, pa e frenuar veten. Kujtoni gjithmonë se prekja juaj duhet të jetë e butë dhe me dashuri dhe mos bëni lëvizje mekanike, sa për të kaluar radhën. Nëse foshnja dëshiron të ndërrojë pozicion, lëreni ta bëjë këtë. Mos e detyroni bebin të mbajë një pozicion që

0 - 4 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

145

parakrahut dhe më tej zbrisni poshtë, drejt në krah. Kujdes kur arrini tek bërryli, sepse ai është shumë i ndjeshëm. · Në kyçin e dores ju mund të bëni lëvizje të lehta rrotulluese të tij. Kujdes kur i bëni të gjitha këto lëvizje, ato duhen bërë me emocion, jo mekanike. Barku: · Masazhoni stomakun në një mënyrë rrethore (zona e organeve seksuale nuk duhet prekur). · Përkëdheleni barkun duke lëvizur duart në drejtim të akrepave të orës, duke filluar që poshtë kafazit të kraharorit. Kofshët: · Përkëdhelni çdo kofshë me të gjithë pëllëmbën e dorës, duke e shtypur lehtësisht në pjesën e sipërme të ijeve. · Përkulni lehtë kofshët dhe gjunjët, duke i shtyrë me butësi në drejtim të trupit. Thembrat dhe gishtat e këmbëve: · Masazhi i këmbëve është shumë qetësues. Filloni duke ushtruar një presion të lehtë në secilin gisht të këmbës, më tej në të gjithë këmbën dhe përsëri kthehuni tek gishtat. Ndonjëherë masazhi i këmbëve mund të ndihmojë të pakësohen dhimbjet në stomak. · Përkëdhelini në qetësi të gjithë gishtat. Aplikoni lëvizje rrethore tek thembrat.

Kurrizi: · Ktheni bebin përmbys. Filloni me lëvizje të mëdha dhe të ngadalta që përfshijnë kokën, qafën dhe këmbët, gjithnjë në të njëjtin drejtim. · Kaloni duart tuaja në shpatulla dhe shpinë, duke e masazhuar me majat e gishtave me lëvizje rrethore. Mos masazhoni shtyllën kurrizore, por vendosni pëllëmbët e duarve mbi të, që foshnja të ndjejë ngrohtësinë e tyre. Për të mbyllur masazhin, vendosni duart në fillim të këmbëve dhe filloni të përkëdhelni me butësi, ndërsa zbrisni poshtë në drejtim të gishtave të këmbës. Kur të arrini tek gishtat, filloni përsëri, nga këmbët lart. Me lëvizje të buta dhe të ngadalta përfundoni masazhin, duke filluar edhe një herë nga koka deri tek gishtat e këmbëve.

STIMULIMI I BEBIT GJATË MUAJVE TË PARË TË JETËS

ë shoqërinë tonë prindërit shumë herët fillojnë të shqetësohen nëse fëmijët e tyre mund të konkurojnë me moshatarët. Në fakt ata nuk duhet të shqetësohen, sepse fëmijët zhvillohen me ritme të ndryshme, ata që fillimisht kanë zhvillim të ngadalshëm, më vonë e përshpejtojnë ritmin e zhvillimit.

N

146

PJESA II

VITI I PARË

Gjithashtu të gjithë prindërit edhe me intuitë, bëjnë një punë të gjithanshme për stimulimin e fëmijës së tyre. Për të parë nëse kjo punë e bërë është në rrugën e duhur, lexoni këshillat e mëposhtme: Krijimi i një mjedisi të mirë Dashuri për bebin. Asgjë nuk e ndihmon më shumë bebin për t'u rritur dhe lulëzuar sesa dashuria. Lidhja e ngushtë me prindërit ose kujdestarët është shumë e rëndësishme për një zhvillim normal. Lidhuni dhe komunikoni me bebin. Shfrytëzoni çdo mundësi për të folur me të, për të kënduar, belbëzuar, kur jeni duke e ndërruar, duke e larë, rrugës në makinë etj. Këto këmbime stimuluese të rastësishme e ndihmojnë bebin të shkëlqejë. Edhe lodrat më të mira e më të shtrenjta në botë nuk kanë asnjë vlerë, nëse ju nuk përfshiheni në lojë me bebin. Njihni bebin. Mësoni se çfarë e bën bebin tuaj të lumtur apo të hidhëruar, të gjallëruar e të interesuar, apo të mërzitur e të fjetur. Kushtojini vëmendje fëmijës tuaj dhe do të mësoni më shumë se çdo të lexonit në ndonjë libër. Lëreni mënjanë stresin dhe kënaquni. As ju dhe as bebi nuk do të fitoni ndonjë gjë me shqetësimin tuaj

për rezultatet e fëmijës. Të mësuarit dhe zhvillimi nuk nxiten me forcë. Nëse ju jeni i pakënaqur me punën e tij, kjo e dëmton shumë vetëvlerësimin e fëmijës. Në vend që të mendoni sesa i aftë është bebi, qetësohuni dhe kënaquni. Lërini fëmijës hapësirë. Vëmendja ndaj fëmijës është jetësore, por vëmendja e tepruar mund të jetë mbytëse. Megjthëse fëmijët e kanë të nevojshme ta dinë se ata do të ndihmohen kur të kenë nevojë, duhet të mësojnë si ta kërkojnë këtë ndihmë. Vëmendja juaj e vazhdueshme mund të dëmtojë aftësinë e fëmijës për të luajtur dhe mësuar në mënyrë të pavarur dhe më vonë një fëmijë jo i pavarur do ta bëjë shumë të vështirë kthimin e vëmendjes tuaj te diçka tjetër. Luani me bebin tuaj, por lëreni për ca kohë atë vetëm me lodrat dhe shkëputuni prej tij. Udhëheqja. Bëjini të qartë fëmijës se ju nuk jeni udhëheqësja. Nëqoftëse ai do të luajë me telefonin, mos e detyroni të luajë me makinën. Lëreni të marrë herë pas here komandën dhe në këtë mënyrë të forcojë vlerësimin për veten. Gjithashtu lëreni bebin të vendosë për përfundimin e lojës. Nëqoftëse injoroni shenjat e tij për të përfunduar lojën dhe e detyroni të vazhdojë, kjo gjë e mërzit shumë bebin dhe ai e humbet interesin.

0 - 4 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

147

Koha e duhur. Bebi mund të ndodhet në 6 gjendje gjatë ditës: gjumë të thellë, gjumë të lehtë, përgjumje, i zgjuar aktiv, duke qarë, i zgjuar i qetë. Periudha më e mirë për të stimuluar zhvillimin e fëmijës, është kur bebi është në gjendjen e zgjimit aktiv. Gjthashtu kini parasysh se bebet kanë një periudhë të shkurtër vëmendjeje. Lavdërojeni bebin. Kur bebi arrin rezultate, tregojini vlerësimin tuaj duke e përqafuar, duartrokitur etj. Kjo gjë ju qetëson ju dhe i jep bebit mesazhin: Ti je i mrekullueshëm!

nëqoftëse në moshën 4 muajshe bebi: · Nuk vazhdon të tregojë një rritje në peshë, gjatësi, dhe perimetrin e kokës. · Nuk qesh në përgjigje të buzëqeshjes së të tjerëve (qeshja sociale është një nga guret themeltarë të zhvillimit). · Ndjek një send në lëvizje me sytë e fokusuar bashkë. · Nuk sjell të dyja duart bashkë në afërsi të mesit të gjoksit. · Nuk kthen kokën për të parë se nga vijnë tingujt. · Nuk fillon të ngrejë kokën dhe pjesën e sipërme të trupit kur e shtrijmë përmbys. · Nuk kërkon të kapë sende ose nuk reagon gëzueshëm ndaj personave të njohur.

Kini parasysh!!

Takoni një mjek ose një specialist të fushës së zhvillimit të fëmijës,

148

2 4 - 8 muaj

Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit

G

jatë moshës 4-8 muaj fëmijët zhvillojnë një sërë aftësish për të përdorur trupin e tyre. Ata gjithë kohës përpiqen të përdorin sende të ndryshme, t'i fusin në gojë, "flasin" duke lëshuar bashkëtingëllore dhe tinguj të ndryshëm. Ata hyjnë në marrëdhënie sociale dhe u përgjigjen të gjithë atyre që u drejtohen me fjalë, me shprehje fytyre a gjeste. Ata kalojnë lehtë nga aktivitetet e filluara prej atyre vetë, në aktivitete sociale të propozuara nga të tjerët.

RRITJA DHE KARAKTERISTIKAT E RRITJES

· Zgjatet afërsisht 1,3 cm në muaj; mesatarja e gjatësisë është 69,8-73,7 cm. · Shton 2.2 kg peshë në muaj. · Dyfishon peshën e lindjes. · Perimetri i kokës dhe i gjoksit janë pothuajse të barabartë. · Perimetri i kokës rritet afërsisht 0,95 cm në muaj deri në 6-7

muaj, pastaj 0,47 cm në muaj. Perimetri i kokës duhet të vazhdojë të rritet dhe kjo tregon një ecuri të shëndetshme të rritjes së trurit. · Frymëmarrja me bark lëviz 2550 frymëmarrje në minutë, në varësi të aktivitetit. Ritmi dhe shpeshtësia ndryshon nga fëmija në fëmijë. · Dhëmbët, si të sipërmit ashtu edhe të poshtmit, fillojnë të shfaqen dhe janë të mprehtë. Mishi i dhëmbëve mund të bëhet

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

149

i kuq dhe i bymyer, i shoqëruar nga rritja e sasisë së pështymës, përtypjes, kafshimit dhe futjes në gojë të sendeve. Si mund ta kuptoj që fëmijës po i dalin dhëmbët? Kur fillon dalja e dhëmbëve, çdo fëmijë e përjeton në mënyrën e vet. Për disa ky është një proces i gjatë dhe i dhimbshëm, për të tjerë është një histori që zgjat vetëm për një natë. Dalja e dhëmbëve zakonisht fillon rreth moshës 7 muaj, për disa në moshën 2-3 muajsh, dhe për disa të tjerë në moshën 12 muajsh. Shumë rrallë mund të fillojë më herët ose më vonë. Shenjat më të zakonshme të daljes së dhëmbëve janë: Skuqja e fytyrës dhe e mjekrës ngaqë lëkura laget nga jargët. Për të parandaluar këtë, fshijeni shpesh bebin që lëkura të mbetet e thatë dhe vini një peshqir ose napë në gjoks gjatë gjumit. Nëse në ndonjë vend shfaqet lëkurë e tharë, lyejeni me krem lëkure. Pak kollë. Pështyma e tepërt shkakton kollë. Mos u shqetësoni nëse bebi nuk ka ndonjë shenjë tjetër ftohjeje apo alergjie. Bebi vazhdon të kollitet me qëllim edhe më vonë, sepse i duket si një lojë me zërin. Kafshimi. Bebi kafshon çdo gjë

që i zë dora, që nga dora e vet, gjirin që e ushqen, gishtin e ndonjë të panjohuri, sepse kjo lehtëson dhimbjen dhe presionin që ushtron dhëmbi në mishrat e dhëmbëve. Dhimbja. Ka bebe që kanë mjaft dhimbje dhe të tjerë që nuk paraqesin asnjë lloj dhimbjeje. Irritimi. Dhimbja e vazhdueshme bën që bebi të ndryshojë dhe të irritohet, ashtu si një i sëmurë me dhimbje të vazhdueshme. Mospranimi i ushqimit. Bebi duket i uritur, por sa fillon të thithë dhimbja dhe sikleti shtohet, ai shkëputet nga gjiri apo shishja, të cilat i donte aq shumë më parë. Kjo gjë përsëritet gjithë kohën dhe bebi gjithë kohën do të ushqehet, por më pas nuk pranon. Kjo e streson shumë atë. Jashtëqitja e ujshme. Daljet jashtë më të holla mund të shkaktohen nga sasia më e madhe e pështymës që prodhohet dhe gëlltitet. Por nëse bebi del hollë për më shumë se dy herë, duhet të konsultoheni me mjekun pediatër. Temperatura (370-380 C) Mjekët s'e pranojnë, por shpesh dalja e dhëmbëve shoqërohet me teperaturë, si rezultat i përskuqjes në vendin e daljes të dhëmbit. Konsultohuni me pediatrin nëse temperatura vazhdon për më shumë se 3 ditë.

150

PJESA II

VITI I PARË

Çrregullimet e gjumit. Shpesh nga dhimbja e dhëmbëve fëmijës i trazohet edhe gjumi. Fryrja e mishrave të dhëmbëve. Këshillohen kompresa të ftohta për të ulur sikletin dhe thithjen e hematomës. Tërheqin veshët ose fërkojnë mollëzat. Shpesh dhimbja e dhëmbëve shpërndahet në veshë dhe mollëza dhe bebi tërheq veshët ose fërkon mollëzat herë pas here. Duan të përtypen gjithë kohën për të pakësuar dhimbjen duke ushtruar presion mbi mishrat e dhëmbëve. Mund të jepen banane të ngrira, akull të futur në një napë, lodra plastike etj. Edhe thjesht një fërkim i mishrave me to e lehtëson dhimbjen. Gjithashtu edhe një fetë molle e ftohtë e mbështjellë me një napë mund të ketë efekt qetësues, nëse e vëmë mbi zonën e acaruar për pak minuta. Duan të pijnë lëngje të ftohta. Duan të hanë gjëra të ftohta. Kur asgjë nuk e ul dhimbjen, mund të përdorni Paracetamol. Mos përdorni pije alkoolike, se janë një helm i rrezikshëm për bebin. Edhe një provë e vetme mund të bëjë që bebit t'i pëlqejë dhe të mësohet me to. Mjekimi i vetëm që qetëson dhimbjet e daljes së

dhëmbëve është Paracetamoli (Tempra, Tylenol, Feverall). Për daljen e dhëmbëve të bebit është folur nëpër shekuj. Që në shekullin e 14-të, dijetari i madh Hipokrat shprehej se dalja e dhëmbëve tek fëmijët shoqërohet me temperaturë, kruarje të mishrave e diarre, sidomos kur del dhëmbi i syrit. Dhëmbët e foshnjërisë janë shumë të rëndësishëm për dhëmbët e përhershëm të fëmijës. Dhëmbi i parë i del bebit rreth muajve 5-7-të dhe e ndihmon atë të përtypë dhe të flasë. Dhëmbët e parë që dalin janë dy dhëmbët e mesit poshtë, pastaj ata të mesit lart, pastaj dhëmbët anash tyre, fillimisht poshtë dhe pastaj prapë lart. Zakonisht dalja e dhëmballëve çan një enë gjaku në mish, që i merakos prindërit për shkak të ngjyrës së saj të mavijosur në gojë. Me plasjen e dhëmbit mund të shkaktohet pak gjakrrjedhje në gojë, por kjo është krejt normale. Higjena e gojës duhet të fillojë tek bebet që me daljen e dhëmbit të parë, kur dhëmbi dhe mishrat e dhëmbëve duhet të pastrohen me një garzë të pastër e të lagur. Nga fundi i vitit të parë të jetës, kur bebi ka rreth 8 dhëmbë në gojë, ai duhet të fillojë larjen e dhëmbëve me furçë dhe me pak ujë. Goja e fëmijës përmban miliona baktere, duke përfshirë edhe streptokokun, i cili është përgjegjës për fillimin

4 - 8 MUAJ

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

151

e krimbjes së dhëmbëve. Kur një prind fut në gojën e vet lugën me të cilën ai ushqen bebin, rreziku shtohet, sidomos kur edhe vetë prindi ka dhëmbë të prishur. Për këtë arsye vizita e parë e fëmijës tek dentisti duhet të bëhet në moshën 12 muajsh. Dieta e ushqyerjes ka gjithashtu një rëndësi shumë të madhe për dhëmbët e fëmijës. Në studimet e fundit rekomandohet që qumështi i gjirit të jetë ushqimi i vetëm për fëmijët deri në 6 muaj. Ushqimet e forta mund t'i fillohen fëmijës rreth moshës 6-8 muajsh, zakonisht mbasi fëmijët të kenë fituar një kontroll të mirë të kokës dhe qafës. Në këtë fazë mund të fillohet me miell orizi dhe më vonë me fruta e perime të shtrydhura. Fëmijët nuk duhet të lejohen që të përdorin për një kohë të gjatë filxhanë me thithje. Pirja e lëngjeve të frutave për një kohë të gjatë ka të ngjarë të shkaktoje krimbje. Jo

vetëm prishja e dhëmbëve, por dhe kequshqyerja dhe shtati i shkurtër janë të lidhura me përdorimin e tepërt të lëngjeve të frutave. Mbipërdorimi mund të shkaktojë gjithashtu diarre dhe dhimbje barku. Rekomandohet që fëmijëve t'u jepet lëngu i frutave në filxhan, jo në biberon dhe që lëngu i frutave të pihet gjatë ditës dhe jo para se bebi të vihet në gjumë.

Zakoni i gishtit në gojë Mbijetesa e fëmijës varet nga aftësitë e tij për të thithur dhe jo vetëm kaq, por me anë të gojës bebi njeh botën e jashtme. Që në barkun e nënës foshnjet thithin gishtin e madh të dorës dhe ky zakon vazhdon edhe më pas, kur bebi për të qetësuar veten (kur është i lodhur apo i mërzitur), fut gishtin në gojë. Në përgjithësi fëmijët heqin dorë vetë nga ky zakon rreth moshës 4 vjeç. Nëse

Lloji i dhëmbit

Periudha e daljes së dhëmbit Të poshtmit Të sipërmit 5-7 muaj 7-10 muaj 16-20 muaj 10-16 muaj 20-30 muaj

Prerësit e mesit Prerësit anësorë Të qenit Dhëmballët e para Dhëmballët e dyta

6-8 muaj 8-11 muaj 16-20 muaj 10-16 muaj 20-30 muaj

152

PJESA II

VITI I PARË

zakoni i thithjes së gishtit vazhdon përtej kësaj moshe, deri në kohën kur fillojnë të dalin dhëmbët e përhershëm, ekziston rreziku që të shkaktohen deformime të qiellzës dhe deformime të dhëmbëve. Shkalla e dëmtimit varet nga frekuenca, intensiteti, kohëzgjatja e mbajtjes në gojë të gishtit si dhe pozicioni në të cilin gishti mbahet në gojë. Ky zakon mund të ndikojë gjithashtu edhe në marrëdhënien midis nofullës së sipërme dhe asaj të poshtme si dhe në defekte të shqiptimit. Frenimi me dhunë i këtij zakoni mund të shoqërohet me probleme në të mësuar, urinim në shtrat, probleme të gjumit, apo fillim të zakoneve të reja, në periudha të mëvonshme. Nëse fëmija juaj mban gishtin në gojë pas moshës 4 vjeç, ndiqni këshillat e mëposhtme: · Në vend që t'i bërtisni fëmijës kur fut gishtin në gojë, lavdërojeni atë kur nuk e mban gishtin në gojë. · Nxisni fëmijën që të përdorë të dyja duart për të ngjyrosur, për të plotësuar lojëra formuese, apo për të bërë gjithçka që mund të mbajë duart e tij në aktivitet. · Për ditët që fëmija nuk e fut gishtin në gojë, shpërblejeni atë me diçka që i pëlqen, për shembull një film me video, të shkojë tek lodrat, t'i bleni një libër, a t'i tregoni një përrallë

më tepër etj. · Nëse fëmija e ka zakon që të mbajë gishtin në gojë natën, atëhere jepini një lodër në dorë që të heqë meqenëse meqezakonin. · Ndonjëherë, fëmija ka nevojë për diçka që ta kujtojë se nuk është mirë të fusë gishtin në gojë. Një fasho rreth gishtit mund ta ndihmojë.

ZHVILLIMI LËVIZOR

·

S

· ·

·

· ·

jelljet refleksive janë duke ndryshuar: Refleksi Glabelar është pjekur mirë (kur fëmija goditet në mes të dy vetullave, si pasojë ai pulit sytë). Refleksi i thithjes bëhet i vullnetshëm. Refleksi i parashutës shfaqet në fund të kësaj periudhe (kur e kap për mesi bebin e shtrirë përmbys dhe bën sikur e lëshon në tokë, ai hap krahët si masë mbrojtëse). Shfaqet refleksi i gëlltitjes (një formë më e zhvilluar e gëlltitjes, që përfshin lëvizjet e gjuhës kundër pjesës së sipërme të gojës), i cili i lejon fëmijës të lëvizë ushqime të forta nga fillimi i gojës për mbrapa, me qëllim që të gëlltitet. Përdor gishtat dhe gishtin tregues për të kapur sendet. I arrin sendet me të dyja krahët,

4 - 8 MUAJ

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

153

·

· · ·

·

· · ·

·

më vonë i arrin me një dorë ose me tjetrën. Transferon sendet nga një dorë në tjetrën, në kapjen e sendeve përdor gjithë dorën. Mban, tund dhe peshon sende, fut gjithçka në gojë. Mban vetë shishen. Ulet vetë pa mbështetje, e mban kokën të ngritur, shpinën të drejtuar dhe krahët përpara për mbështetje. Vë vetveten në një pozicion rrëshqitës duke u ngritur mbi krahë dhe mbledh gjunjët poshtë trupit, lëkundet para dhe prapa, por në përgjithësi nuk lëviz përpara. Ngre kokën kur e vë në shpinë Rrotullohet nga përpara-prapa dhe nga prapa-përpara. Mund të fillojë të tërhiqet prapa në mënyrë të rastësishme kur e shtrin përmbys; shumë shpejt do të fillojë të zvarritet edhe përpara. I pëlqen ta mbajnë më këmbë e veçanërisht në prehërin e dikujt, kërcen në vend.

Figura 13. Disa bebe mund të kapin objekte të vogla dhe ndoshta të rrezikshme, ndaj tregohuni të vëmendshëm dim amerikan është vënë re se rreth 24000 aksidente në vit ndodhin si pasojë e përdorimit të rrethoreve, atëhere ato është mirë të mos përdoren. Rrethorja nuk e ndihmon bebin të ecë më shpejt, sepse ecja me rrethore kërkon aftësi të ndryshme lëvizore nga ecja vetë. Rrethorja nuk e mëson se si të mbajë ekuilibrin ose se si rrëzohet, aftësi këto shumë të nevojshme për të ecur i pavarur.

A duhet përdorur rrethorja për të nxitur lëvizjet? Prindërit dhe fëmijët janë shumë të stresuar në situata të tilla, prandaj në periudhën kur bebi fillon të qëndrojë ulur lirisht, por ende nuk mund të zvarritet apo të ecë këmbadoras, ata duan të përdorin rrethoret. Por meqenëse nga një stu-

ZHVILLIMI NJOHËS DHE AI I PERCEPTIMIT

· Gjen se nga vijnë zërat e njohur dhe kthen kokën në drejtim të tyre. Kjo sjellje mund të përdoret për të provuar dëgjimin e fëmijës.

154

PJESA II

VITI I PARË

· I fokuson sytë në sende të vogla dhe i kërkon ato. · Përdor duart, gojën dhe sytë në koordinim për të eksploruar trupin e tij dhe mjedisin që e rrethon. · Imiton, për shembull. përshëndet me kokë, bën mirupafshim me dorë etj. · Shfaq frikë nga të rrëzuarit nga vende të larta si shkallët etj; pra tashmë bebi kupton lartësinë. · Kërkon lodra ose ushqime që janë tërësisht të fshehura nën rroba; fillon të kuptojë që sendet vazhdojnë të ekzistojnë, edhe kur ato nuk shihen. · Mban dhe eksploron sendet në shumë mënyra: duke i parë; duke i rrotulluar ato nga të gjitha anët; duke prekur të gjithë sipërfaqen; i përplas dhe i tund. · Merr sende të përmbysura (me fjalë të tjera ai e njeh një gotë, edhe kur ajo është pozicionuar në një mënyrë të ndryshme). · Është i paaftë për t'u marrë më tepër sesa një lodër në të njëjtën kohë; ndoshta mund ta injorojë lodrën e dytë ose e kalon atë në një dorë, në mënyrë që të merret me lodrën e re. · Bën aktivitete me lodra të vogla, si rrake dhe kuba. · Përplas sendet me njëri-tjetrin në mënyrë të kuptimtë, përplas lugën mbi tavolinë. · Vazhdon të fusë gjithçka në gojë.

· Vendos një lidhje të plotë me mamanë ose me kujdestaren, ndërkohë që kupton se objektet vazhdojnë të ekzistojnë, edhe kur ato nuk shihen. Pra mami kur ikën në mëngjes, nuk ikën përgjithmonë, por kthehet prapë.

TË FOLURIT DHE ZHVILLIMI GJUHËSOR

· I përgjigjet në mënyrë të duhur emrit të tij ose kërkesave të thjeshta si: ha, ose bëj paçim me dorë. · I përgjigjet emrit të vet. · Imiton disa tinguj jo të folur, si për shembull: përplasja e buzëve, kolla, përplasja e gjuhës etj. · I prodhon të gjitha zanoret dhe disa bashkëtingëllore si: r, s, z, th. · I përgjigjet variacioneve të toneve të zërit të të tjerëve, si inatit dhe mërzisë. · Shpreh emocione të tilla si gëzimi, kënaqësia dhe inati duke nxjerrë tinguj të ndryshëm. · "I flet" lodrave. · Belbëzon duke përsëritur disa rrokje me radhë, ba-ba-ba. · Reagon në mënyrë të ndryshme ndaj zhurmave të tilla si fshesa me korent, zilja e telefonit ose lehja e qenit, mund të qajë ose të shikojë nga prindërit për t'u siguruar.

4 - 8 MUAJ

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

155

Si ta ndihmojmë fëmijën të flasë Tani që bebi është në fazën e zhvillimit të tij gjuhësor, fjalët për të marrin një tjetër rëndësi. Kjo do të përbëjë bazën e të mësuarit të gjuhës: të kuptuarin (i cili zhvillohet më parë) dhe të folurin (më i vonshëm në zhvillim). Ju mund ta ndihmoni bebin t'i zhvillojë të dyja duke vepruar si më poshtë: Flisni ngadalë. Kur bebi përpiqet që të kuptojë një gjuhë të ngatërruar, të folurit e shpejtë do ta vështirësojë punën e tij. Që t'i jepni fëmijës mundësinë që të kuptojë sa më shumë, përpiquni që të flisni ngadalë, thjesht dhe të shqiptoni mirë fjalët. Përqendrohuni tek fjala. Ndërsa bisedoni me bebin, vendosni theksin tek fjalët që janë më kuptimplota në fjali. Për shembull "tani do të ndërrojmë panolinën" , fjala "panolinë" është ajo që duhet theksuar më shumë. Kur e ushqeni, ju duhet të thoni: "Unë po hedh lëngun në filxhan" dhe shtoni duke treguar filxhanin "Lëngu, këtu është lëngu" etj. Mos harroni të bëni një pushim, që t'i lini kohë fëmijës të kuptojë atë që i thatë. Kujdesuni që të komentoni përemrat. Përemrat janë akoma një kategori fjalësh që e ngatërrojnë bebin, ndaj kushtojini rëndësi

atyre, duke thënë " Ky është libri i mamit" dhe " kjo është kukulla e Anës". Theksoni imitimin. Tani që numri i tingujve që lëshon bebi është rritur, po kështu rritet edhe kënaqësia që provoni ju të dy, nëse filloni të imitoni njëri-tjetrin. Nëse bebi bisedon me ju duke thënë ba-baba, atëhere ju pasojeni atë me një ba-ba­ba të thellë. Me kohë ju mund të shtoni edhe tinguj të tjerë si ga-ga-ga , apo da-da-da. Ndërtoni një repertor me këngë dhe rimë. Ndoshta ju mund t'ju duket budallallëk që të përsërisni çdo ditë, apo disa herë në ditë të njëjtën këngë. Përkundrazi për bebin kjo është shumë e bukur dhe diçka prej së cilës ai mëson shumë. Është koha kur ai mund të dëgjojë edhe këngë për fëmijë nga kasetat e magnetofonit. Përdorni librat. Bebi nuk është akoma gati për të dëgjuar historira, por rima e thjeshtë e librave me vjersha apo figurat e bukura mund të tërheqin vëmendjen e tij. Bëni shumë pyetje të tilla si: " Ku është qeni?" dhe shumë shpejt bebi do t'ju habisë duke vënë gishtin mbi figurën e duhur. Prisni për një përgjigje. Megjithëse bebi ende nuk flet, ai mund të ketë gati një përgjigje ndaj asaj që ju i keni thënë apo kërkuar,

156

PJESA II

VITI I PARË

edhe pse kjo mund të jetë vetëm një britmë gëzimi, kur ju i thoni që do të ulet tek karroca e tij për të luajtur. Jini "urdhërues". Është e rëndësishme për bebin që të fillojë të mësojë komanda të thjeshta si: "puthe gjyshen", "bëj pacim", "jepja mamit kukullën". Mbase jo që herën e parë do të japë një përgjigje të saktë, por mos e mërzisni bebin dhe veten tuaj. Përkundrazi ndihmojeni atë të kuptojë atë që i keni thënë dhe që ta kryejë veprimin që i keni kërkuar.

·

· ·

·

ZHVILLIMI I PERSONALITETIT DHE AI SOCIAL

· Kënaqet duke vëzhguar mjedisin; në mënyrë të vazhdueshme ndjek edhe njerëzit, edhe aktivitetet. · Fillon ta shohë veten si person, i ndarë nga të tjerët. · Bëhet më i lirshëm dhe miqësor, buzëqesh, gugat. · Mund të tregojë ndryshimet ndërmjet të njohurve dhe të

· ·

panjohurve dhe i përgjigjet ndryshe secilit prej tyre. I përgjigjet saktë shprehjeve të fytyrës; pakënaqësisë; buzëqeshjeve. Imiton shprehjet e fytyrës, veprimet dhe tingujt. Është ende miqësor në drejtim të të huajve në fillim të kësaj periudhe; më vonë s'ka dëshirë të afrohet ose të rrijë me të huajt; shfaq frikë ndaj të huajve (d.m.th. tregon shenja frike kur afrohet një person jo i familjes). I pëlqen ta mbajnë në krahë dhe ta përkëdhelin; e tregon dëshirën për ta marrë hopa duke ngritur duart lart. Vendos një marrëdhënie besimi me prindërit dhe kujdestarët, nëse i plotësohen nevojat fizike dhe emocionale. Nga 6 muaj e lart fillon të tregojë preferenca për kujdestarin kryesor, mamin, dadon ose gjyshen etj. Qesh me zë të lartë. Mërzitet nëse i marrin lodrën apo një send tjetër. Tërheq vëmendjen duke përdorur lëvizjet e trupit, fjalët ose të dyja bashkë.

4 - 8 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

157

Rutina e përditshme

USHQYERJA

· I rregullon oraret e të ngrënit sipas orarit të familjes; zakonisht ushqehet 3-4 herë në ditë dhe merr 170 ­ 230 gram në çdo vakt. · Tregon interes në aktivitetin e të ushqyerit, kërkon të kapë gotën ose lugën, ndërsa është duke u ushqyer. · Është i aftë të presë gjysmë ore ose më shumë pasi është zgjuar, për të ngrënë vaktin e parë. · Fillon të pranojë sasi të vogla ushqimesh të forta të tilla si miell orizi/gruri etj. dhe perime, që i ha të vendosura në pjesën e fundit të gjuhës (nëse ju i vendosni në majë të gjuhës, bebi do t'i nxjerrë jashtë). Fillimi i ushqimeve të forta Në kohët e sotme mesazhet të cilat marrin prindërit, veçanë-risht nëna rreth kohës se kur duhet të fillojë ushqimin shtesë, shpesh më shumë ngatërrojnë se sa sqarojnë. Kështu nëna apo vjehrra ju thonë "Unë ty ta kam filluar ushqimin shtesë me lëng karrote që 1 muajshe dhe shiko sa e shëndetshme je!"; "Djalit tim i kam filluar muhalebinë dhe paluzen me niseshte që tre muajsh" etj. Pediatri, infermierja e këshi-llimores ju thotë se duhet të prisni deri kur bebi juaj të mbushë 6 muaj, dhe ju tregojnë se çfarë thonë shkenca e sotme për këtë. Një mikeshë që vjen për vizitë thotë se që kur i ka filluar ushqim vajzës së saj tre muajshe, ajo është më e qetë dhe fle më mirë natën. Kë duhet të dëgjoni? Nënën, doktorin, mikeshën? Jo, vetëm bebin tuaj. Ai do t`ju tregojë më mirë se të gjithë të tjerët se kur të filloni ushqimet e ngurta. Rreth fundit të muajit të 6-të foshnja juaj është gati për të provuar ushqime të ndryshme nga qumështi i gjirit apo ai artificial. Deri në moshën gjashtë muaj nevojat e tij për t'u ushqyer mund të plotësohen me anë të qumështit të gjirit ose atij artificial. Por mbas kësaj moshe, bebi juaj duhet të fillojë të marrë edhe ushqime të tjera shtesë, për të plotësuar nevojat e tij gjithnjë e në rritje për lëndë ushqyese. Kjo periudhë quhet

158

PJESA II

VITI I PARË

periudha e fillimit të ushqimeve të forta. Fillimi shumë i hershëm i ushqimeve të forta përpara kësaj moshe nuk besohet se shkakton ndonjë dëm të madh fizik tek bebi, por studimet mjekësore tregojnë se sistemi i tretjes së fëmijës deri në njëfarë moshe është i pazhvilluar dhe jo i gatshëm për të filluar këtë ushqyerje të re. Gjithashtu fillimi i parakohshëm i ushqyerjes së fortë, megjithëse nuk është fizikisht i dëmshëm, mund të dëmtojë sjelljen dhe zakonet e të ushqyerit të bebit kur të rritet. Nëse një foshnjë e cila nuk është gati për t'i filluar këto ushqime të reja, nuk i pranon ato, mërzitja dhe lodhja nga të dyja palët mund të ndikojnë mbi neverinë dhe mungesën e dëshirës për t'u ushqyer, në një moshë më të vonë të fëmijërisë. Disa arsye të tjera janë: · Zhvillimi i muskujve dhe nervave të bebit ende nuk është i përshtatshëm. Ai nuk mban dot një pozicion të përshtatshëm për të gëlltitur ushqimet e ngurta, apo për t'i kapërdirë ato nga fillimi i gojës deri në fund të saj. · Para moshës 6 muajshe bebet nuk kanë nevojë për të eksperimentuar ushqime me shije të ndryshme nga ajo e qumështit · Sistemi i tretjes së ushqimit tek foshnja ende nuk është arritur plotësisht, si dhe vëllimi i sto-

makut është shumë i vogël dhe stomaku është më i ndjeshëm ndaj lëndëve të huaja ushqimore që futen në trup me ushqimet e reja. Pra me shtimin e ushqimeve të tjera përveç qumështit, stomaku nuk do të arrijë të përballojë punën e tepërt dhe shtohet mundësia për alergji ndaj ushqimeve të huaja. Po kështu, edhe nëse do të prisni shumë gjatë (deri mbas muajit të apo më vonë) për t'i filluar bebit ushqimet e forta, mund të keni vështirësi. Bebi, kur është mësuar shumë gjatë me ushqyerje me gji ose me qumësht artificial, mund të mos përshtatet me mënyrën e copëtimit dhe bluarjes së ushqimit në gojën e vet, dhe mund të jetë e vështirë t'i ndryshohet shija. Gjithashtu bebi do të fillojë të bjerë në peshë. Nevojat e tij ushqimore tashmë të rritura, nuk plotësohen dot vetëm nga qumështi i gjirit. Përshtatja e bebit me shijen e ushqimeve të reja nuk është shumë e lehtë dhe nëse ne nuk e fillojmë këtë punë në kohën e duhur dhe me ngadalë, edhe në moshën 1 vjeç bebi mund të mos pëlqejë asgjë tjetër përveç qumështit të gjirit apo të formulave. Kjo mund të shkaktojë atë që quhet kequshqyerje e fëmijës. Rreth moshës 6 muajshe ju do të filloni të vëreni tek foshnja juaj disa shenja që tregojnë se është gati për fillimin e shtesave ushqi-

4 - 8 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

159

more. Më të shpeshtat që mund të ndeshen janë: · Kur shikon se nëna dhe babai po hanë diçka, ngrihet dhe zgjatet drejt ushqimit, ia kap copën e bukës ose pirunin nga dora. · Ka qejf të fusë gjëra në gojë, t'i ndjejë dhe t'i shijojë ato, buzëqesh e lëshon tinguj për të tërhequr vëmendjen. · Është i interesuar dhe dëshiron të provojë shije të reja. · I kanë dalë një apo dy dhëmbë dhe ka dëshirë të kafshojë gjëra të forta. · Edhe pse ju i jepni rregullisht gji sipas dëshirës, bebi duket përsëri i uritur. · Refleksi i flakjes me gjuhë është zhdukur. Këtë refleks mund ta provoni kështu: vendosni në gojën e bebit një majë luge (apo lyeni gishtin tuaj) me muhalebi me miell orizi të përgatitur shumë hollë, të përzier me qumështin e gjirit ose atë artificial. Nëse bebi e nxjerr jashtë ushqimin me gjuhë dhe vazhdon ta bëjë këtë pasi jeni përpjekur disa herë, ky refleks ende është i pranishëm dhe bebi nuk është gati për t'u ushqyer me lugë. · Bebi arrin të nxjerrë buzën e poshtme përpara dhe kështu mund të marrë ushqimin me lugë. Kur bebi juaj është gati, mund të filloni ushqimet e forta ngadalë dhe gradualisht. Kjo është me

shumë rëndësi, sepse fillimi i hershëm i ushqimeve të huaja mund të shoqërohet me një rrezik për alergjitë ushqimore. Si të fillohen ushqimet e forta Që nga dita e parë e lindjes, çdo ditë që kaloni me bebin është sa e bukur, ashtu edhe lodhshme. Po kështu është edhe me ushqyerjen e bebit tuaj. Ja edhe një moment tjetër i bukur në jetën tuaj si familje erdhi. Babai qëndron gati me aparatin fotografik, përballë është bebi, veshur me rroba të bukura që qëndron ulur në karriken e vet të re. Nëna merr një lugë nga tasi me pure molle dhe e afron në gojën e bebit, goja e bebit hapet dhe ja ky është momenti për të shkrepur aparatin, kur bebi e derdh të gjithë ushqimin në rrobat e reja!! Sfida që po filloni ju tani me bebin tuaj, më shumë se një çështje e lidhur me një ushqyerje të mirë është e rëndësishme për hedhjen e themeleve për sjellje dhe zakone të shëndetshme lidhur me ushqimin. Sa rëndësi ka që bebi juaj të marrë gjithë sasinë e ushqimit që ka nevojë, po kaq rëndësi ka dhe krijimi i një atmosfere të qetë e të këndshme, që ushqimi të hahet me shije dhe pa luftë. Prindërit në këtë periudhë shpesh janë shumë të shqetësuar për fi-

160

PJESA II

VITI I PARË

llimin e ushqimeve të forta, për një sërë arsyesh. Të shikosh bebin tënd që po merr lugën e parë të paluzes me fruta është një çast shumë i këndshëm për prindin, por edhe për disa muaj ushqimi më i rëndësishëm për bebin tuaj ende vjen nga qumështi i gjirit ose ai artificial. Ai përsëri po rritet dhe zhvillohet me një shpejtësi të pabesueshme, por sistemi i tij mbrojtës ende nuk është i pjekur, kështu mos nxitoni t'i filloni sa më shpejt të gjitha ushqimet e ngurta. Ushqimet që këshillohet të përdoren në këtë periudhe duhet të: · plotësojnë nevojat e ushqimore të fëmijës · mënjanojnë reaksionet alergjike · tolerohen mirë nga bebi, pra të jenë të përshtatshme për traktin e tretjes së bebit dhe të kenë shije të pëlqyeshme për to. Ushqimet më të mira që rekomandohen në këtë stad janë ato të freskëta dhe të përgatitura nga ju në shtëpi. Mbajtja e bebit në krah ose në prehër gjatë kohës që ju po mundoheni t'i fusni në gojë një lugë me një ushqim të ri, do të ishte një betejë e vështirë për ju dhe për të. Sot pediatrët këshillojnë që foshnja të ushqehet në një karrike të lartë të përshtatshme për të, ose në një vend të përshtatshëm për të. Kini kujdes që gjatë kohës që bebi

qendron në karrike të lidhet dhe të sigurohet mirë. Fillimisht ju mund ta ushqeni duke e mbajtur në krah dhe më tej ta ulni në karrike, duke e siguruar mirë. Lëreni bebin të qendrojë ulur pranë tavolinës me këtë karrike, kur familja juaj është duke u ushqyer. Gjithashtu sigurohuni që keni lugën e përshtatshme për të, mundësisht plastike, me bisht jo shumë të gjatë sepse është më e përshtatshme për mishrat e dhëmbëve të bebit. Karrigia duhet të ketë patjetër rrip për ta lidhur. Nëse do ta lejoni bebin që ta drejtojë lojën e të ushqyerit, keni më shumë mundësi që të arrini sukses me ushqyerjen. Përpara se të filloni të fusni lugën me ushqimin e ri në gojën e bebit, mund t'i hidhni pak nga ky ushqim në tavolinen e tij, ose në vendin ku është ulur dhe lëreni ta marrë, ta shikojë atë, ta shtypë me gishta, ta përziejë. Në këtë mënyrë kur ju do t'i afroni lugën me ushqimin që doni t'i jepni, ky nuk do të jetë i panjohur për të.

Rëndësia e shqisave gjatë ushqyerjes Zhvillimi i shijes Shija e fëmijës pëson një zhvillim të thellë gjatë fillimit të ushqimeve të forta dhe deri kur mësohet të hajë dhe të pëlqejë apo të mos pëlqejë shijet e të rriturve.

4 - 8 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

161

Dhjetë rregulla që duhet t'i dini

1. Sigurohuni që bebi juaj është gati për të filluar ushqime të reja përveç qumështit të gjirit apo të formulave. Pediatrët rekomandojnë që të pritet deri kur bebi juaj është 6 muajsh, (ose në raste të veçanta të paktën deri në fund të muajit të katërt) përpara se të fillohen ushqimet e tjera. Në këtë moshë ajo fillon të qëndrojë ulur mirë, pa mbështetje, mund të kapë gjëra të vogla dhe është shumë e interesuar kur ju keni një pjatë përpara dhe po hani diçka. Çdo foshnje është e ndryshme. Ka shumë rëndësi të shikoni bebin tuaj për shenja gatishmërie dhe pastaj të vendosni një kohë për të filluar ushqimet e ngurta. 2. Veproni me ngadalë. Ju dhe bebi juaj keni shumë kohë për të eksploruar gjithë botën e re të kënaqësisë së kuzhinës. Jepini bebit tuaj sasi shumë të pakta ushqimi në fillim (rreth gjysëm luge çaji). Gradualisht, rriteni sasinë deri në një çerek filxhani nga ky ushqim në një vakt. 3. Në fillim ushqejeni me qumësht gjiri ose artificial, pastaj filloni ushqimet e forta. Për të mbajtur një prodhim të përshtatshëm qumështi, në se ju po ushqeni me gji dhe për t'i dhënë bebit ushqimin më të rëndësishëm për të gjatë vitit të parë të jetës, ushqejeni bebin me qumësht gjiri ose artificial, përpara se t'i jepni ushqimet e ngurta. 4. Nuk ka asnjë metodë përparimi të ushqimeve më të mirë se ta lësh bebin ta provojë vetë. Ajo që bebi juaj pëlqen dhe nuk pëlqen dhe historia e familjes për shenja alergjie/azme, luajnë një rol të madh në ushqimet që do të zgjidhni për t'i dhënë dhe kohën kur duhet t`ia filloni. 5. Pranoni se koha e ushqyerjes është e lodhshme dhe e rrëmujshme. Shumë prej ushqimeve që ju do t'i jepni bebit tuaj do të përfundojnë në dysheme dhe në rrobat e tij e tuajat. Kjo është pjesë e mësimit, prandaj vishuni si duhet. 6. Filloni vetëm një ushqim të ri në çdo javë. Koha më e mirë për t'i dhënë ushqimet e reja është paraditja. Kjo e bën më të lehtë vëzhgimin e ndonjë shenje që mund të japë bebi juaj për ndonjë reaksion alergjik, si skuqje e lëkurës me puçrra të vogla, hundë që kullojnë, grindje. Shikoni për reaksione të rënda dhe nëse këto ndodhin, duhet t'ia tregoni mjekut që ndjek bebin. 7. Prisni një ndryshim në feçet e bebit. Gjatë kohës që ju i shtoni ushqyerjes së bebit ushqimet e ngurta, do të shikoni një ndryshim në ngjyrë, përmbajtje dhe shpeshtësi në jashtëqitjen e bebit tuaj. Është normale që feçet ndryshojnë ngjyrë,

162

PJESA II

VITI I PARË

në varësi nga ushqimi që ha bebi. Po kështu ka të ngjarë që ju të shihni edhe copëza të patretura ushqimi në feçet e bebit tuaj. 8. Mbani mend se bebet kanë stomak të vogël, prandaj jepini më mirë sasi të pakta dhe më shpesh gjatë ditës, se sa një sasi të madhe në tre vakte. 9. Ndiqni reagimin e bebit tuaj. Nëse bebi juaj nuk pëlqen një ushqim ose nuk ka uri, mos e detyroni me forcë ta hajë (nuk dëmtohet po të kthehet prapë tek gjiri dhe mos të marrë asnjë ushqim të fortë për pak ditë). Ka shumë rëndësi që koha e ngrënies të jetë e këndshme dhe e gëzueshme. Kurrë mos e përdorni ushqimin si një mjet për ta lavdëruar apo dënuar bebin. Jepini atij shumë përkëdheli, përqafime dhe vëmendje. 10. Bëjeni ngrënien një ngjarje sociale. Lejojeni bebin të ulet me familjen në kohën e ngrënies. Kështu ai mund të fillojë të pëlqejë anën sociale për të ndarë ushqyerjen me familjen. Bebet zakonisht e duan këtë ndërveprim.

Shija për të ëmblën është e vetmja shije e lindur Në lindje të porsalindurit pëlqejnë vetëm shijen e ëmbël, që është e ngjashme me atë të qumështit të nënës. Kjo është një "lojë" e natyrës për ta çuar bebin drejt ushqimit të tij të vetëm dhe më të shëndetshëm, qumështit të gjirit. Mospëlqimi i të hidhurës dhe të thartës Po kështu i lindur është edhe mospëlqimi i fëmijëve të vegjël ndaj ushqimeve shumë të tharta apo të hidhura. Edhe këtu natyra i ka pajisur bebet me "antena" të veçanta për t'u mbrojtur nga ushqime që mund të jenë të dëmshme për to dhe që shpesh kane këtë shije. Shija për të kripurën formohet gradualisht Shija për të kripurën formohet

gjatë kohës së mësimit të fëmijës me ushqimet e forta. Duhet të mësojë shije të reja? Po, por pa e sforcuar! Të mësuarit e fëmijës me shijet e reja është rezultat i një procesi shumë të vështirë njohjeje, që duhet të zhvillohet në mënyrë shumë graduale. Sforcimet apo detyrimet janë të kota dhe në disa raste ndikojnë keq. Edhe shqisat e tjera marrin pjesë aktivisht në formimin e shijes. Nxitja e bebeve që të luajnë me ushqimin gjatë kohës së ngrënies, është një mënyrë shumë e mirë për ta bërë më zbavitëse zbulimin e shijeve të reja. Të shikuarit Ngjyrat kanë rëndësi në pëlqimin e ushqimeve nga bebi.Veçanërisht të vegjlit duket se tërhiqen më shumë

4 - 8 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

163

nga ngjyrat e gjalla dhe nga kontrastet e forta. Kështu mund të luani me menynë që përgatisni, duke e bërë atë me shumë ngjyra, (për shembull supë me domate, perime me ngjyra, karrota etj). Nuhatja Mbas 12 muajve bebi është plotësisht në gjendje të nuhasë ushqimet. Mund ta lejojmë të luajë me lëkurën e një mandarine, t'i marrë erë tortës, ose mishit të saponxjerrë nga furra.

Të dëgjuarit Mund të luani me zhurmën që bën ushqimi, buka e thekur e copëtuar, ose një mollë apo banane e përtypur etj. Të prekurit "Prekja" e ushqimeve është një nga lojërat më entuziasmuese për bebin. Këshillohet ta lini të eksperimentojë në liri. Kështu bebi do të zbulojë ndoshta se lëkura e pjeshkës është me push dhe ta krahasojë me lëkurën e mandarinës.

Disa gjëra që duhen pasur kujdes

Një shije e re që mund të pasurojë dietën e bebit duhet dhënë me kujdes, sepse vetëm kështu mund të lerë një kujtim të mirë tek ai. Për këtë i duhet kushtuar vëmendje disa faktorëve: Qetësia Një shije e re nuk duhet ngarkuar me ankth. Më mirë të propozohet me qetësi, sepse ka më shumë mundësi të pëlqehet. Shembulli Një ushqim që fëmijës i thuhet se është i mirë, por nga ana tjetër prindi shtrembëron fytyrën, menjëherë do të kapet nga bebi si ushqim i keq. Edhe nëse i jepni një ushqim që vetë nuk e pëlqeni, është më mirë të mos bëni shenja. Temperatura Duhet të kontrollohet që ushqimi mos të jetë as shumë i nxehtë, as shumë i ftohtë, sepse kështu bebit do t'i mbetet një kujtim i keq. Zakonisht ushqimi duhet të jetë i vakët. Llojshmëria Edhe nëse keni gjetur një lloj ushqimi që i pëlqen fëmijës, duhet të jepet një ushqim i shumëllojshëm, sepse kjo është baza për një dietë të shëndetshme.

164

PJESA II

VITI I PARË

Si të jepen ushqimet e para? Vaktet e para që do të jepni me ushqimet e forta nuk janë vakte të plota, por vetëm njohja me to. Fillimisht duhet të mbani mend se në javët e para që filloni ushqimet e reja, ju vetëm po i tregoni bebit tuaj se ka edhe ushqime të tjera përveç qumështit. Qumështi i gjirit apo ai i formulave vazhdon t'i japë pjesën më të madhe të ushqyerjes për të cilën ka nevojë. Koha më e mirë kur fillohet ushqimi i ri është vakti i mesditës. Në mëngjes bebi mund të jetë shumë e uritur, ose e përgjumur dhe nuk do t'i pëlqejë ta fillojë me një ushqim të huaj. Po ashtu në vaktin e mbrëmjes, duke i dhënë një ushqim të ndryshëm nga ai i gjirit, mund të shkaktohen probleme

Figura 15. Pozicioni i bebit mbështetur në prehër është i mirë për gromësitje dhe njëkohësisht është shumë qetësues për fëmijë me dhimbje barku të vazhdueshme (kolika).

me tretjen e bebit dhe të krijohet kështu një natë e shqetësuar për të gjithë familjen.

Figura 14. Një gromësitje kur fëmija mbështetet tek shpatulla jep rezultat për shumë fëmijë, por mos harroni të mbroni rrobat tuaja.

Figura 16. Edhe një i porsalindur mund të vendoset në pozicion ulur për të gromësitur, por sigurohuni që koka e tij të ketë mbështetjen e duhur.

4 - 8 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

165

Uluni në një vend që ta ndjeni veten rehat, duke pasur pranë tasin me ushqimin e ri. Vërini grykashkën dhe filloni t'i jepni gjysmën e qumështit të gjirit (jepini vetëm njërin gji) apo të qumështit artificial, ndihmojeni të gromësijë dhe më tej vazhdoni me ushqimin e përgatitur nga ju. Duke e mbajtur gjithnjë bebin në gjunjët tuaj, merrni pak ushqim me një lugë plastike. Futeni lugën midis buzëve të bebit, në mënyrë që ta thithë. Mos e shtyni lugën me forcë në gojë, sepse nëse bebi ndien ushqim që prek pjesën e mbrapme të gjuhës, mund të vjellë. Në fillim shija e re dhe përbërja e ushqimit që ndryshon nga ajo e qumështit mund ta habisin, prandaj jini të duruar dhe nxiteni duke i folur. Mund të ndodhë që bebi shumë shpejt të zbulojë se kjo gjë e re i pëlqen. Kur të ketë ngrënë rreth një lugë me ushqimin e ri, pastroni gojën dhe mjekrën dhe vazhdoni t'i jepni qumështin e gjirit apo të formulës. Nëse luga e bezdis, fusni majën e gishtit tek ushqimi i përgatitur dhe lëreni që bebi ta thithë. Nëse përsëri vazhdon të protestojë, mundet që ushqimi nuk i pëlqen për momentin, atëherë provoni me një ushqim tjetër dhe një herë tjeter. Ju si prindër mund të përfitoni nga ky çast i bukur dhe ta fotografoni bebin tuaj, kur është

i mbuluar me ushqimin në fytyrë dhe në trup. Disa herë bebi mund ta mbajë ushqimin vetëm në gojë dhe ta nxjerrë atë të gjithë jashtë; kini durim, ushqyerjet e para siç thamë, janë vetëm njohja me ushqimin. Mbas përsëritjes se disa herëve, bebi do të hajë më shumë se ç'do të nxjerrë nga ky ushqim. Në rast se ushqimi vazhdon të rrëshqasë jashtë gojës së bebit, ndoshta ende nuk është zhvilluar dhe përgatitur për këtë. Më mirë prisni një javë ose dy sa të vazhdoni të humbni kohë, forca dhe të grindeni me bebin. Ka raste që bebi mund të mos ta pranojë një ushqim të cilin më parë e ka pëlqyer. Arsyet mund të jenë disa: provoni ushqimin se mos nuk është gatuar si duhet dhe ka me të vërtetë shije të keqe; ndoshta shijet e bebit kanë ndryshuar, apo ai është i ngopur. Cilado qoftë arsyeja, mos ia jepni me zor ushqimin. Gjeni një zgjidhje tjetër dhe qetësohuni. Ushqimet e para që duhen filluar Nëse të gjithë pediatrët pranojnë se qumështi i gjirit është ushqimi i parë i përsosur për bebin tuaj, nuk ka një mendim të përbashkët se cili është ushqimi i fortë që duhet të fillohet i pari. Arsyeja është se nuk

166

PJESA II

VITI I PARË

ka ndonjë fakt bindës shkencor që tregon se ka një ushqim të fortë që është i përsosur për të qenë i pari. Bebet rriten mirë edhe kur fillojnë me frutat, perimet, ose muhalebinë me miellra. Këshillohuni me mjekun e bebit tuaj se çfarë do t'i jepni fëmijës në fillim. Më poshtë keni disa rekomandime, që mund t'i përdorni vetë: · Rekomandohet që ushqimi i parë të jetë një muhalebi e hollë me miell orizi, e përzier me qumështin e gjirit ose të formulave. Ky është një ushqim i lehtë për t'u tretur nga bebi. Gjithashtu është një burim i mirë hekuri dhe ka më pak mundësi që të japë alergji. Gjatë ushqyerjeve të para ai duhet të gatuhet shumë i hollë, që t'i ngjajë qumështit që pi bebi. Sigurohuni që ky ushqim të jetë i lëngshëm, pa kokrriza në të, i lehtë për t'u gëlltitur. Kini kujdes mos t'i jepni fëmijës ushqime të nxehta, pasi ta gatuani ushqimin, lëreni të vaket. Kur bebi e pranon këtë ushqim, mund të filloni ta trashni pak nga pak. · Kur bebi juaj të jetë mësuar me drithërat (miellin e orizit), pra të hajë të paktën një herë në ditë një vakt nga kjo muhalebi, mund të fillohen ushqime të tjera. Mielli i grurit këshillohet që mos të fillohet deri në moshën 6-7 muajsh, sepse përmban gluten, që mund të shtojë më shumë

reaksionet alergjike tek bebi. · Frutat kanë një shije të ëmbël dhe e nxisin bebin të hajë më shumë. Perimet e futura herët në ushqimin e bebit tuaj, mund të parandalojnë që ajo të bëhet e varur nga shija e ëmbël. · Perimet janë teorikisht një ushqim i mirë i parë, janë të pasura me vitamina dhe minerale dhe me një shije që nuk është e ëmbël. Por pikërisht kjo shije bën që ato të jenë më pak të pëlqyeshme për bebin, krahasuar me muhalebinë. Do të ishte një zgjedhje më e zgjuar për ju që t'i fillonit ato para frutave, kur bebi i pranon më kollaj shijet e reja. Si fillim për perimet, këshillohen ato me ngjyrë të verdhë. Patatet, karrotat janë zakonisht më të pëlqyeshmet (si dhe më të ushqyeshmet) se për shembull bizelet jeshile. Mbasi janë filluar perimet e verdha, më tej mund shtohen ato jeshile. Spinaqi, lakrat rekomandohet të fillohen nga muaji i 11-12-të. · Kujdes! Filloni ushqimet e reja një nga një dhe jepni vetëm një lloj të ri ushqimi për 3-4 ditë ose për një javë të tërë. Vonesa në fillimin e ushqimeve të reja është një mënyrë për të shmangur alergjitë ndaj ushqimeve. Fruta dhe perimet që mund të përdoren si fillim janë: mollët, bananet, dardhat, patatet, karrotat, të cilat mund të shtypen dhe

4 - 8 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

167

bëhen si pure. Disa këshilla të përgjithshme për përgatitjen e ushqimeve · Qumështi i gjirit duhet vazhduar rregullisht deri në moshën një vjeç. Sot rekomandimet nga mjaft pediatër janë që ushqyerja me gji mund të vazhdojë deri në moshën dy vjeç, nëse nëna dhe bebi e dëshirojnë këtë. · Ndërmjet vakteve lëngu më i mirë që mund t'i jepni është uji i zier dhe i ftohur. · Lëngjeve të frutave të përgatitura në shtëpi nuk ka nevojë t'u shtohet sheqer dhe mund të jepen ndërmjet vakteve të ushqyerjes. · Lëngjet e frutave nuk duhen dhënë me shishe. Në moshën 6-8 muaj mund të fillohet pak lëng frutash, i holluar me ujë dhe i dhënë me filxhan. Bebet nuk duhet të marrin më shumë se 80-120 gram lëng frutash në ditë. Lëngu i tepërt çon në rritje jo të mirë tek fëmijët (dhe ne fëmijët më të rritur rrezikon të sjellë dhjamosje) · Gjatë kohës që ushqeni bebin tuaj duhet të jeni sa më e qetë, prandaj zgjidhni një kohë kur ju nuk jeni shumë e zënë dhe nuk keni nxitim për të filluar ushqyerjen me lugë. Fëmijës do t'i duhet kohë për t'u përshtatur me këtë mënyrë të re ushqyerje. · Lëreni oreksin e fëmijës që të përcaktojë sa do të hajë, asnjë·

·

·

·

·

·

herë mos e detyroni të mbarojë me forcë racionin. Çdo ushqim i ri duhet filluar gradualisht dhe vetëm një nga një. Lerini kohë fëmijës të mësohet me shijen e re. Psh nëse keni filluar muhalebinë me miell orizi e qumësht gjiri, prisni tre-katër ditë deri sa të filloni purenë me perime. Gjatë kësaj kohe vëzhgoni bebin për shenja alergjie, skuqje të lëkurës dhe fytyrës, diarre, të vjella. Mbasi bebi të jetë mësuar dhe të pranojë mirë dy ose më shumë lloje ushqimesh të reja, ato mund të përzihen ato me njëra-tjetrën, për shembull pure me patate dhe karrota, muhalebi me miell orizi dhe mollë të shtypur. Mbani mend se megjithëse ju do të kërkoni që bebi juaj të mësohet me të gjitha llojet e ushqimeve, do të ketë disa lloj ushqimesh që nuk do t'i pëlqejnë, me gjithë mundimin tuaj për ta mësuar me to. Bebi ka shijet e veta, ashtu si gjithë familja juaj. Mbas moshës 7 muajshe, bebi pëlqen të hajë vetë me dorë. Lëreni ta bëjë këtë, sepse kjo është me rëndësi për zhvillimin e tij. Asnjëherë mos e lini vetëm bebin kur provon ushqimet me dorë dhe kur ushqehet, sepse ekziston rreziku i mbytjes. Sheqeri dhe lëngjet e ëmbla duhet të përdoren me kujdes

168

PJESA II

VITI I PARË

· ·

·

·

·

dhe nuk duhet të jepen ndërmjet vakteve të ushqyerjes, kur bebi është duke dremitur, si dhe në kohën e gjumit. Asnjëherë mos hidhni ushqim të fortë në shishen me biberon. Ushqimet që ngjisin, të forta, të vogla, të rrumbullakta dhe të buta nuk rekomandohen në këtë moshë, sepse ato mund të kapërdihen dhe të shkaktojnë mbytjen e fëmijës. Ushqimit të fëmijës, deri në fund të vitit të parë mos i shtoni kripë. Kur përgatisini ushqimet, gjithnjë lani duart, frutat, perimet dhe enët, lugët e pirunjtë që do të përdorni. Ushqimet ruhen në enë të pastra, në vende të freskëta, në frigorifer, të mbuluara. Asnjë-herë mos hidhni përsëri një ushqim që keni përdorur tek ena që ka ushqimin e freskët. Ushqimet që i keni nxjerrë nga frigoriferi dhe i keni ngrohur, asnjëherë mos i fusni përsëri në frigorifer.

pamjen e ushqimit të ri. · Fëmijës ushqimi i jepet me detyrim. · Ushqimi është shumë i nxehtë apo i kujton një ushqim të mëparshëm të nxehtë, që i ka djegur. · Ka etje dhe do të pijë diçka para se të hajë. · Nuk është rehat, është i lagur, i ndotur, apo është koha kur po i del një dhëmb. · Ushqimi i jepet në një pjatë apo filxhan që nuk i pëlqen. · Nuk e lejojmë të "ushqehet vetë". Mbani mend se vështirësitë e ushqyerjes në këtë stad lidhen me mospranimin e ushqimit në vitet që do të pasojnë. Si të nxitet bebi që të hajë më shumë Nëse bebi është i shëndetshëm: · Kushtojini më shumë vëmendje kur bebi kërkon të ushqehet dhe më pak kur ai nuk pranon ushqimin. Një fëmijë mund të përpiqet të tërheqë vëmendjen duke mos pranuar ushqimin, veçanërisht nëse është i pasigurt apo i mërzitur. Kohën e ushqyerjes bëjeni të qetë dhe të lumtur - sa më shumë stres, aq më pak ushqehet. · Mos e nxitoni bebin. Ai mund të hajë pak në fillim, të luajë për njëfarë kohe dhe pastaj të dojë përsëri të hajë.

Kini parasysh se një ushqyerje e shëndetshme që në këtë moshë është mënyra më e mirë për të parandaluar disa sëmundje të zemrës, kanceret, dhjamosjen që mund të shfaqen kur bebi juaj të ketë arritur moshën e rritur. Shkaqet e mospranimit të ushqimeve të para · Bebi nuk pëlqen shijen dhe

4 - 8 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

169

· Vendoseni ushqimin e fëmijës në një pjatë të veçantë, që të siguroheni për sasinë që po ha. · Ushqejeni bebin kur është i uritur dhe jo i lodhur. · Ushqejeni në kohën që ha edhe pjesa tjetër e familjes. · Jepini ushqime që bebi mund t'i kapë vetë. · Jepini llojshmëri ushqimesh dhe përzjejini. Kështu bebi nuk ka mundësi të marrë vetëm atë që pëlqen. · Mos e detyroni bebin të ushqehet me zor. Nëse bebi nuk e pranon ushqimin, largojeni, mbulojeni dhe jepjani më vonë. Një fëmijë ndonjëherë mund të mos pëlqejë një lloj ushqimi. Jepini llojshmëri ushqimi dhe mos e detyroni të hajë atë që nuk do. · Sigurohuni që bebi nuk ka etje (një fëmijë që ka etje, ha më pak), por mos e mbushni stomakun e fëmijës me lëngje, përpara një vakti. · Mos i jepni ushqim që është me shumë erëza, apo shumë i kripur. Nëse bebi është i sëmurë: · Pastrojeni dhe rehatojeni (për shembull pastrojini gojën, ose hundën) përpara. · Jepini vakte me sasi të pakët, duke përdorur ushqime që mund të gëlltiten lehtë dhe bebi i pëlqen. Ushqejeni më shpesh, ndoshta çdo 2 orë.

· Jepini lëngje më shumë, veçanërisht nëse bebi ka diarre ose temperaturë. · Ushqejeni bebin në një pozicion të favorshëm dhe në vendin që ai pëlqen. Pyetjet që bëjnë prindërit lidhur me ushqyerjen Sa ushqim duhet t'i jap për të ngrënë? Lëreni që vetë bebi të vendosë se sa do të hajë në çdo vakt. Një këshillë mund të jetë kjo: Nga mosha 6 muajshe filloni duke i hedhur jo më shumë se 4 lugë në një tas dhe nëse i ha të gjitha, shtojini përsëri. Përsa i përket ushqimit të ëmbël (frutave), filloni me 1-2 lugë kafeje. Mbani mend se bebi juaj ka ditë që do të hajë me rrëmbim dhe ka ditë që nuk do të fusë ushqim në gojë. Nëse shton normalisht në peshë dhe gjatësi, mos u preokuponi se nuk ha si duhet. A duhet t'i jap vajzës sime edhe ato ushqime që, megjithëse unë mundohem, duket se nuk i pëlqejnë? Jo. Respektoni shijet e saj, nëse një ushqim nuk i pëlqen, mos e përzieni me një tjetër që i pëlqen, sepse pastaj nuk do t'i pëlqejnë të dy. Mundohuni të ndryshoni dhe të përgatisni lloje të ndryshme ushqimesh. Nëse perimet e ziera nuk i pëlqen, ndoshta mund t'i pëlqejë të gjalla.

170

PJESA II

VITI I PARË

Kapsllëku: A është normal kur fillohen ushqimet e ngurta? Ndërkohë që bebi rritet, në dietën e tij nuk ka vetëm qumësht, kështu që jashtëqitjet e tij nuk do të jenë më të verdha e nuk do të dalin më aq lehtë sa kur e ushqenit me qumësht gjiri. Tani bebi juaj është në procesin e përshtatjes ndaj një mënyre të re për jashtëqitjen. Kjo do të vazhdojë të ndryshojë me rritjen e tij dhe me rritjen e llojshmërisë së ushqimeve që ha. Është shumë normale që bebet të dalin jashtë një herë në çdo dy-tre ditë. Kur bebi fillon të marrë ushqimet e ngurta, ai do të sforcohet më shumë për të dalë jashtë. Prandaj nuk duhet të shqetësoheni kur vëreni se jashtëqitjet janë të forta dhe të thata. Për të ndihmuar që dalja jashtë të jetë sa më e lehtë dhe e shpeshtë, sigurohuni që bebi juaj të marrë shumë lëngje, si dhe fruta e perime. Lëngu i kumbullave të zeza, i holluar me pak ujë mund të ndihmojë në raste të vështira. Si të fillohen drithërat? A duhet dhënë në fillim muhalebia, apo qumështi i gjirit? Nëse ju i filloni bebit tuaj drithërat dhe nuk jeni e sigurt se ai do t'i pranojë, do të ishte më e mira ta ushqenit në fillim me gji e pastaj t'i jepnit muhalebinë. Më mirë t`ju tregojë ai se kur është gati. Kur ta keni kuptuar se është gati, mund t'i jepni në fillim drithërat e më tej gjirin. Kjo është e vërtetë sido-

mos për një fëmijë më të rritur, që ju doni ta mësoni me ushqimet e tavolinës. Një foshnje e gatshme dhe që ka nevojë për ushqimet e ngurta, i pranon ato më mirë nëse është e uritur dhe stomaku i saj nuk është i mbushur me qumështin e gjirit. A ka nevojë t'i shtoj apo pakësoj një vakt ushqimi në ditë djalit, meqë fillova muhalebinë? Jo. Në fillim dhënia e muhalebisë është vetëm për praktikë. Djali juaj nuk ka nevojë të hajë shumë, që t'i plotësojë nevojat e tij ushqimore. Detyra më e rëndësishme është të mësohet me ushqimet e ngurta dhe më vonë do të marrë lëndët ushqyese që ato kanë. Filloni duke i shtuar një ushqim me bazë drithi (miell orizi, gruri) në kohën e mesit të mëngjesit, (për shembull ora 10.00-11.00), kur po e ushqeni me gji. Në këtë kohë të ditës bebi nuk ka shanse që të jetë i uritur, ka pushuar mirë dhe mund të jetë gati për të provuar diçka të re. Përgatiteni muhalebinë me të njëjtën temperaturë që ka qumështi i gjirit. Bëjeni shumë të hollë. Vëreni në majën e lugës së bebit dhe vendoseni lugën midis buzëve duke e lejuar që "ta thithë" ushqimin nga luga. Në javët e para mos e fusni të gjithë lugën e mbushur në gojën e tij, sepse mund të mbytet. Ju duhet të përparoni ngadalë, duke e lejuar bebin ta përcaktojë

4 - 8 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

171

vetë se sa do të hajë. Nëse shikoni se përpjekjet tuaja kundërshtohen, prisni 2-3 ditë dhe përpiquni përsëri. Ai mund të mos jetë gati. Kam filluar në moshën 5 muajshe ushqimet e ngurta- në fillim miell orizi në formë muhalebie, tani pure patatesh; një ushqim të ri në javë. Çfarë plani duhet të ndjek për t'i shtuar ushqime të reja fëmijës tim? Deri në moshën 6 muajshe bebi varet krejtësisht nga qumështi i gjirit për të plotësuar nevojat e veta ushqimore dhe nuk ka nevojë për asnjë ushqim shtesë. Çdo lloj ushqimi që mund t'i fillohet përpara kësaj moshe është vetëm për praktikë e për t'u mësuar me të. Kalimi drejt ushqimeve të ngurta është një punë shumë graduale. Do të ketë ditë që bebi juaj mund të mos t'i pranojë ushqimet e ngurta dhe të dojë vetëm qumështin e gjirit apo të formulave dhe ditë të tjera kur do t'i pëlqejnë shumë këto ushqime dhe nuk do të dojë qumështin. Zakonisht rekomandohet që t'i filloni bebit dy vakte në ditë me një lloj drithi, përpara se t'i filloni ushqime të tjera të reja dhe të vazhdoni duke i dhënë fruta dhe perime në të dy vaktet, si një burim i mirë vitaminash A dhe C. Ndoshta nga mosha 7 muajshe ju mund t'i jepni në drekë vetëm fruta dhe perime, së bashku me qumështin. Ushqimet me proteina (për shem-

bull mishi, peshku, fasulet etj ), janë ushqimet e fundit që duhen shtuar, kur ai merr sasinë e duhur të qumështit. Si ndikon pesha e lindjes mbi modelet e ushqyerjes së bebit? A ndikon pesha e fëmijës mbi sasinë e ushqimit që mund të pranojë në një vakt? A ka kjo pasoja për zhvillimin e mëvonshëm të fëmijës? Pesha e lindjes së një foshnje nuk do të prekë sasinë e ushqimit që merr. Mbas lindjes me peshë të ulët, bebet do të arrijnë peshën që duhet të kishin pasur në lindje. Ato duhet të marrin qumësht në sasinë normale për moshën. Nuk ka lidhje midis ngrënies së sasisë më të madhe dhe më të pakët dhe zhvillimit në përgjithësi. Megjithatë një fëmijë që ushqehet më pak, zakonisht do të jetë më i vogël në peshë se një fëmijë që ha më shumë. Ushqimet e gatshme Sot në tregun për fëmijë mund të gjesh mjaft prodhime të gatshme, me një ambalazh shumë të bukur, me figura tërheqëse të foshnjeve të lumtura dhe që thonë se ky produkt i ka të gjitha ato që i nevojiten bebit. Industria e ushqimeve për fëmijë sot është mjaft e zhvilluar. Këto produkte janë produktet e homogjenizuara, (që duhet të themi se nuk janë shumë

172

PJESA II

VITI I PARË

të lira) me përmbajtje të ndryshme, si mishi, djathi, perimet dhe frutat e gatshme. Tashmë gjenden mjaft lloje ushqimesh për çdo grupmoshë, të përshtatura për dhëmbët e fëmijës. Mos u trembni. Kini parasysh se asnjera prej këtyre mrekullive nuk është më e mirë se ato që keni përgatitur në shtëpi. Lexoni disa nga këto rekomandime dhe më tej vendosni ju vetë: Këto lloj ushqimesh të cilat zakonisht shiten në pako, apo vazo të vogla qelqi, janë të pëlqyeshme për prindërit, sepse janë të gatshme për t'u përdorur, të ndara në racione, sipas sasisë që kërkon të hajë bebi, veçanërisht kur ju ndodheni jashtë shtëpisë dhe nxitoni. Po kështu ato janë të pasura me vitamina, minerale dhe proteina, për të cilat bebi ka nevojë, si dhe janë të pastra higjienikisht. Ato lehtësojnë muajt e parë, kur ju filloni ushqyerjen e ngurtë. Kanë përmbajtjen e përsosur për bebin, dhe përmbajtja e vetëm një lloj ushqimi i bën më pak alergjike. Sigurisht jo gjithçka që shitet si ushqim i mirë për bebin, është vërtet i mirë për të. Ka mundësi që nëse bebi është mësuar me ushqimet e përgatitura nga ju në shtëpi (të cilat gjithmonë janë më të mira se ato të homogjenizuara), të mos ta pëlqejë shijen e këtyre të fundit. Kur të bleni në treg ushqime të tilla, ndiqni me kujdes udhëzimet e përgatitjes dhe kontrolloni shishet

apo paketat që mos të jenë të dëmtuara, të hapura etj. Lexoni me kujdes etiketën dhe përmbajtjen, për të zgjedhur ushqimin e përshtatshëm për moshën e fëmijës tuaj dhe për fazën e ushqyerjes në të cilën ai ndodhet, si dhe për të mësuar nëse përmban sheqerna, që nuk janë të nevojshme dhe dëmtojnë organizmin e fëmijës tuaj. Sot me ligjin për Ushqimin, të miratuar nga Parlamenti Shqiptar, duhet që të gjitha etiketat e këtyre ushqimeve të jenë të shkruara në gjuhën shqipe.

TUALETI, BANJA, VESHJA

· I pëlqen të jetë i çlirët nga rrobat. · Llokoçit fuqishëm të dyja duart dhe disa herë dhe këmbët, gjatë kohës së banjës. · Lëviz duart vazhdimisht, asgjë nga ato që ai mund të arrijë me duart e tij nuk është e sigurt që nuk do të derdhet, nuk do të futet në gojë, ose nuk do të hidhet në dysheme. · I heq vetë çorapet, luan me lidhëset, kopsat dhe tantellat e rrobave. · Zakonisht ka një jashtëqitje në ditë. · Urinon shpesh dhe shumë si sasi. Bebet femra zakonisht rrinë më gjatë të thata, në krahasim me bebet meshkuj.

4 - 8 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

173

GJUMI

· Zgjohet rreth orës 6-8 të mëngjesit, zakonisht fle herët mbas vaktit të darkës. · Nuk zgjohet natën për të ngrënë. · Fle 11-13 orë gjatë natës. · Bën 2 ose 3 dremitje gjatë ditës (gjithsesi kjo ndryshon shumë nga bebja në bebe).

Fëmija im përplas kokën pas dërrasës së krevatit. Si t'ja bëj? Ndonjëherë bebi fillon të përplasë kokën në mur ose në anën e krevatit të tij. Është shumë e dhimbshme që prindi ta shikojë këtë, ndërsa ai duket se nuk ndjen dhimbje fare në fakt duket i lumtur. Përplasja e kokës (si lëkundja e kokës, rrotullimi, të gjitha këto janë të zakonshme gjatë kësaj moshe) është një lëvizje ritmike, dhe lëvizjet ritmike, kryesisht ato që i krijojnë vetë fëmijët, janë tepër tërheqëse për ta. Shumë fëmijë rrotullojnë dhe lëkundin kokën kur dëgjojnë muzikë gjatë orëve që janë zgjuar dhe kjo duket më tepër një aktivitet, sesa një zbavitje e thjeshte. Mendohet se këta fëmijë përpiqen më tepër të riprodhojnë ndjesinë e të lëkundurit nga mami dhe babi. Ose fëmijët që u dalin dhëmbët, mund të përpiqen në këtë mënyrë të përballojnë dhimbjen - në secilin rast përplasja do të vazhdojë për aq kohë sa do të vazhdojë kjo situatë (për shembull deri sa të kalojë dhimbja dhe të dalë dhëmbi), përveçse kur kjo gjë bebit i bëhet zakon. Për ata që përplasin kokën gjatë kohës së gjumit ose kur zgjohen në mes të natës, këto aktivitete duket se ndihmojnë në fjetje, dhe ndoshta janë një mënyrë për të

LOJA DHE AKTIVITETI SOCIAL

· I pëlqen të rrijë shtrirë në shpinë, kthehet nga barkas në shpinë, shqelmon, shtrin këmbët e drejtuara për lart, kap këmbët dhe i fut ato në gojë. · Shikon duart e veta me interes dhe kënaqësi. · I pëlqen të luajë me gjëra të buta, i përplas lodrat dhe lëshon tinguj në një interval kohe të shkurtër njëri pas tjetrit, i fut gjërat në gojë, i kafshon ose përtypet me to. · I flet i lumtur vetëvetes, gugit, belbëzon dhe nxjerr tinguj njeri pas tjetrit. · Bën dallime midis njerëzve: gjallërohet me ata që janë të njohur, frikësohet ose nuk i përfill të tjerët që nuk i njeh. · I pëlqejnë aktivitetet ritmike, të përkundet ose ta kolovisin me delikatesë.

174

PJESA II

VITI I PARË

relaksuar tensionet e krijuara gjatë ditës. Sjellja ndonjëherë bëhet me acaruese nga stresi që mund të krijohet në jetën e fëmijës. Si djemtë dhe vajzat shfaqin sjellje si lëkundja ose rrotullimi, ndërsa përplasja e kokës është më tepër e shfaqur tek djemtë. Lëkundja zakonisht fillon andej nga mosha 6 muaj, përplasja zakonisht nuk fillon përpara moshës 9 muaj. Ky zakon mund të zgjasë pak javë ose muaj, ose një vit apo më shumë, por shumë fëmijë e braktisin atë në moshën 3 vjeç pa ndërhyrjen e prindërve. Qortimet apo ngacmimet, nuk bëjnë gjë tjetër veçse e keqësojnë më tepër problemin. Megjithëse mund të jetë e vështirë për t'u besuar, nuk mund të themi se këto sjellje janë të rrezikshme për shëndetin e fëmijës. Nëqoftëse bebi juaj nuk e përplas kokën në raste zemërimi dhe nuk dëmton veten në mënyrë të vazhdueshme (një shenjë e rastësishme e bërë në trup nuk është për t'u shqetësuar), nuk ka asgjë për t'u shqetësuar. Por nëqoftëse këto aktivitete zënë një pjesë të mirë të kohës së fëmijës suaj, nëqoftëse ai duket se shfaq edhe sjellje të tjera të pazakonta, është duke u zhvilluar ngadalë, ose duket jo i lumtur shumicën e kohës, duhet të drejtoheni tek pediatri për problemin e tij. Ju nuk mund ta detyroni bebin të

lerë një nga këto zakone përpara se të jetë gati, por këshillat e mëposhtme mund ta bëjnë më të lehtë për ju dhe fëmijën tuaj të jetoni me këto zakone dhe gradualisht t'i lini ato: · Jepini më tepër dashuri fëmijës suaj, vëmendje, përkedhelje, dhe lëkundeni atë gjatë ditës dhe gjatë kohës së gjumit. · Shtojini aktivitetet ritmike për bebin tuaj gjatë ditës, si: lëkunduni në një karrige bashkë me bebin ose në një karrige vetëm; jepini atij një instrument lodër, ose një lugë dhe një pjatë, nga e cila të mund të lëshojë tinguj; shtyjeni atë në ujë; luani me lodra që luhen me duar dhe që lëshojnë muzikë. · Lejojeni fëmijën tuaj të kryejë më tepër lojra aktive gjatë ditës. · Gjithmonë krijoni çaste të qeta përpara gjumit, lojra të qeta, përkëdhelje dhe ndoshta një lëkundje të lehtë. · Nëqoftëse bebi juaj e përplas kokën shumicën e herëve në krevat, mos e vini në krevat derisa ta ketë zënë gjumi. · Nëqoftëse fëmija juaj e përplas kokën në krevat, ulni rrezikun e përplasjes me mobiljet dhe muret (të cilat mund të dëmtojnë vërtet bebin), duke e vendosur krevatin në mes të një qilimi dhe duke hequr rrotat, që krevati të mos lëvizë përgjatë dyshemesë. Vendoseni krevatin sa më larg nga muret apo mobiljet dhe nëqoftëse është e mundur, mbushini anët e krevatit, për ta

4 - 8 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

175

bërë më të butë përplasjen. · Ju mund të përpiqeni ta mbroni kokën e fëmijës suaj duke vendosur mburoja në krevat dhe duke shtruar një qilim në dysheme - por ka shumë mundësi që ai të mos kënaqet me goditjet në jastëk dhe të kalojë në një sipërfaqe më të fortë. Cilat lodra janë të sigurta? Kjo është pyetja më e nevojshme, meqenëse, sipas një studimi amerikan, janë lodrat ato që shkaktojnë rreth 100 000 dëmtime në vit. Kur zgjidhni lodrat e bebit, duhet marrë parasysh: · Qëndrueshmëria. Lodrat që thyhen ose ndahen në pjesë lehtësisht, mund ta dëmtojnë bebin. · Ngjyra të sigurta. Sigurohuni që

·

·

·

·

·

bojrat e ngjyrat janë të padëmshme dhe jo helmuese. Lodrat ndërtuese të vogla me buzë të mprehta janë të dëmshme. Pastrimi. Lodrat që nuk mund të lahen bëhen fole mikrobesh dhe përbëjnë një problem, se fëmijët i fusin gjithmonë në gojë. Madhësia. Lodrat e vogla që mund të futen në gojë dhe të kapërdihen, janë të rrezikshme. Asnjë spango të lidhur. Lodrat me rripa të gjatë nuk duhet të lihen pranë fëmijës, për shkak të rrezikut të mbytjes. Tingujt. Tingujt e lartë si zhurma e pushkëve, makinave mund ta dëmtojnë dëgjimin e fëmijës, prandaj kërkoni lodra që kanë tinguj të butë.

Këshilla për prindërit dhe kujdestarët

AKTIVITETE QË NDIHMOJNË BEBIN TË MËSOJË

· Gradualisht përpunoni një aktivitet të hershëm, imitoni tingujt e bebit, shprehjen e fytyrës dhe lëvizjet e trupit, vërini emra pjesëve të trupit dhe këndojini bebes gjatë ditës. · Përdorni emrin e bebes gjatë gjithë llojeve të aktiviteteve, në mënyrë që të njohë emrin e vet: " Ana po buzëqesh", "Sytë e Anës janë të hapura". · Jepini lodra dhe sende të tjera të shtëpisë që bëjnë zhurmë, që bebi t'i tundë duke lëvizur duart. · Varni lodra tek koka e krevatit të bebit. Fillimisht ato tërheqin

176

PJESA II

VITI I PARË

·

·

·

·

·

·

·

vetëm vështrimin e tij dhe më vonë nxisin koordinimin sydorë të fëmijës. Lëreni bebin të dëgjojë muzikë në radio apo kaseta manjetofoni. Kërceni duke e mbajtur atë në krahë dhe ndyshoni ritmin e lëvizjeve tuaja sipas muzikës. Kushtojini shumë kohë larjes së fëmijës, pasi ky është një aktivitet që e ndihmon bebin të mësojë shumë gjëra në të gjitha fushat e zhvillimit. Luani lojën "Ku është bebi" (ku është hunda, sytë, dora) ose lojra të tjera të thjeshta, që e ndihmojnë bebin të mësojë të ruajë radhën e bisedës apo të veprimit. Mësojini bebit lojra të thjeshta dhe gjeste. Tregojini bebit si të përshëndesë "paçim" dhe si të puthë me dorë. Mbajeni bebin përpara pasqyrës për të vështruar fytyrën e tij dhe veprimet. Thoni emrin e bebit, i vini gishtin vetes dhe thoni "mama" ose "baba", kështu që bebi do të fillojë të dallojë veten nga tjerët. Jepini fëmijës gjithmonë sende të reja që ai t'i prekë e manipulojë. Përdorni shumë copa (të buta, të forta, të ashpra, me push), po kështu edhe materiale të ndryshme (letër për ta grisur, fletë të holla alumini për t'i zhubravitur) që bebi të ketë diçka për të zbuluar. Lexojini vazhdimisht bebit;

bebeve ju pëlqen të dëgjojnë të njëjtën histori gjithmonë e gjithmonë. I vini gishtin sendeve në çdo faqe dhe thoni emrin e tyre. · Jepini bebes një varietet kupash të vogla plastike dhe kuti (kuti bosh margarine, shishe bosh shampoje, kuti qumështi). Bebes i pëlqen t'i sodisë, t'i rrotullojë, t'i mbajë në dorë dhe t'i mbushë ato me kuba. · Lugët e drunjta mund të përdoren për të trazuar dhe përzier. · Jepini bebes lodra të thjeshta që janë me ngjyra të theksuara dhe që kanë butona që bebi mund t'i shtypë si telefon lodër, lodra me muzikë etj. Lodrat që janë të mbyllura me kapak gjithashtu e tërheqin bebin në këtë moshë.

Kini parasysh!!

Konsultohuni me një punonjës shëndeti ose me një specialist për fëmijërinë e hershme nëse kur bebi është 8 muajsh: · Nuk vazhdon të tregojë rritje në peshë, gjatësi dhe masën e kokës (rritja shumë e ngadaltë dhe shumë e shpejtë janë të dyja shkaqe për t'u shqetësuar) · Nuk eksploron duart dhe sendet që i vihen në dorë. · Nuk mban rraken në dorë dhe nuk e tund atë. · Nuk buzëqesh, nuk gugat dhe nuk qesh me zë të lartë.

4 - 8 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

177

· Nuk kërkon për sendet e fshehura. · Nuk kap sendet e vogla me gishtin e madh dhe atë tregues · Nuk duket i interesuar në tinguj të rinj dhe të pazakontë.

· Nuk kërkon dhe nuk shfaq interes për të kapur lodra. · Nuk rri ulur vetë. · Nuk fillon të hajë ushqime të forta.

178

3 8 - 12 muaj

Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit

idis moshës 8 muaj dhe 1 vjeç fëmija po organizohet për dy ngjarje madhore të zhvillimit: ecjen dhe të folurit. Këta gurë themelore zakonisht fillojnë të vendosen rreth kohës së ditëlindjes së parë. Fëmijës i është rritur aftësia për të manipuluar sende të vogla dhe harxhon mjaft kohë duke marrë ose duke lëshuar lodrat, ose gjithçka që ka në dorë. Në këtë moshë fëmijët janë shumë të shoqërueshëm. Ata e gjejnë mënyrën për të qenë në qendër të vëmendjes si dhe për të fituar miratim dhe duartrokitje nga familjarët dhe miqtë. Aftësia për të imituar përmirësohet dhe i shërben dy qëllimeve: zgjeron marrëdhëniet sociale dhe ndihmon fëmijët të mësojnë shumë aftësi e sjellje të reja.

M

RRITJA DHE KARAKTERISTIKAT E RRITJES

· Rritja në gjatësi është më e vogël sesa gjatë muajve të mëparshëm, mesatarisht 1,3 cm. Fëmija arrin afërsisht 1 herë e gjysëm gjatësinë e tij të lindjes deri në ditëlindjen e tij të parë.

· Pesha rritet afërsisht 0,5 kg në muaj. Pesha e lindjes afërsisht trefishohet kur ai bëhet 1 vjeç. Pesha mesatare e fëmijës është 9,6 kg. · Ritmi i frymëmarrjes ndryshon sipas aktivitetit që kryen fëmija nga 20-45 frymëmarrje për minutë. · Temperatura e trupit ngrihet

8 - 12 MUAJ

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

179

· · · ·

·

·

35,7-37,5 C. Moti, kushtet e mjedisit/dhomës ku po rri fëmija, aktiviteti dhe veshja ende ndikojnë në ndryshimin e temperaturës. Perimetri i kokës dhe i gjoksit mbeten të barabarta. Vazhdon të përdorë muskujt e barkut për frymëmarrje. Fontanela fillon të mbyllet. Shpërthejnë afërsisht 4 dhëmbë të poshtëm, 4 të sipërm dhe 2 dhëmballë të poshtme. Krahët dhe duart janë më të zhvilluara sesa këmbët dhe shputat e këmbëve (sepse tek fëmija më parë zhvillohen gjymtyrët pranë kokës, sesa ato larg saj); duart paraqiten më të mëdha, në krahasim me çdo pjesë tjetër të trupit. Këmbët mund të vazhdojnë të jenë të dhjamosura (me rrathë) dhe shputat duken sikur janë dystaban, sepse harku i këmbës nuk është zhvilluar akoma. Shpesh prindërit nuk dinë nëse duhet të përdorin këpucë gjatë muajve të parë të jetës. Rekomandohet se çorapet ose papuçet janë më të mirat për bebin tuaj, por nuk ka asgjë të keqe që t'i vishni këpucë. Meqë këmbët e tij nuk janë gati për të ecur, edhe këpucët që përdoren tani nuk duhet të jenë për këtë qëllim. Ato duhet të jenë të lehta, prej lëkure ose cope dhe jo plastike, shualli duhet të jetë i

butë dhe nëpërmjet tij të mund të prekësh shputën e këmbës së fëmijës. Për të parë nëse gjatësia e këpucës është në rregull, shikoni largësinë e gishtit të madh të fëmijës nga skaji i këpucës. Kur kjo largësi është sa gishti juaj, atëherë madhësia e këpucës është në rregull dhe ka edhe hapësirë që lejon rritjen e këmbës. Për të kontrolluar gjerësinë e këpucës, pickoni copën në pjesën e sipërme dhe nëse mund ta bëni këtë, gjerësia është e mjaftueshme. Mos i vishni fëmijës këpucë me thembër të fortë, as në periudhën kur ai fillon të ecë. · Të dy sytë bashkëveprojnë më mirë me njëri tjetrin. · Mund të shohë dhe të tregojë sendet deri në një distancë 3060 cm larg.

ZHVILLIMI LËVIZOR

· Zgjat një dorë për të kapur apo për të afruar një send ose një lodër. · Manipulon sendet, i çon ato nga një dorë në tjetrën. · Eksploron sende të reja duke i shtyrë ato me një gisht. · Përdor me paramendim kapjen pincetë për të kapur sende apo lodra të vogla. · Fut lodrat brenda njëra tjetrës (për shembull kuti me madhësi

180

PJESA II

VITI I PARË

të ndryshme). · I lëshon sendet ose lodrat duke i hedhur, nuk mundet që ta vendosë një send në një vend të caktuar pa vështirësi dhe me vetëdije. · Fillon t'i japë vetë trupit për t'u ngritur në pozicion drejtqëndrimi në këmbë · Fillon të qëndrojë vetë në këmbë, të mbështetet tek mobiljet për t'u mbajtur, lëviz rreth pengesave me hapa anësore. · Ka një ekuilibër të mirë kur ulet, mund të mbajë një pozicion pa u rrëzuar. · Zvarritet me duar dhe gjunjë, hipën dhe zbret kështu nëpër shkallë. · Ecën duke e mbajtur pas dore një i rritur, madje dikush mund të fillojë edhe të ecë vetë. Përdorimi i dorës së majtë apo të djathtë Ne jetojmë në një botë që i trajton minoritetet në mënyrë jo të barabartë: mëngjarashët, një minoritet prej 10%, nuk bëjnë përjashtim. Dyert, gërshërët, thika dhe mbulesa e tavolinës janë të përcaktuara për dorën e djathtë dhe dora e majtë është dora "e gabuar". Shumë prindër mezi presin ta largojnë fëmijën nga ky status minoriteti, duke u përpjekur me zor ta bëjnë të përdorë dorën e djathtë. Specialistët mendojnë se ky presion prindëror për të ndryshuar atë që

është e lindur tek fëmija, do të çojë në shfaqjen e belbëzimit apo dhe të disa çrregullimeve të tjera në të mësuar. Tashmë nuk rekomandohet aspak përpjekja për të ndryshuar këtë aftësi natyrore të përdorimit të duarve. Shumë fëmijë përdorin të dyja duart njëlloj në fillim: disa tregojnë preferencë për njërën dorë ose tjetrën brenda pak muajsh, të tjerë jo më përpara se të festojnë ditëlindjen e tyre të parë. Disa duket se preferojnë njërën dorë në fillim dhe më pas e braktisin. Është e rëndësishme ta lejosh fëmijën të përdorë dorën që është më e rehatshme për të, dhe jo atë që juve ju pëlqen të përdorë.

ZHVILLIMI NJOHËS DHE I PERCEPTIMIT

· Vëzhgon njerëzit, sendet dhe aktivitetet në mjedisin rrethues. · Dallon dhe tregon sendet në distancë deri 3-4.5 m larg. · I përgjigjet testit të të dëgjuarit, por duke qenë se e humb shpejt interesin, mund të jetë e vështirë ta testosh. · Ndjek udhëzime të thjeshta. · Zgjat duart edhe për të arritur lodra të cilat janë larg, por që ai i sheh me sy. · Vazhdon ende të fusë çdo gjë në gojë. · Lëshon një lodër nga dora kur

8 - 12 MUAJ

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

181

dikush i jep diçka tjetër. · Kupton që nëse një send kthehet përmbys, ai mbetet përsëri i njëjti. Për shembull një filxhan i kthyer përmbys, mbetet përsëri një filxhan. · Imiton aktivitete, për shembull përplas dy kuba bashkë, i përplas ato me tryezën etj. · I lëshon lodrat qëllimisht dhe në mënyrë të përsëritur dhe shikon në drejtim të sendit të rënë. · Tregon që di të përdorë mirë sendet e përdorimit të përditshëm, për shembull përpiqet të pijë nga gota, vë një varëse në qafë, përqafon kukullën · Tregon që ka kuptuar diçka në lidhje me konceptin e hapësirës; fut kuba në gotë dhe i nxjerr kur dikush ia kërkon këtë. · Tregon që ka kuptuar funksionin e sendeve; fut lugën në gojë, përdor furçën për të krehur flokët, kthen faqen e librit. · Nga fundi i kësaj periudhe, nëse fëmija është duke luajtur me një lodër dhe dikush ia merr dhe ia fsheh pjesërisht poshtë një cope, fëmija fillon ta kërkojë.

· Tund kokën për të thënë "po" ose "jo". · Nëse dikush e thërret me emër, kthen kokën në drejtim të zërit. · Belbëzon duke u përpjekur të ndjekë ritmin e fjalëve në një fjali, duke përdorur tonalitete të ndryshme të zërit. · Tund dorën për të thënë "mirupafshim" apo edhe duartroket, kur i kërkohet kjo gjë. · Thotë da-da dhe ma-ma. · Imiton tingujt që ka mësuar deri tani, për shembull zhurmën e makinës, trokëllimën e patkonjve të kalit, kollën, përplasjet e buzëve. · I pëlqen rima dhe muzika, nxjerr tinguj, gugat, dhe kërcen me muzikë. · I zgjat lodrën apo një send një të rrituri, nëse ai ia kërkon këtë me fjalë dhe e shoqëron kërkesën e tij edhe me gjeste.

ZHVILLIMI I PERSONALITETIT DHE AI SOCIAL

· Shfaq frikë ndaj të panjohurve dhe fshihet pas prindërve kur një i panjohur i flet (frika nga të huajt); shpesh shfaq rezistencë për t'u ndarë nga të afërmit e vet (frika e ndarjes). · Do që prindërit të jenë gjithmonë para syve të tij . · Është shumë social; i pëlqen ta mbajnë afër dhe që familjarët

ZHVILLIMI I GJUHËS DHE TË FOLURIT

· Belbëzon për t'u futur në marrëdhënie sociale me të tjerët; mund edhe të bërtasë për të tërhequr vëmendjen e të tjerëve; dëgjon dhe bërtet përsëri.

182

PJESA II

VITI I PARË

·

·

·

· ·

·

· ·

ta përfshijnë në të gjitha aktivitetet ditore. I pëlqejnë eksperiencat e reja dhe kërkon që të zbulojë sende të reja. Tregon dëshirën që të rriturit ta marrin në krahë duke zgjatur krahët në drejtim të tyre, duke qarë apo duke u kapur pas këmbëve të të rriturve. Fillon të kundërshtojë kërkesat e të rriturve duke gjuajtur me shqelm, duke bërtitur apo duke u shtrirë në dysheme. Iu zgjat lodrat të tjerëve. Shpesh krijon lidhje të ngushtë me një lodër ose me batanijen e vet. Sapo dëgjon emrin e vet, kthen kokën dhe i buzëqesh personit që i flet. Përsërit disa herë veprimet që tërheqin vëmendjen e të tjerëve Zbaton udhëzime e kërkesa të thjeshta; kupton fjalën "JO".

të madh gjërash në jetën e përditshme të fëmijës, (ndonëse ju mund të mos e keni vënë re) që mund të shkaktojnë frikëra tek ai, si: fshesa me korent, lehja e një qeni, tingulli i një sirene, zhurma e ujit nëpër tuba, një bluzë mbi kokë, ngritja në ajër. Të gjithë fëmijët shfaqin frikëra në njëfarë mënyre, dhe pse prindërit mund të mos t'i vënë re ato. Fëmijët të cilët jetojnë në një mjedis aktiv, kryesisht kur ka fëmijë të rritur, mund t'i shfaqin këto frikëra më herët. Herët a vonë këta fëmijë do t'i lënë këto frikëra mbrapa. Deri atëherë, ju mund ta ndihmoni fëmijën tuaj që të mësohet me to në këto mënyra: Mos e detyroni. Vendosja e fëmijës shumë afër me fshesën me korent, nuk do t'ju ndihmojë, vetëm do të shtojë frikën e tij. Megjithëse frika e tij mund t'ju duket pa kuptim, ajo ka shumë kuptim për fëmijën. Ai ka nevojë për kohë që t'i dalë përpara zhurmës, atëherë kur ai mendon se është i sigurt. Mos u tallni me fëmijën. Të tallesh me frikën e fëmijës, duke e quajtur atë budalla ose duke qeshur me të, vetëm do të dëmtojë besimin e tij në vete dhe aftësinë e tij për ta përballuar atë. Merrini frikërat e tij seriozisht - ai ka nevojë. Pranojini. Duke i pranuar frikërat

Frikërat e para Në këtë periudhë fillojnë të shfaqen frikërat. Kur ishte më i vogël fëmija nuk kishte frikë nga zhurmat e forta (derisa papritur filloi të ketë frikë), sepse ai nuk e kishte menduar mundësinë që mund të jenë të rrezikshme. Tani, që ai e kupton më shumë botën, rritet mundësia (kryesisht nëqoftëse ju keni bërë herë pas here "obobo"), që të fillojë të kuptojë rreziqet që ndodhen përreth tij. Ka një numër

8 - 12 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

183

e fëmijës suaj si të vërteta, dhe duke e e shprehur këtë kur frikërat e tij janë përpara jush (për shembull fshesa me korent, tenxherja me presion, gurgullima e ujit në banjë), ju do ta ndihmoni të qetësohet dhe t'i përballojë ato. Nëqoftëse ai ulërin kur ndizni fshesën me korent, merreni shpejt në krahë dhe jepini një përqafim të fortë, të ngrohtë dhe të sigurt. Por mos e teproni, sepse mund t'i ngulisni mendimin se fshesa është vërtet diçka për t'u pasur frikë. Sigurojeni dhe jepini mbështetje, kështu do të ndërtoni besimin dhe aftësitë e tij. Duke pranuar frikërat

e tij, ju e ndihmoni të mos të ketë më frikë. Ai mund ta bëjë këtë gjë vetëm duke u njohur me gjërat që ka frikë, duke mësuar çfarë bëjnë dhe si përdoren ato dhe duke fituar njëfarë kontrolli mbi to. Lëreni atë ta prekë ose dhe të luajë me fshesën me korent (kur ajo është e fikur dhe jo në prizë) - ai do të jetë aq i gëzuar nga loja me fshesën, aq sa mund të mos të kete frikë. Ndërkohë që ai rehatohet duke luajtur me të kur ajo është e fikur, përpiquni që ta mbani fëmijën me njërën dorë, ndërkohë që mbani fshesën me tjetrën, nëqoftëse ai nuk mërzitet. Atëhere tregojini se si ndizet makina.

Rutina e përditshme

USHQYERJA

· Ha tre vakte në ditë, plus mesditën dhe zemrën (mbasditen), si: lëng frutash e biskota etj · Fillon të mos pranojë biberonin (nëse kjo gjë nuk ka ndodhur që më parë) · Ka oreks të mirë · I pëlqen të pijë me gotë, e mban vete gotën, madje përkul kokën mbrapa për të pirë dhe pikën e fundit · Fillon të hajë me gishta; mund të nxjerrë ushqimin nga goja, ta shohë dhe ta fusë prapë në gojë · Zhvillon disa pëlqime dhe mospëlqime për ushqimet · Është vazhdimisht aktiv, i lëvizshëm; duart e fëmijës duan të futen kudo, prandaj shpesh prindërit i japin nga një lodër në secilën dorë, që të parandalojnë përmbysjen e gotës apo pjatës. Ju mund të shtoni mishin apo ush-

184

PJESA II

VITI I PARË

qime të tjera me bazë proteinash diku nga muaji i 8-10-të. Është mirë t'i jepni edhe ushqime të ngurta a ndonjë biskotë, që ta mbajë vetë në dorë. Nga mosha 8-9 muaj, një fëmijë zakonisht është në gjendje të "kontrollojë" një copëz ushqimi, duke e çuar në gojë dhe thithur. Edhe dalja e dhëmbëve në këtë moshë e ndihmon. Nga mosha 8-10 muajsh bebi juaj mund të hajë 2-3 vakte ushqim në ditë, ulur në tryezë dhe ju të vazhdoni ta ushqeni me gji apo me qumësht artificial. Dhënia e ndonjë tuli buke, biskote të butë, makarone, apo e një copë molle, ndihmon që ajo të njihet me ushqimin me anën e gishtave. Në moshën njëvjeçare, shumë fëmijë janë shumë të kënaqur me ushqimet e njëjta me ato që ha familja në tryezë. Por çdo fëmijë vepron sipas mënyrës së vet, disa ecin përpara, ndërsa disa të tjerë duan gjirin apo shishen për një kohë më të gjatë. Ju duhet të respektoni zhvillimin natyral të bebit tuaj, sa më shumë të jetë e mundur. Çfarë duhet bërë tani gjatë ushqyerjes? Ai është shumë i hutuar dhe i kënaqur që ka futur duart në tas dhe mund të fusë ushqimin që an-

dej në gojë, në mjekër e kudo, saqë mund të mos t'i interesojë më që ju vazhdoni t'i jepni ushqim me lugë. Nëse është përsëri i uritur, mund të qajë dhe të sikletoset, sepse nuk arrin ta kapë ushqimin aq shpejt sa do, ose nuk arrin t'i fusë të gjitha copat në gojë, prandaj jepini përsëri edhe disa lugë ushqim. Nëse ai po kënaqet, lëreni të mësojë të ushqehet vetë. Të ndiejë se po ia del vetë është shumë e rëndësishme për të. Ai e di se kur është i ngopur. Së fundmi mbani mend se ushqimet e ngurta mund ta bëjnë bebin që të ketë etje. Jepini pra ujë, me një gotë të vogël plastike. Kur fëmija është duke ngrënë vetë, duhet të keni kujdes: · Mos e lini kurrë vetëm kur ai ha, qoftë edhe për një kohë të shkurtër. · Mos i jepni ushqime shumë të "rrëshqitshme", si për shembull mandarinë, pasi mund të mbytet. · Mos i jepni kokrra rrushi, ushqime me bërthamë, shumë të forta (për shembull karrota të gjalla), apo me përmasa të rrezikshme, feta të mëdha molle që mund të copëtohen, sepse mund të mbytet. · Mos u mërzisni nëse shtëpia bëhet pis me thërrime apo lëngje; kjo që po kaloni së bashku me bebin tuaj është një fazë e rëndësishme e rritjes.

8 - 12 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

185

Cilat ushqime të japim · Një copë buke, më mirë pak të vjetëruar; ai do ta thithë sa ta bëjë si qull · Një copë djath kaçkavall · Një karrotë të zier · Një biskotë që shitet në treg për fëmijë · Patate të zier, pjeshkë të butë të qëruar. Çfarë nuk duhet bërë gjatë ushqyerjes · Mos e humbisni durimin · Mos e pengoni të fusë duart tek ushqimi që po i jepni · Mos i lejoni të bëjë çdo gjë: nëse hedh qëllimisht ushqimin tek karrikja që është ulur, thuajini një "jo" të fortë · Mos i vendosni një rradhë për ushqimet që do të hajë, nëse do të të përziejë frutat me mishin, lëreni ta bëjë · Mos e detyroni të zbrazë pjatën; fëmijët dinë të rregullohen vetë shumë mirë. Largimi nga gjiri (zvjerdhja) Ndërprerja e qumështit nuk përbën vetëm një moment kyç në zhvillimin ushqimor të fëmijës, por edhe një moment me rëndësi të zhvillimit psiqik dhe shqisor. Kjo ndjehet veçanërisht kur fëmija është ushqyer në gji, sepse shkëputja nga zakonet e mëparshme mund të jetë më e vështirë. Fëmija mund

ta shohë ushqimin e ri si diçka që e çon në shkëputjen nga nëna e tij, që për të është një burim sigurie dhe mirëqenieje. Në këto raste, vështirësitë që kalohen në përdorimin e lugës mund të lidhen me mospranimin e bebit për t'u shkëputur nga nëna. Prandaj, rekomandimet për shkëputjen nga gjiri duhen përdorur me kujdes, sepse çdo fëmijë reagon ndryshe. Fëmija nuk duhet të detyrohet me zor. Ajo që për disa fëmijë mund të jetë e lehtë dhe e natyrshme (ushqyerja me ushqime të forta me lugë), për disa të tjerë mund të jetë një problem i pakalueshem. Vetëm mirëkuptimi, takti, durimi dhe dashuria e nënës mund ta ndihmojnë fëmijën të kalojë këtë fazë tranzicioni. Kur vendosni për të hequr bebin nga gjiri, duhet të keni parasysh shumë faktorë personalë, si dhe këshillat mjekësore që mund të keni dëgjuar: Faktet. Tashmë shkenca ka vërtetuar se ushqyerja edhe vetëm për pak javë me gji e bebit është shumë e mirë, sepse bebi përfiton në këtë kohë mbrojtjen kundër sëmundjeve. Por bebet rriten më mirë me më pak sëmundje dhe alergji kur ushqehen deri në 6 muaj me gji. Por edhe përtej kësaj kohe deri në moshën 1-2 vjeç qumështi i gjirit, së bashku me ushqimet e tjera që merr fëmija, mbetet një ushqim me vlerë për të.

186

PJESA II

VITI I PARË

Ndjenjat tuaja. Juve ose vazhdon t'ju pëlqejë ta ushqeni me gji bebin tuaj, ose u mërzitët duke nxjerrë dhe futur gjinjtë tuaj ditë dhe natë. Dëshironi të keni më shumë liri. Nëse ndjenjat tuaja lidhur me ushqyerjen me gji kanë ndryshuar, antenat e bebit tuaj do ta kapin dhe ai do ta largojë vetë. Ndjenjat e bebit tuaj. Disa bebe e lënë vetë gjirin. Nëpërmjet reagimeve të tyre (grinden, nuk ju intereson gjiri, e mbajnë vetëm pak kohë në gojë) ato tregojnë se janë gati për të kaluar në një mënyrë tjetër ushqimi. Por kujdes se mos i keqkuptoni sinjalet e bebit. Në moshën 5 muajsh mosinteresi për të pirë gjirin mund të jetë vetëm një shenjë se bebi ka rritur interesin e saj për mjedisin; në shtatë muajsh kjo mund të tregojë një shtim të interesit për aktivitet fizik, që e kapërcen interesin për t'u ushqyer; në nëntë muajsh e më shumë kjo shpesh kupton rritje të pjekurisë dhe pavarësisë. Në çdo moshë kjo mund të lidhet me sëmundjen apo daljen e dhëmbëve. Në përgjithësi, bebi fillon të largohet vetë nga gjiri mbas moshës 1218 muajsh. Situata juaj. Edhe ato nëna që pëlqejnë të ushqejnë me gji, shpesh e shikojnë ushqyerjen me gji si një pengesë për shumë gjëra që ato mund të bëjnë (puna, shkolla etj) në jetën e tyre. Kur

kjo ndodh, ndjenjat e tyre negative transmetohen lehtësisht tek bebet e tyre, duke e bërë ushqyerjen me gji problem për të dy. Në këto raste heqja e gjirit mund të jetë një zgjidhje. Situata e bebit tuaj. Koha më e mirë për t'ia hequr gjirin bebit është kur në shtëpi gjithçka është e qetë. Sëmundja, dalja e dhëmbëve, udhëtimet, pushimet verore, apo gjithçka që në jetën e bebit mund të shkaktojë stres, nuk janë momente të përshtatshme për ta ndërprerë gjirin. Shëndeti juaj. Ju jeni shumë e lodhur, pa fuqi. Por përpara se të hiqni bebin nga gjiri, sigurohuni se mos ky problem mund të zgjidhet më thjesht, për shembull të ushqeheni më mirë dhe të pushoni më gjatë vetë. Shëndeti i bebit tuaj. Ndonjëherë prodhimi i qumështit pakësohet kur rritet bebi. Nëse bebi juaj po shton pak në peshë, është i përgjumur, i grindur, qumështi juaj mund të mos jetë më i nevojshëm dhe duhet filluar ushqimi tjetër. Ushqimet e tjera që merr bebi juaj. Nëse bebi juaj ka mësuar të përdorë lugën, gotën etj ai mund të mos pëlqejë më të pijë nga gjiri i nënës. Mosha e bebit tuaj: në përgjithësi

8 - 12 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

187

bebet mbas moshës 12-18 muaj janë më pak të interesuara për ushqyerjen me gji dhe kanë më pak nevojë për të thithur. Ato preferojnë të jenë më të pavarura dhe kapin më pak gjirin, duke e bërë të lehtë largimin nga gjiri. Kini parasysh se kurdoherë që të ndodhë koha e largimit nga gjiri është një kohë e përzier me emocione të ndryshme për shumë gra. Ato janë të lehtësuara se nuk do të jenë kaq të lidhura me nevojat e bebit të tyre dhe krenare se kanë arritur një hap me rëndësi në rrugën e rritjes së bebit. Por njëkohësisht ato janë të hidhëruara, se kanë humbur lidhjet aq të forta me bebet e tyre dhe bebi nuk varet më aq shumë nga ato. Po kjo kalon shpejt, se fëmijëve do t'u mungojë gjiri vetëm për një kohë të shkurtër dhe nënat mund të ruajnë kujtimet e bukura apo t'i përdorin kur të rrisin fëmijën tjetër. Hapat kryesore për largimin nga gjiri mund të jenë si më poshtë: · Të mësohet bebi që të marrë një lloj tjetër qumështi formulë, lope etj., si dhe të mësohet të ushqehet me filxhan apo gotë. Kjo duhet të mësohet përpara se ju të ndërprisni gjirin, siç kemi thënë më sipër, rreth muajit të gjashtë. Këtu mund të ndihmojnë edhe baballarët, sepse këto ushqime mund t'i jepen edhe nga babai. Për baballarët, be-

bet e të cilëve deri në muajin e gjashtë janë ushqyer vetëm me gji, tani fillon një kohë e rëndësishme për të marrë pjesë në ushqyerjen e bebit. · Më tej bëhet largimi nga gjiri. Nuk është e mirë për nënën dhe bebin që një ditë papritur ajo mos t'i japë me gji bebit të saj. Kjo është traumatike për bebin, fizikisht dhe emocionalisht. Po kështu edhe për nënën: gjinjtë fryhen, rrjedhin, bllokohen, skuqen etj. Për këtë arsye largimi nga gjiri bëhet gradualisht, duke zgjatur rreth 3-4 javë deri në ndërprerjen e plotë të gjirit. Në rast se në jetën e bebit ka ndryshime, për shembull ju filloni të shkoni në punë dhe e lini atë me një kujdestare të re, apo po ndryshoni banesë, duhet të prisni disa ditë deri një javë që bebi të përshtatet me këtë ndryshim dhe më tej të filloni largimin nga gjiri. Pirja e lëngjeve me gotë Bebi edhe pirjen me gotë do ta mësojë pak nga pak. Nga muaji i 9-të bebi shpesh është në gjendje të mësojë të pijë nga gota apo filxhani, por shkëputja nga thithi i nënës apo ushqyerja me biberon nuk pëlqehet shumë. Prandaj duhet të veprohet gradualisht, pa e detyruar bebin duke ia paraqitur gotën ose filxhanin si lodra apo si një lojë të re për bebin. Për ta ndihmuar të

188

PJESA II

VITI I PARË

mësohet mund të veproni kështu: · Provoni t'i hidhni qumështin apo lëngje të tjera që bebi i pëlqen (lëngje frutash, ujë) në një filxhan, ose gotë plastike dhe kini shumë durim sepse shtëpia juaj mund të përmbytet nga lëngjet që do të derdhë bebi. · Mundohuni që bebi të ketë filxhanin e tij dhe të mësohet ta njohë. · Lëreni ta përdorë gotën si lodër. · Kufizoni përdorimin e biberonit. Si të mësohet të ushqehet bebi me lugë Luga Faza delikate e fillimit të ushqimeve të huaja përputhet me një shkëputje psikologjike nga figura e nënës dhe me hapat e para të fëmijës drejt pavarësisë. Për këtë "thithja" fillon të zëvendësohet me "të pirët" dhe të "ngrënët", veprime që marrin një vlerë shumë më rëndësi në zhvillimin e emocional të fëmijës. Si të miqësohemi me sendin e ri Të porsalindurve nuk i pëlqen luga. Kalimi nga gjiri i nënës apo nga thithi që e qetësonte drejt një mjeti të huaj ka ndikime psikologjike që nuk duhen nënvlerësuar. Ai do të mundohet të mësohet me to, por përpara 12 muajve kjo gjë do të jetë e vështirë. Por kjo është edhe koha kur bebi bën eksperimente

të reja dhe mundohet të imitojë nënën dhe babain. Mos u gënjeni edhe nëse mëson të mbajë lugën, pasi ju do të vazhdoni ta ushqeni edhe për disa kohë. Disa këshilla për të bërë që bebi të pranojë këtë mjet të ri "ushqimi" sa më mirë, mundet të jenë: · Përdorni një lugë plastike me anë të buta. · Përdorni gjithnjë të njëjtën lugë, të paktën në fillim. · Lejoni që vogëlushi ta përdorë lugën (duke e kontrolluar) edhe si një lodër, që të mund të mësohet me të. · Veproni shumë ngadalë, duke i dhënë bebit të provojë pak ushqime të reja të lëngshme. · Mos e detyroni fëmijën, veçanërisht herët e para. · Mos u tërhiqni kur keni kundërshtime në fillim. · Mos i jepni ushqime fëmijës me biberon, kjo mund të jetë një metodë e lehtë dhe e shpejtë për ju, por jo edukuese dhe e shëndetshme për bebin.

TUALETI, BANJA,VESHJA

· I pëlqen banja, luan me sfungjerin, sapunin dhe lodrat e ujit. · I pëlqen ta lësh ujin t'i rrjedhë nga sfungjeri. · I pëlqen të heqë vetë kapelen, këpucët dhe çorapet.

8 - 12 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

189

· Bëhet nervoz kur panolina është i lagur, saqë ndonjëherë e heq vetë. · Bashkëpunon paksa kur e veshin; ndihmon prindërit duke futur krahun në mëngë apo shtrin këmbët për të veshur pantallo-nat. · Ka një ose dy jashtëqitje në ditë. · Zakonisht nuk laget kur dremit për një kohë të shkurtër.

gurta. · Bën një sy gjumë mbasditeve.

LOJA DHE AKTIVITETET SOCIALE

· I pëlqejnë aktivitetet e mëdha lëvizore, përpiqet të rrijë në këmbë, kacavirret, disa bebe edhe mund të ecin. · I pëlqen të verë gjëra në kokë, koshin, vazon e luleve, gotën; kjo i duket tepër gazmore dhe pret që njerëzit ta vënë re dhe të qeshin me të. · I pëlqen të fshihet pas karrikes dhe të luajë "ku është bebi?" · I hedh gjërat në dysheme dhe pret që t'ia japin prapë. · Tregon interes në hapjen e mbylljen e dyerve dhe të dollapeve. · I jep një send një të rrituri kur ai ja kërkon dhe pret që i rrituri t'ia rikthejë menjëherë. · Përgjigjet "jo-jo" duke ndaluar e pritur reagimin e të rriturit. Nga ana tjetër fëmija tregon aftësi sociale, duke qeshur e buzëqeshur.

GJUMI

· Nuk kundërshton për të shkuar në shtrat, mund të mos e zerë gjumi menjëherë, por luan ose vjen vërdallë krevatit, pastaj e zë gjumi mbi mbulesat e krevatit. · Fle deri në orën 6-8 në mëngjes. · Luan vetëm dhe i qetë, 15-30 minuta mbasi është zgjuar dhe më pas fillon të bëjë zhurmë për të lajmëruar që është zgjuar. · Luan me gjallëri në krevat kur është zgjuar; anët e krevatit duhet të jenë të larta dhe të si-

190

PJESA II

VITI I PARË

Këshilla për prindërit dhe kujdestarët

AKTIVITETE QË NDIHMOJNË BEBIN TË MËSOJË

· Përpunoni lojërat dhe aktivitetet e përmendura në fazat e mëparshme (0-4, dhe 4-8 muaj); gjithmonë përkrahni fëmijën kur ai jep një përgjigje të re ose shpik një mënyrë të re për të luajtur një lojë të vjetër (nxisni krijimtarinë). · Siguroni një mjedis të sigurt për fëmijën pranë prindërve apo kujdestareve, ku ai të ketë mundësi të mësojë të ulet, të zvarritet dhe të eksplorojë. · Lexojini dhe tregojini histori rreth gjithçkaje që ndodh në jetën e tij, gjithashtu lexojini revista me figura, duke e lejuar bebin që të kthejë faqet e librit · Nxiteni që të çojë një aktivitet deri në fund, duke theksuar gjithnjë fjalët kryesore, për shembull "ja ku është sapuni", "merre gotën" etj. · Jepini bebit udhëzime të thjeshta si "kapi flokët e mamit", "kapi flokët e bebit". Lini një kohë të përshtatshme për përgjigjen; nëse bebi duket i interesuar, por nuk përgjigjet, tregojani ju përgjigjen. Pranoni lojrat e reja që fëmija shpik, si për shembull kur hedh gjërat nga një karrige e lartë ose kur përpiqet të dalë nga krevati; është mënyra e bebit për të mësuar më shumë rreth gjërave; shkakun dhe pasojën, rëndësinë dhe durimin e të rriturve. Jepini atij kuti që ta mbushë apo ta zbrazë me lodra, duke e ndihmuar kështu të mësojë konceptin e përmbajtjes së enës dhe njëkohësisht edhe koncepte në lidhje me hapësirën. Jepini bebit lodra me rrota, që t'i shtyjë dhe t'i tërheqë. Luani me sende të thjeshta plastike në govatën ku lani fëmijën dhe mësojini atij që disa sende lundrojnë mbi ujë, apo mbushni dhe zbrazni bashkë një enë me ujë ndërsa laheni. Bëni flluska sapuni, që bebi t'i shohë dhe t'i prekë. Përdorni solucione pa lëndë helmuese. Lëreni fëmijën të dëgjojë lloje të ndryshme muzike (klasike, të lehtë, popullore etj). Mbajeni bebin në krahë dhe kërceni me

·

·

· ·

·

·

8 - 12 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

191

të. Jepini një rrake, që bebi ta tundë sipas ritmit të muzikës. · Qëndroni së bashku me bebin përpara pasqyrës dhe bëni fytyra të ndryshme.Thoni "buzëqesh" dhe buzëqeshni, "i mërzitur" dhe bëni një fytyrë të mërzitur dhe nxiteni bebin që të imitojë shprehjen e fytyrës tuaj. · Siguroni letra dhe lapsa pa lëndë helmuese dhe nxiteni bebin të bëjë shkarravina, të grisë ose të zhubravisë letrën. · Jepini shumë lodra dhe sende që nxisin zvarritjen dhe ecjen, si makina dhe kamionë me rrota, shishe plastike etj.

jashtë do të konsumojnë një sasi pluhuri apo rëre- nuk është i dëmshëm: megjithëse ju mund të sëmureni duke parë fëmijën tuaj duke ngrënë pluhur, ai jo. Prandaj mos u bëni kaq të ndjeshëm dhe duke u siguruar në fillim që nuk ka xhama të thyer apo gjëra të tjera, lejojeni sportistin tuaj të vogël të bëjë një zvarritje të kujdesshme përreth dyshemesë. Nëqoftëse rrugës prek diçka shumë të pisët, pastrojani duart me letër dhe lëreni përsëri në rrugën e tij. Jo të gjithë fëmijët kanë dëshirë të bëhen pis: disa preferojnë më tepër të jenë spektatorë se sa lojtarë. Këpucët e buta janë më të përshtatshmet, sepse do t'i mbrojnë këmbët e tij, gjatë kohës që ajo është duke u zvarritur. Në bar në kohë të nxehtë, është mirë me këmbët zbathur. Nëqoftëse ju ndiheni mirë kur fëmija juaj është i pastër dhe i freskët kur del jashtë, merrni me vete në një çantë veshje për të luajtur, visheni fëmijën me rroba loje dhe më pas ndërrojeni përsëri dhe pastrojeni.

MBROJTJA

Ç

lirohuni shqetësimet dhe lëreni fëmijën tuaj në tokë, le të bëhet pis. Fëmijët të cilët detyrohen të qëndrojnë të tërhequr dhe të shikojnë nga larg, kur në të vërtetë duan të përleshen, kanë shumë mundësi të qëndrojnë të pastër, por jo të kënaqur. Fëmijët mund të pastrohen dhe aty ku po luajnë. Pisllëqet më të dukshme mund të largohen duke përdorur letrat e lagura të fëmijëve, ndërkohë që ai vazhdon të jetë duke luajtur në dysheme ose në kopësht, dhe pjesën tjetër do të mund t'ia hiqni më vonë, duke i bërë banjën. Edhe pluhuri që përfundon në gojën e tij ­ fëmijët që kalojnë një sasi kohe

SI TË SILLEMI NËSE FËMIJA YNË ËSHTË "I VËSHTIRË"?

Hiperaktiviteti Duke vëzhguar ritmin me të cilin ecin disa fëmijë, është e lehtë të kuptosh pse disa nëna që kanë

192

PJESA II

VITI I PARË

fëmijë njëvjeçar, shqetësohen që fëmija i tyre është hiperaktiv. Tani mund të themi se shumica prej tyre nuk kanë pse të shqetësohen. Ajo që duket si një nivel jonormal aktiviteti për një nënë, në fakt është normale. Pas muajsh të tërë përpjekjesh, lëvizshmëria për të cilën fëmija juaj ka luftuar aq shumë, tani është arritur. Nuk është për t'u shqetësuar nëqoftëse fëmija juaj vrapon, zvarritet apo ngjitet dhe zbret, sa herë që i krijohet mundësia. Hiperaktiviteti i vërtetë (që njihet si "çrregullim i përqendrimit të vëmendjes me hiperaktivitet-ADHD") është 10 herë më i shfaqur tek djemtë sesa tek vajzat dhe karakterizohet nga një aktivitet i tepruar që është i papërshtatshëm dhe joproduktiv, nga një vëmendje e shkurtër, dhe nga impulsiviteti. Ashtu si çdo prind është në dijeni, këto cilësi janë të zakonshme tek fëmijët: vetëm kur ato janë të ekzagjeruara në pikën që mund të ndërhyjnë në funksionimin e tij, mund të jenë shenja të hiperaktivitetit. Nëqoftëse sjelljet hiperaktive shqetësuese vazhdojnë dhe koha e përqëndrimit të fëmijës nuk rritet, duhet të flisni me mjekun: ekzistojnë disa mënyra për të kontrolluar kur kemi të bëjmë me hiperaktivitet, që mund të na ndihmojnë. Duke ditur që ADHD është e lidhur me vonesën mendore, ose çrre-

gullimet emocionale, këto probleme duhet të përcaktohen përpara se të fillojë trajtimi. Ndërkohë ju duhet të siguroheni që fëmija juaj merr sasinë e nevojshme të gjumit ­ një fëmijë i lodhur vjen vërdallë nëpër shtëpi gjithë kohën. Përfshijeni atë në aktivitete të qeta (si të lexuarit e një libri, lojrat formuese etj), por kini parasysh kohën e shkurtër të vëmendjes dhe kujtohuni se në këtë moshë, lojra të tilla zakonisht kërkojnë pjesëmarrjen e të rriturve. Përpiquni ta qetësoni me një banjë me ujë të ngrohtë, kur ju duket se po del jashtë kontrollit. Gjithashtu sigurohuni që ka ngrënë mirë dhe që nuk ka marrë një sasi të madhe sheqeri - studimet kanë treguar se një përqindje e vogël fëmijësh mund të reagojnë me sjellje hiperaktive ndaj sheqerit dhe ushqimeve të tjera. Fëmijët aktivë. Fëmija sapo del nga barku i nënës fillon të shtojë aktivitetin e vet, shqelmon batanijet, fillon të rrotullohet, sa edhe mund të rrëzohet. Fëmijët aktivë janë një betejë e përditshme, ata flenë më pak, nuk gjejnë pushim edhe kur hanë dhe rrezikojnë veten, por ata sjellin edhe gëzim, janë të zgjuar, të interesuar dhe të shpejtë në përmbushjen e detyrave. Meqë ju nuk doni të shtypni entuziazmin e këtyre fëmijëve, duhet të merrni disa masa mbrojtëse si dhe duhet të mësoni disa mënyra për t'i qetësuar, kur hanë ose flenë: · Përdorni mbulesa të lehta për

8 - 12 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

193

fëmijët që i shqelmojnë ato. · Mos i lini asnjëherë bebet vetëm në krevat ose tavolinë - ata mësojnë si të kthehen shumë shpejt, dhe shpesh herë atëherë kur ju nuk e prisni · Kur e vini fëmijën në ndenjësen e tij, vendoseni në mes të krevatit ose në dysheme, sepse shpesh herë ai përmbyset bashkë me të. Fëmija duhet të jetë gjithmonë i lidhur. · Mësoni se çfarë e qetëson fëmijën tuaj: muzika e qetë, banja e ngrohtë, një libër me figura. Bëjini këto aktivitete qetësuese para se fëmija të hajë dhe të flejë. Fëmijët e çrregullt. Në moshën 6-12 muajsh fëmijët fillojnë të vendosin një orar dhe bëhen më të parashikueshëm. Por ka fëmijë që as nuk krijojnë ndonjë orar të vetin, as nuk respektojnë orarin e nënës. Në këto raste, do të jetë mirë që të vendoset një lloj rregulli për të mirën e nënës dhe të fëmijës. Duhet të përpiqemi të bëjmë të njëjtat gjëra në të njëjtin orar. Të përpiqemi të bëjmë banjë në të njëjtën orë, të japim vaktin në të njëjtën orë edhe nëse fëmija nuk është i uritur dhe të respektojmë orarin edhe kur fëmija është i uritur. Në këtë mënyrë mund të ndërtohet një ditë më e organizuar dhe me më pak kaos. Netët me këta fëmijë janë një çmenduri për nënën dhe babain, të cilët mund të

zgjohen me turne derisa gjendja të përmirësohet disi. Në situata ekstreme mjeku mund të përdorë qetësues, për t'i lënë kohë nënës të shplodhet dhe të bëhet gati për të vendosur një regjim të gjumit. Fëmijët që përshtaten me vështirësi. Këta fëmijë nuk pranojnë vazhdimisht sendet, njerëzit,ushqimet e panjohura. Çdo lloj ndryshimi, qoftë edhe i njohur për ta, i shqetëson psh. lëvizja nga shtëpia në makinë. Lodrat apo njerëzit e rinj prezantojini me ngadalë. Lodrën lëreni për 1-2 minuta dhe hiqeni, e më pas rishfaqeni pas pak kohe duke e lënë më gjatë, deri sa fëmija ta pranojë dhe ta pëlqejë. Po kështu edhe njerëzit fillimisht të qëndrojnë në një dhomë me fëmijën, t'i flasin nga larg, pastaj të komunikojnë më afër, derisa të përpiqen për një kontakt fizik. Përpiquni të mos bëni ndryshime të kota, kur shishja e biberonit thyhet, zëvendësojeni me një të ngjashme. Fëmija qan me shumë intensitet. Ndoshta ju keni vënë re se fëmija juaj qante me zërin më të lartë se fëmijët e tjerë, që në maternitet. E qara e tij çmend edhe njeriun me nerva më të qeta. Asgjë nuk e ndalon të qarën e tij, por ne mund të largojmë zhurmat që e shqetësojnë, duke izoluar sa më shumë dhomën ku rri fëmija, duke vënë tapete, perde etj. E qara pakësohet

194

PJESA II

VITI I PARË

me kalimin e kohës, por gjithmonë intensiteti i saj do jetë më i lartë, krahasuar me fëmijët e tjerë. Fëmija negativ ose jo i lumtur. Në vend që fëmija të buzëqeshë dhe të gugasë, ai duket gjithë kohën i mërzitur. Kjo ka një ndikim shumë të madh te prindërit, të cilët fillojnë t'i largojnë këta fëmijë. Nëqoftëse duket sikur asnjë gjë nuk e kënaq fëmijën tuaj dhe ai nuk vuan nga ndonjë sëmundje, atëhere jepini dashuri dhe përkujdesje. Do të vijë koha kur ai të mësojë mënyra të tjera të shprehuri, e qara dhe hidhërimi do të pakësohen, megjithëse ai do të jetë gjithë kohën fëmijë serioz.

FILLIMI I DISIPLINËS

P

se e disiplinojmë një fëmijë? Së pari, për të vendosur tek ai konceptet "e drejtë" dhe "e gabuar". Ndonëse duhet një kohë e gjatë përpara se fëmija juaj të mund t'i kapë këto koncepte plotësisht, që tani ju duhet të filloni t'i mësoni atij të drejtën nga e gabuara, duke ia shpjeguar, por dhe me shembuj. Së dyti, duhet t'i mësoni kontrollin mbi veten e vet. Atij nuk do t'i rrënjosen këto menjëherë, por po të mos t'ia mësoni, fëmija juaj nuk do të jetë i aftë të funksionojë mirë. Së treti, të mësuarit e respektit për

atë që është e drejtë dhe e gabuar dhe për ndjenjat e të tjerëve, kështu që nga një fëmijë i përqëndruar vetëm tek vetja, ai do të bëhet një fëmijë dhe një i rritur i dashur dhe i ndjeshëm. Dhe së fundi, të mbroni fëmijën tuaj, familjen dhe rregullin - tani dhe në muajt e ardhshëm. Ndërkohë që ju filloni programin për disiplinën e fëmijës suaj, mbani këto gjëra në mendje: · Ndonëse fjala disiplinë është e lidhur me strukturën, rregullat dhe ndëshkimin për shumë nga ne, ajo vjen nga fjala latine "të mësosh". · Çdo fëmijë është i ndryshëm, çdo familje është e ndryshme. Por ekzistojnë rregulla të sjelljes, që i përdor çdo njeri, në të gjitha kohërat. · Derisa fëmija të kuptojë çfarë është e sigurt dhe çfarë jo, ose çfarë veprimesh janë të pranueshme dhe çfarë jo, prindërit e tij kanë përgjegjësi të plotë për të mbajtur mjedisin e sigurt, si dhe për të ruajtur gjërat e tyre dhe ato të të tjerëve. Mungesa e dashurisë prindërore kërcënon vlerësimin e fëmijës për veten. Është e rëndësishme ta lejoni fëmijën që të ndiejë se ju e doni, edhe kur ai bën gjëra të këqija. Disiplina më efektive nuk është as ajo e rrepta, as ajo tepër tolerante. Disiplina e fortë bën që fëmija të varet nga prindi, dhe jo të mësojë

8 - 12 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

195

të kontrollojë veten. Por gjithashtu dhe toleranca e tepërt te prindërit nuk pëlqehet, sepse largon nga fëmija sjelljet e mira, që janë të domosdoshme në botë. Ata fëmijë bëhen shpesh tepër egoistë, të ashpër, dhe të papëlqyer, hyjnë shumë shpesh në konflikte me njerëzit. Të dy ekstremet e disiplinës e bëjnë fëmijën të ndihet i vetmuar, jo i dëshiruar nga prindërit. Prindërit e rreptë mund të duken të ashpër, sikur nuk i duan, ndërsa ata tolerantë mund të duken si të pakujdesshëm. Megjithatë nuk ka dy prindër njësoj: disa janë vetë mjaft të qetë, disa janë pak më të rreptë. Kjo është diçka normale, derisa nuk kalon në ekstrem. Disiplina e mirë është individuale. Nëqoftëse ju keni më shumë se një fëmijë, ju me siguri vini re ndryshime mes tyre që nga lindja. Këto diferenca do të ndikojnë mënyrën sesi secili fëmijë do të disiplinohet. Njëri për shembull, do të shmanget nga prekja e një prize, pasi ju ta keni kundërshtuar. Tjetri nuk do t'ua vërë veshin, megjithëse do të vërejë një frikë në zërin tuaj. Një tjetër do t'ju duhet ta hiqni që andej, se përndryshe nuk ikën vetë. Rrethanat mund ta ndryshojnë përgjigjen e fëmijës ndaj disiplinës. Një fëmijë që zakonisht kërkon një paralajmërim më të fortë, mund të ndihet i dërrmuar

nëqoftëse i flitet fort kur ai është i lodhur apo kur po i dalin dhëmbët. Ndryshoni llojin e disiplinimit sipas situatës. Fëmijët kanë nevojë për kufij. Ata shpesh nuk mund të kontrollojnë impulset e tyre ose veten dhe frikësohen kur humbin kontrollin. Kufijtë e vendosura nga prindërit sigurojnë një mbështetje për t'i mbajtur fëmijët të sigurt dhe të qëndrueshëm, ndërkohë që ata eksplorojnë dhe rriten. Vënia e kufijve të fortë vetëm sepse ai është fëmijë, nuk është e drejtë ndaj fëmijës. Çdo kufi që ju vendosni, varet nga ajo që është më e rëndësishme për ju. Në disa shtëpi, heqja e këpucëve tek dera dhe mosngrënia në dhomën e gjumit janë rregullat kryesore. Në të tjera shtëpi, të qëndruarit larg komodinës së mamit dhe babit është shumë i rëndësishëm. Në shumë familje, rregullat kryesore të mirësjelljes dhe përdorimi i etiketave të thjeshta - përdorimi i të lutem dhe faleminderit, ndarja e gjërave, respektimi i ndjenjave të të tjerëve - janë kërkesat kryesore. Të mësosh të jetosh me kufij që në moshë të vogël, do të ndihmojë në qetësimin e disa shqetësimeve. Do të jetë gjithashtu e nevojshme për të mbijetuar në shoqërinë e mbushur me kufij - në shkollë, punë, dhe në lojë. Sigurisht është më e lehtë të flasësh për kufijtë,

196

PJESA II

VITI I PARË

sesa t'i vendosësh. Një fëmijë që futet në telashe nuk mund të quhet "i keq". Bebet dhe fëmijët nuk dinë çfarë është e gabuar dhe çfarë është e drejtë, kështu që çmenduria e tyre nuk mund të quhet e keqe. Ata mësojnë për botën e tyre nëpërmjet eksperimentit, vëzhgimit të shkaqeve dhe efekteve, dhe duke bërë prova me të rriturit. Çfarë ndodh kur unë derdh një gotë me lëng frutash? Do të ndodhë kjo gjë përsëri? Përsëri? Çfarë ka brenda dollapit në kuzhinë, dhe çfarë do të ndodhë nëqoftëse une i nxjerr të gjitha jashtë? Cili do të jetë reagimi i mamit? Duke i përsëritur vazhdimisht fëmijës suaj që ai është i keq, mund të ndikoni në uljen e besimit të tij tek vetja dhe në arritjet e tij gjatë jetës. Dhe fëmija që dëgjon "Ti je i keq" vazhdimisht, përpiqet të bëhet i keq ("nëqoftëse ata thonë që jam i keq, duhet të jem i keq"). Kritikojeni veprimin e fëmijës suaj, por jo fëmijën tuaj ("të godasësh është keq", por jo "ti je i keq"). Qëndrueshmëria është e rëndësishme. Nëqoftëse këpucët mbi divan i gjykon sot dhe i lejon të nesërmen, ose nëqoftëse larja e duarve përpara bukës ishte një veprim i domosdoshëm dje, por sot harrohet, fëmija mendon se bota është e pakuptueshme dhe

rregullat nuk kanë një rëndësi të madhe. Nëqoftëse ju nuk i qëndroni rregullave që keni vënë vetë, atëherë nuk ju beson më njeri. Vazhdimi logjik është vendimtar. Nëqoftëse thoni vetëm një "jo", kur fëmija juaj është afruar shumë pranë televizorit dhe pastaj vazhdoni punën tuaj, kjo nuk mjafton. Nëqoftëse fëmija nuk largohet, veproni menjëherë, kryesisht në situata të rrezikshme. Lëreni punën, merreni fëmijën dhe largojeni nga televizori - mundësisht larg, në dhomën tjetër. Pastaj mundohuni të shkëpusni mendjen e fëmijës nga televizori, me një lojë që atij i pëlqen. Për shumë fëmijë, çfarë është larg syrit është dhe larg mendjes -ndonëse disa përpiqen që të kthehen mbrapsht dhe në të tilla raste ju duhet të veproni menjëherë për t'i ndaluar. Bebet dhe fëmijët kanë një kujtesë të kufizuar. Ju nuk mund të prisni që ata ta mësojnë mësimin që me herën e parë, dhe nuk mund të prisni që ata të mos përsërisin një veprim të padëshirueshëm përsëri. Jini të duruar dhe përsërisni të njëjtat fjalë "Mos e prek televizorin" ose "Mos ha ushqimin e qenit" çdo ditë, për javë të tëra, derisa ai të ndalojë. Bebet e kanë qejf lojën "jo". Shumë bebe kënaqen nga kundërshtimet e prindërve "Jo", duke i

8 - 12 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

197

kthyer ato në lojra, prandaj mos lejoni që një "jo" e juaj të kthehet në një lojë ose në një të qeshur. Shumë "Jo" e humbin vlerën e tyre dhe e mërzisin fëmijën. Ju nuk dëshironi të jetoni në një botë ku tre fjalët më të përdorura janë "jo, jo, jo". Dhe gjithashtu nuk dëshironi që fëmija juaj të jetojë në një tillë. Thoni "jo" vetëm kur preket mirëqenia e fëmijës suaj dhe personave të tjerë në familje. Nëqoftëse ju do të krijoni një mjedis të pranueshëm për fëmijën në shtëpi, të mbushur me mundësira për eksplorim brenda kushteve të sigurta, atëherë nuk do të keni nevojë të thoni shumë "jo". Për çdo "jo", thoni dhe një "po": "Jo, ti nuk mund të luash me librin e babit, por mund të shikosh këtë tjetrin", ose "Ti nuk mund të boshatisësh dollapin e bukës, por mund të boshatisësh kutinë e lodrave". Në vend të "Jo, mos i prek letrat në tavolinën e mamit" pasi fëmija i ka hedhur disa letra në dysheme, thoni " Të shikojmë nëse mund t'i vendosesh tani letrat brenda dollapit të mamit dhe pastaj të mbyllim dollapin". Ky lloj mesazhi nuk e bën fëmijën tuaj të ndihet keq. Fëmijët duhet të lejohen që të bëjnë dhe gabime, dhe të mësojnë prej tyre. Nëqoftëse ju e bëni të pamundur për fëmijën tuaj të

bëjë gabime, nuk do t'i jepni atij mundësi për të mësuar nga gabimet e veta. Korrigjoni dhe shpërbleni punën e mirë, më mirë sesa të ndëshkoni. Ndëshkimi është zakonisht i pavlefshëm për fëmijet e vegjël, sepse ata nuk e kuptojnë për çfarë ndëshkohen. Në vend të ndëshkoni sjelljet e këqija, më mirë vlerësoni sjelljet e mira. Kjo gjë ndihmon në vetëbesimin dhe shton sjelljet e mira. Një mënyrë që mëson që veprimi ka dhe pasoja, është që vetë fëmija të korrigjojë gabimin e vet. Për shembull kur djali juaj prek gotën e qumështit me një libër dhe e derdh, ju mund ta këshilloni sesi ta korrigjojë gabimin e vet ­ Andi, fshije qumështin që është derdhur, ngrije gotën, ngrije më pas librin dhe vendose në raftin e vet. Zemërimi sjell zemërim. Mos kaloni në shpërthim zemërimi kur fëmija thyen një send të dëshiruar tuajin, duke e rrotulluar atë nëpër dhomë si të ishte një top. Nëqoftëse është e nevojshme, qetësohuni për disa minuta përpara se t'i flisni ­ nëse jeni shumë të nxehur, largohuni nga dhoma. Kur të jeni qetësuar, shpjegojini bebit se ajo që bëri ishte gabuar, dhe pse. ("Kjo nuk ishte një lodër, ishte njëgjë e mamit. Ti e theve dhe mami tani është e mërzitur.) Kjo është e rëndësishme për t'u bërë, edhe pse shpjegimi duket se

198

PJESA II

VITI I PARË

fluturon nga koka e fëmijës. Përpiqu të kujtoni në ato momente zemërimi të madh se qëllimi juaj është t'i mësoni fëmijës sjelljet e mira, dhe se të bërtiturit do t'i mësojë atij një sjellje të gabuar, duke dhënë një shembull të keq të mënyrës sesi sillet njeriu, kur është i mërzitur. Por mos u shqetësoni nëse në disa momente nuk arrini të kontrolloni veten, sepse fëmija duhet ta dijë dhe këtë. Kur kjo gjë ndodh, kini parasysh të kërkoni falje: " Më fal që bërtita aq shumë, por isha tepër e mërzitur". Duke shtuar dhe "të dua shumë", jo vetëm që do ta qetësoni fëmijën, por do ta bëni të kuptojë se disa herë ne zemërohemi me njerëzit që duam, por ndjenja të tilla janë normale, dhe pastaj dimë të kërkojmë dhe të falur. Disiplina mund të kthehet edhe në shaka. Humori është pjesë e jetës sonë, dhe nje mënyrë mjaft e mirë për të mësuar disiplinën. Humori mund të shfaqet në mënyra të ndryshme. Jepini urdhra fëmijës duke bërë si luan apo si qen, si zog apo si diçka tjetër që i pëlqen shumë atij. Aksidentet kërkojnë një trajtim të ndryshëm në krahasim me gjërat që bëhen me qëllim. Mbani mend që çdo njeri lejohet të bëjë gabime, por bebet, meqenëse janë bebe, do të bëjnë shumë nga këto. Kur fëmija juaj derdh pa dashje

gotën e qumështit, ndërkohë që është duke kërkuar bukën, thoni "opa, u derdh qumështi. Përpiqu të jesh më e kujdesshme, zemër", kjo është një përgjigje e mirë. Por kur gota derdhet me qëllim, thoni "Qumështi është për t'u pirë, jo për t'u derdhur. Kur e derdh bëhet rrëmujë - shiko", kjo është përgjigje më e mirë në këtë rast. Prindërit duhet të jenë të rriturit në familje. Nëqoftëse ju prisni që fëmija juaj të veprojë në mënyrë të përgjegjshme, edhe ju duhet të veproni kështu. Nëqoftëse ju i premtoni që do të bëni një shëtitje bashkë dhe mbasdite i thoni se keni punë, atëherë ju nuk po e mbani premtimin. Fëmijët janë të mbushur me respekt. Në vend që ta trajtoni fëmijën tuaj si një pronë tuajën, ose thjesht si një fëmijë, trajtojeni atë me respektin që trajtoni çdo njeri tjetër. Jini të sjellshëm (i thoni: të lutem, faleminderit, dhe më fal), jepini atij shpjegime kur harroni të bëni diçka që i keni premtuar, kuptoni dëshirat e fëmijës dhe ndjenjat e tij, mos e ofendoni, sidomos në sy të të tjerëve dhe dëgjojeni kur ju flet. Duhet të bëhet një ndarje e drejtë e të drejtave midis prindërve dhe fëmijës. Është e lehtë kur një fëmijë është i vogël, që prindërit e rinj të bëjnë gabime në këtë fushë. Disa prej tyre fshijnë të drejtat e

8 - 12 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

199

tyre për hatër të fëmijës- ata ia kushtojnë jetën e tyre fëmijës, asnjëherë nuk dalin, harrojnë miqtë dhe të njohurit e tyre. Të tjerë e jetojnë jetën njësoj sikur të ishin pa fëmijë, nuk kujdesen për nevojat e fëmijës ­ ata e marrin me vete beben në një festë plot zhurmë dhe tym duhani, nuk i bëjnë banjë se ju ikën ndeshja e futbollit, dhe mungojnë në vizitën tek pediatri, se bëjnë diçka tjetër. Asnjëri nuk është i përsosur Fëmijët kanë nevojë që të zhvillohen, derisa ata të mund të sillen si të rritur. Ata kanë nevojë gjithashtu të dinë se ju nuk prisni që të jenë të përsosur. Krenohuni me atë që bëri sot " ti ishe shumë i sjellshëm sot" sesa me "ti je fëmija më i mirë në botë", ndërkohë që asnjeri nuk mund të jetë i mirë gjithë kohës. Fëmijët duhet të dinë që ata kanë kontroll në jetën e tyre. Por për një shëndet mendor të mirë, çdo njeri - edhe një fëmijë - nevojitet të ndjejë se mund t'i shkojë diçkaje deri në fund. Nuk do të jetë gjithmonë e mundur që fëmijës suaj t'i dalë e vetja, por kur kjo ndodh, mos e ndaloni. Jepini fëmijës një mundësi për të bërë një zgjedhje ­ një biskotë apo një copë kek, të ecë vetë apo me karrocë.

VITI I PARË KALON SHPEJT DHE VJEN DITËLINDJA E PARË

"Të gjithë në shtëpi janë shumë të lumtur për ditëlindjen e parë të fëmijës. Duam që festa të jetë e veçantë, por nuk dimë se si ta organizojmë". Shumë familje janë tepër të gëzuara për ditëlindjen e parë të fëmijës së tyre, saqë harrojnë faktin që ajo është ende një bebe. Për të planifikuar ditëlindjen e parë të fëmijës suaj, ju do të bëni mirë të ndiqni këtë strategji: Mos organizoni një festë të madhe. Një dhomë e mbushur plot me njerëz ndoshta nuk është mënyra më e mirë për të festuar ditëlindjen. Bëni një drekë të kufizuar me njerëzit e familjes dhe me ndonjë mik tuajin. Nëqoftëse ajo kalon kohë me moshataret e vet, ftoni edhe 2 ose 3 prej tyre. Shtoni zbukurimet. Një dhomë e zbukuruar mund të jetë një ëndërr për fëmijën tuaj. Shumë tullumbace, maska, kapele etj, një zbukurim me drita, kukullën e preferuar (Pinokun ose Teletabin).

200

8 - 12 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

Lëre fëmijën të hajë kekun. E sotmja është një ditë e veçantë, të gjithë njerëzit dhe të gjitha ëmbëlsirat janë bërë për nder të saj. Prandaj lejojeni t'i provojë ato, është vetëm një ditë. Nesër vazhdoni ushqyerjen e shëndetshme dhe pa sheqerna. Mos i jepni urdhra. Mund të jetë bukur kur fëmija qesh para aparatit fotografik, kur hap dhuratat etj. Ajo mund të mësojë të shuajë qirinjtë, nëqoftëse ju e mësoni atë disa muaj përpara, por mos prisni një bashkëpunim të plotë nga fëmija, dhe mos ushtroni presion. Lëreni të jetë vetvetja. Llogariteni kohën mirë. Përpiquni të organizoni gjithçka mirë, që fëmija juaj mos të ndihet e lodhur apo e paushqyer. Mos e planifikoni festën paradite, nëqoftëse atëhere është orari i gjumit për të. Mos e zgjasni shumë kohën e festës, (e shumta deri në një orë) ose mund ta shkëputni fëmijën për ta vënë në gjumë. Incizoni një kasetë me ditën e festës për ta patur si dokument

për brezat e ardhshëm. Festa do të mbarojë shumë shpejt, po ashtu dhe fëmijëria e fëmijës suaj. Regjistrimi i saj do të jetë me shumë vlerë.

Kini parasysh!!

Takoni një specialist të fëmijërisë së hershme, nëse në moshën 12 muaj fëmija: · Nuk pulit sytë kur sende që lëvizin me shpejtësi i afrohen syve të tij · Nuk imiton tinguj të thjeshtë · Nuk ndjek kërkerkesa të thjeshta me gojë, të tilla si: hajde dhe paçim · Nuk ngrihet vetë në pozicion drejtqëndrimi në këmbë · Nuk i çon sendet nga një dorë në tjetrën · Nuk shfaq frikë ndaj të huajve · Nuk ndërvepron për të luajtur me prindërit dhe kujdestarët · Nuk ushqen veten, nuk mban vetë shishen ose gotën · Nuk zvarritet me duar dhe gjunjë.

201

Pjesa III VITI I DYTË

202

1 12 - 24 muaj

Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit

F

ëmija tani është një motor, plot me energji, entuziazem dhe kuriozitet. Gjatë vitit të dytë të jetës ai rritet më ngadalë, por në zhvillim ndodhin ndryshime të rëndësishme. Fëmija e fillon këtë periudhë me aftësitë e një foshnjeje dhe përfundon me aftësitë e një fëmije të vogël. Përmirësimet në lëvizje i lejojnë fëmijët të lëvizin rreth vetes së tyre, të eksplorojnë, dhe të provojnë botën rreth tyre. Zhvillimi i shpejtë i të folurit dhe gjuhës ndihmon të menduarin më kompleks dhe të mësuarin. Mosbindja dhe përgjigjet negative vijnë afër fundit të kësaj faze. Gradualisht, fëmija fillon të kërkojë më shumë liri, si një mënyrë për të fituar autonominë (ta shohë veten si një njeri, veç nga të tjerët) dhe njëfarë kontrolli mbi prindërit dhe kujdestarët. Aftësia e fëmijës për të qëndruar në këmbë dhe për të lëvizur nga njëri vend në tjetrin, bën të mundur që njëvjeçari të fitojë njohuri më të mëdha për mjedisin rreth tij. Ata bëhen fjalëshumë dhe aktivë, duke ndaluar vetëm gjatë vakteve të ushqimit dhe në kohën e gjumit. Kurioziteti dhe aftësitë e tyre rriten dhe nivelet e energjisë duken të pafundme. Njëvjeçarët besojnë se çdo gjë ekziston vetëm ta. Ky egocentrizëm, ose vetë-qendërzim, avash-avash kalon në një respekt më të madh për të tjerët. Megjithatë, për momentin, njëvjeçari kënaqet që të konsiderojë çdo gjë si "të tijën" dhe të imitojë lojën dhe veprimet e fëmijëve të tjerë, më tepër sesa të bashkohet me ta.

12 - 24 MUAJ

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

203

RRITJA DHE KARAKTERISTIKAT E RRITJES

· Fëmija rritet mjaft ngadalë gjatë kësaj periudhe. · Gjatësia rritet afërsisht 5.0-7.6 cm çdo vit; femijet arrijnë një gjatësi mesatarisht 81.3 - 88.9 cm. · Pesha është mesatarisht 9.6 12.3 kg; shtojnë 0.13 - 0.25 kg çdo muaj; dhe tani është afërsisht tre herë sa pesha e lindjes së fëmijës. · Ritmi i frymëmarrjes është 22 30 frymëmarrje për minutë dhe ndryshon sipas gjendjes emocionale dhe aktivitetit të fëmijës. · Temperatura e trupit vazhdon të lëvizë sipas aktivitetit që bën fëmija, gjendjes emocionale dhe mjedisit. · Truri arrin rreth 80% të madhësisë që ka i rrituri. · Frekuenca e zemrës është afërsisht 80 deri në 110 rrahje në minutë. · Perimetri i kokës rritet ngadalë; afërsisht 1.3 cm gjatë çdo muaji, fontanela e përparme (boshllëk, hapje e kockave të kafkës në pjesën e sipërme tek bebet dhe fëmijët deri 2 vjeç, gjatë procesit të kalcifikimit të plotë te tyre) mbyllet thuajse fare gjatë muajit të tetë, ndërsa kockat e kafkës rrafshohen.

· Perimetri i kraharorit është më i madh sesa ai i kokës · Dalje e shpejtë e dhëmbëve; dalin gjashtë deri në dhjetë dhëmbë të rinj; shfaqen dhëmballët e dyta dhe ka gjithsejt 20 dhëmbë të fëmijërisë. · Këmbët mund të jenë ende të harkuara. · Masa e trupit ndryshon; merr më tepër pamjen e një të rrituri, ende shfaqet koka më e rëndë, barku i dalë dhe kurrizi është i harkuar.

ZHVILLIMI LËVIZOR

· Përkulet shpejt dhe lehtë · Qëndron vetëm me shputat e këmbëve të larguara, këmbët e hapura dhe krahët e shtrira për mbështetje. · Ngrihet në këmbë pa ndihmë · Shumë fëmijë ecin pa ndihmë gjatë fundit të kësaj periudhe; rrezohen shpesh, jo gjithnjë arrijnë që të kalojnë përreth pengesave, si mobiljet ose kukullat. · Mënyra e të ecurit është modeli thembër-gishti madh (çka nënkupton që fëmija kur ecën në fillim mbështet në tokë thembrën dhe me tej gishtin e madh). · Përdor mobiljet për t'u ulur në dysheme, rrëzohet mbi të ndenjura në pozicion të ulur ose shtrihet para në duar dhe më

204

PJESA III

VITI I DYTË

pas ulet. · Pëlqen të shtyjë ose të tërheqë kukullat ndërsa ecën. · Ngre sende disa herë me radhë dhe i hedh ato, drejtimi bëhet gjithnjë e më i saktë. Përpiqet të vrapojë, ka vështirësi të ndalojë dhe zakonisht bie në dysheme. · Ngjit shkallët pa kërkuar ndihmë (por nuk arrin t'i përdorë të dyja këmbët njëra pas tjetrës në ngjitje). · Ngrihet sipër me katër gjymtyrët (duar dhe këmbë), ulet poshtë në të njëjtin pozicion. · Ngjitet mbi karrike, rrotullohet dhe ulet. · Ulet për të luajtur për periudha më të gjata · Qëndron drejt mbi një këmbë (për pak çaste, hidhet përpjetë,

Fig. 17. Përpiqet të qëndrojë drejt me një këmbë

por mund të bjerë). · Çon lodrat nga njëri vend tek tjetri. · Lëshon vullnetarisht nga dora një send. · Tregon dëshirë për të shkarravitur; kap lapsin me gjithë pëllëmbën e dorës dhe lëviz gjithë krahun për të vizatuar (shkarravitur). · I ndihmon ata që e ushqejnë; kënaqet duke mbajtur lugën (shpesh nga poshtë) dhe duke pirë nga një filxhan ose gotë me një dorë (është me e sigurt për ju që filxhani të mos jetë i thyeshëm); jo gjithnjë fut si duhet ushqimin në gojë, shpesh duke u bërë pis. · Ndihmon duke kthyer faqet e librit. · Grumbullon rreth katër sende. · Hedh topa të mëdhenj nga poshtë dorës, pa humbur ekuilibrin. · Shkopsit kopsa të mëdha; hap zinxhirë të mëdhenj · Hap dyert duke ulur dorezën e derës. · I pëlqen të zbrazë dhe të mbushë - rërë, ujë etj. · Shpesh fiton kontrollin e jashtëqitjes dhe urinimit gjatë këtyre viteve (por kjo varet nga zhvillimi fizik dhe neurologjik i fëmijës). Megjithatë duhet të presim se do të ketë prapë raste që fëmija do të laget apo ndotet; fëmija do ta tregojë vetë se kur është gati që të ulet në uturak.

12 - 24 MUAJ

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

205

ZHVILLIMI NJOHËS DHE I PERCEPTIMIT

· Pëlqen aktivitetet që lidhen me fshehjen e sendeve apo lodrave në vende të ndryshme; në fillimet e kësaj periudhe, fëmija gjithnjë kërkon në të njëjtin vend për një send të fshehur (nëse ai e ka parë fshehjen e sendit). Më vonë, fëmija do të kërkojë në vende të ndryshme. · E kalon lodrën në dorën tjetër kur i ofrohet një send i dytë. · Ia del mbanë të mbajë tre ose katër sende, duke vendosur një send mënjanë (në dysheme a mbi divan) kur prezantohet me një lodër të re. · E vendos lodrën në gojë jo aq shpesh si më parë. · Pëlqen të shohë figurat e librave. · Tregon që kupton marrëdhëniet funksionale (sende që i përkasin njëri-tjetrit): - vendos lugën në tas dhe më pas e përdor atë sikur të jetë duke ngrënë. - vendos filxhanin në pjatë dhe bën sikur do të pijë prej tij. · Përpiqet ta bëjë kukullën të qëndrojë në këmbë. · I tregon ose i afron lodrën një personi tjetër që ai ta shohë. · Emërton shumë sende të përditshme. · Tregon që di të orientohet më mirë në hapësirë, për shem-

·

·

·

·

·

·

·

·

·

bull: vendos të gjitha kubat në një kuti, vendos 3 forma gjeometrike në një tabelë (për shembull. një trekëndësh, një rreth dhe një katror). Fut sende të ndryshme të vogla (blloqe, kopsa, copa ushqimi) në një shishe a gotë dhe më pas i nxjerr jashtë. Përpiqet t'i bëjë sendet mekanike të punojnë, pasi ka parë dikë tjetër të bëjë kështu. Ka shprehje të qarta të mimikës, por ende nuk mund të bëjë një imitim të shprehjeve të fytyrës. Koordinon më mirë lëvizjet sydorë; mund të bashkojë sende, t'i ndajë, të përshkojë gogla të mëdha në një tel. Fillon t'i përdorë sendet më shumë për qëllimet e veta, sesa për funksionin që ato kanë (p. sh mund të shtyjë një kub si një varkë). Bën klasifikime të thjeshta (ndan për shembull një kafshë lodër nga një makinë lodër). Habitet për momente të gjata, duket i magjepsur nga diçka, apo e zmadhon atë, përfytyron një situatë, për shembull: ku ka shkuar topi, pse vrapoi qeni, kush e ka bërë këtë zhurmë? Ndjek aktivitete që i zgjedh vetë, për periudha të gjata kohe. Zbulon që çdo veprim ka dhe pasoja, pra lidhjen shkak-pasojë; po e ngacmove macen, ajo të gërvisht.

206

PJESA III

VITI I DYTË

· I vë emër sendeve në librin e figurave; mund të dojë të kapë një figurë dhe ta shijojë apo t'i marrë erë. · Njeh dhe shpreh dhimbjen dhe tregon vendin e saj.

ZHVILLIMI I GJUHËS DHE TË FOLURIT

· Përdor më shumë fjalë: vendos fjalët dhe tingujt së bashku në formë bisede. · Përdor një fjalë për të përmbledhur një mendim të tërë ("unë" mund të ketë kuptimin: "Dua dhe unë kek", ose një kuptim tjeter, për shembull: "Unë ha vetë"). · Më vonë, formon fjali me dy fjalë për të shprehur një mendim të plotë: "Shumë ëmbëlsira", "Babi, paçim". · Zbaton kërkesat e thjeshta, për shembull: "Jepi babit filxhanin". · Kur i kërkohet, tregon persona, kafshë dhe lodra që i njeh. · Gjen tri pjesë të trupit nëse dikush e pyet : "Më trego hundën tënde (veshin, gishtin)". · Tregon disa veprime si dhe sende të dëshiruara me emra: "Paçim-paçim", "biskota"; kërkesa me gojë është shpesh e shoqëruar nga gjeste (për shembull tregon biskotën me gisht). · I përgjigjet pyetjeve të thjeshta me "po" ose "jo" dhe me lëvizje

të duhura të kokës. · Fjalët që thotë kuptohen 25 - 50 për qind. · Gjen se ku janë sendet e njohura (nëse fëmija e di vendndodhjen e sendeve). · Përdor gjestet, si të treguarit ose tërheqjen, për të drejtuar vëmendjen e të rriturit. · Pëlqen vjershat dhe këngët, përpiqet të këndojë dhe recitojë. · Tregon interes per bisedat e të tjerëve dhe mund të përgjigjet duke lëshuar zëra, për shembull duke bërë apo imituar zhurma. · I pëlqen t'i lexojnë dhe do të marrë pjesë në lexim duke treguar me gisht, duke nxjerrë zhurma, kthyer faqet etj. · Kupton se të folurit vlen për t'i bërë të tjerët që t`iu përgjigjen nevojave dhe dëshirave të tij. · Përdor 50 deri 300 fjalë të ndryshme; fjalori është vazhdimisht në rritje. · Ka një të folur të vetën si kod, me fjalë të tjera, shumë pjesë nga biseda e një dyvjeçari kanë kuptim vetëm për të. · Gjuha e kuptuar është më e zhvilluar se ajo e shprehur; shumë fëmijë dyvjeçarë kuptojnë më shumë se sa mund të flasin. · I referohet vetes më shumë si "mua', apo ndonjëherë "unë" se sa me emër. "Mua po iki, pafshim"; nuk ka probleme për të shprehur "e imja". · Shpreh fjali mohuese duke u kapur pas një fjale mohuese si

12 - 24 MUAJ

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

207

Librat që pëlqejnë fëmijët e vegjël 1-2 vjeç

(shih dhe vitin e tretë të jetës)

· · · · · Libra me kapakë të trashë, të fortë, që të mund t'i mbajnë në krahë e t'i marrin kudo me vete. Libra me figura fëmijësh që po bëjnë gjëra që ata i dinë, për shembull luajnë, flenë, ushqehen etj. Libra që thonë mirupafshim, mirëdita. Libra që kanë vetëm pak fjalë në çdo faqe. Libra me vjersha të thjeshta me rimë.

"jo", "nuk", për shembull, "jo me qumësht", "nuk gjumë" etj · Vazhdimisht pyet, "Çfarë është kjo?" · Përdor disa fjalë në numrin shumës; tregon për sende, apo ngjarje që nuk kanë ndodhur tani (ky është një përparim në njohje dhe gjuhë).

· Do që të ndjejë vëmendjen e të rriturve apo praninë e tyre dhe kënaqet kur ata e nxisin, e puthin dhe e përqafojnë. · Njeh veten në pasqyrë. · Fillon të kërkojë pavarësinë, shpesh nuk pranon të bashkëpunojë në veprimet e përditshme, që më parë i kanë pëlqyer, nuk

ZHVILLIMI I PERSONALITETIT DHE AI SOCIAL

· Ndihmon në ngritjen dhe largimin e lodrave. · Zakonisht është miqësor ndaj të tjerëve; shfaq më pak habi dhe frikë ndaj të panjohurve. · Luan vetëm, pa të tjerë, për një kohë të shkurtër. · I pëlqen ta mbajnë në prehër dhe t'i lexojnë diçka. · Shpesh imiton veprimet e të rriturve gjatë lojës.

Figura 18. Njeh veten në pasqyrë

208

PJESA III

VITI I DYTË

·

·

·

·

· ·

·

do të vishet, t'i veshin këpucët, të hajë, të lahet; dëshiron që t`i bëjë gjërat vetë pa ndihmë Është gjithnjë e më shumë kurioz për njerëzit dhe mjedisin/ vendin përreth; fëmijët kanë nevojë të vëzhgohen me kujdes, për t`i mbrojtur ata nga situatat jo të sigurta. Tregon shenja afrimi dhe kujdesi; qetëson fëmijët e tjerë që janë dëmtuar, apo janë të frikësuar; ndonjëherë është tepër i dashur, duke i dhënë përkëdhelje dhe puthje pa mbarim fëmijëve të vegjël. Vazhdon të jetë agresiv fizikisht (të godet me shpullë, të shkul flokët etj) nëse është i zemëruar, i zhgënjyer apo i lodhur (për disa fëmijë, kjo ndodh shumë më tepër se tek disa të tjerë). Ky agresivitet fizik zakonisht pakësohet me përmirësimin e të folurit. Shpërthimet e inatit/zemërimit duken se arrijnë kulmin në këtë vit; fëmija ende nuk mund të arsyetojë dhe këto kriza inati janë të shpeshta në këtë periudhë moshe. Është i paduruar; e ka të vështirë të presë, apo t'i vijë radha. I pëlqen "të ndihmojë" në punët e shtëpisë; imiton aktivitetet e përditshme; përpiqet ta bëjë kukullën të urinojë, apo të ushqejë një lodër pellushi etj Është si "pronar" me prindërit dhe kujdestarët; i urdhëron ato,

Figura 19. Luan vetëm zakonisht

·

·

· ·

·

ju kërkon gjëra, pret që të rriturit t'i përgjigjen menjëherë. Vëzhgon dhe imiton lojën e fëmijëve të tjerë, por rrallë bashkohet me to; i pëlqen të luajë vetëm. Iu jep lodra fëmijëve të tjerë, por është zakonisht pronar i sendeve; ende provon të dëmtojë e të shkatërrojë lodrat. E ka të vështirë të bëjë zgjedhje; i dëshiron të gjitha. Shpesh është "i pabesë" ndaj të tjerëve (për shembull i puth dhe më pas i godet); papritmas bërtet "jo" dhe bëhet i prerë, nuk do të bashkëpunojë me të tjerët. Dëshiron gjithçka sipas një rregulli të tij "pikërisht kështu"; kërkon gjithçka njësoj si më parë; gjithçka duhet të jetë "aty ku ishte".

12 - 24 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

209

Rutina e përditshme

USHQYERJA

Në këtë periudhë oreksi i fëmijës fillon të luhatet. Fëmija juaj ka kaluar një rritje shumë të shpejtë gjatë vitit të parë, duke dyfishuar peshën e tij në moshën 5-6 muajshe dhe duke e trefishuar atë në fund të vitit të parë. Tani ritmi i rritjes po ngadalësohet pak dhe oreksi po ulet. Mos e keqinterpretoni këtë pakësim normal të ngrënies si shenjë sëmundjeje. Asnjëherë, në çfarëdo rrethane mos e detyroni një fëmijë të hajë me zor. Mos bëni "hatanë" nëse fëmija refuzon të hajë. Asnjë fëmijë nuk vdes nga uria, kur ka shtëpinë të mbushur plot me ushqim. Mbani një qëndrim të prerë dhe të njëjtë "haje, ose lëre dhe ik" dhe mos e mësoni fëmijën me zakonin e zëvendësimit të ushqimit, lutjes, apo dhënies së një çmimi si shpërblim. Duhet ta dini se në betejën për ushqimin midis jush dhe fëmijës, në pjesën më të madhe të kohës do të jeni të humbur, atëherë përse të luftoni? Vetë fëmija juaj do ta përcaktojë sasinë e ushqimit për të cilën ka nevojë.

· Ha disa vakte të vogla; dreka shpesh është vakti i tij i preferuar. · Shpesh quhet nazeli; mund të bëjë naze për disa lloje ushqimesh dhe të pëlqejë disa të tjera; do një sasi të madhe ushqimi. · Zakonisht e mban ushqimin në gojë pa e gëlltitur, shpesh kjo gjë tregon që fëmija nuk dëshiron të hajë më. · Përdor lugën pak më mirë (sidomos nëse është i uritur dhe

i intereson ushqimi). · Ka kontroll të mirë të filxhanit: e ngre, pi me të, e ul poshtë, e mban me një dorë. · I ndihmon ata që e ushqejnë; disa fëmijë të kësaj moshe mund të hanë edhe vetë, disa të tjerë ende duan ndihmë. · Ndonjëherë e përshkruajnë si nazeli; shpesh ka gjëra që i pëlqejnë shumë apo nuk i pëlqejnë aspak (të cilat duhen respektuar); mund të pëlqejë

210

PJESA III

VITI I DYTË

·

· ·

·

·

vetëm disa ushqime si reçeli, sanduiçet, makaronat, djathi. I pëlqejnë ushqime të thjeshta që i "njeh"; nuk i pëlqejnë përzierjet; dëshiron ushqimet që i shërbehen në një mënyrë të njohur për të. Mund të ketë nevojë që midis vakteve të hajë diçka Vazhdimisht është i aftë për t'u ushqyer vetë, por ndonjëherë mund të jetë "shumë i lodhur" për ta bërë këtë. Kontrollon mirë filxhanin, apo gotën, megjithëse ndonjëherë e derdh. Mëson të ulet në tavolinë, duke imituar të rriturit dhe fëmijët më të mëdhenj.

një vakt në tjetrin. Mbi bazën e lëndëve ushqimore që përmbajnë ushqimet, ato mund të ndahen në disa grupe të mëdha. Grupet e prodhimeve ushqimore Grupi i parë (mishi, peshku dhe të tjera) · Të gjitha llojet e mishit për shembull lopë, qengj, mish i grirë qoftesh, mëlçi, mish pule dhe peshk, duke përfshirë edhe peshkun në konservë. · Të gjitha llojet e bathëve të thara, si për shembull fasule, thjerëza. Këto janë prodhime që përmbajnë proteina të cilësisë së lartë, hekur, sheqerna,vitaminë D, dhe vitaminat e kompleksit B. Kujdes: Konventa Europiane e Ushqimit ka ndaluar përdorimin e organeve te brendshme të kafshëve (për shembull mëlçitë) për arsye sigurie. Grupi i dytë (qumështi dhe bulmetrat) Këto janë ushqime të gatuara nga vetë nëna natyrë. I tillë është qumështi, i cili është i vetmi prodhim i destinuar nga natyra për të qenë ushqimi i kafshëve (gjitarëve) dhe njeriut. Qumështi dhe të gjitha llojet e bulmetrave si djathi, gjiza, kosi, janë produkte ushqimore që përmbajnë kalcium, proteina të cilësisë së lartë dhe vitamina të

Planifikimi i ushqimit të fëmijës Kur prindi planifikon vaktet e ngrënies për fëmijën, është e rëndësishme të marrë parasysh disa çështje të rëndësishme: · Fëmijët kanë stomak të vogël dhe mund të mos jenë në gjendje të hanë shumë ushqim gjatë vaktit; pra është shumë e rëndësishme që fëmija të marrë edhe vakte të vogla, në mes të vakteve të mëdha (mëngjesi, dreka dhe darka). · Fëmijët janë shumë të lëvizshëm, prandaj ata kanë nevojë për shumë kalori dhe lëndë ushqimore. · Oreksi i fëmijëve mund të ndryshojë nga dita në ditë dhe nga

12 - 24 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

211

grupit B. Grupi i tretë (buka, drithërat dhe patatet) Orizi dhe grupi i produkteve ushqimore me origjinë nga drithërat, janë produkte ushqimore që përmbajnë sheqerna, proteina të cilësisë së mesme, vitamina të grupit B. Këtu hyjnë: · Buka, orizi, makaronat, patatet, drithërat për mëngjesin (për shembull Cornflakes apo Kornfleks në shqip), si dhe të gjitha llojet e grurit ose thekrës. Grupi i katërt Vaji, gjalpi, dhjami dhe margarina, janë produkte që përmbajnë yndyrna, veçanërisht acide yndyrore, disa lloje vitaminash (veçanërisht

A dhe D) Grupi i pestë (frutat dhe perimet) Agrumet dhe të gjitha llojet e frutave dhe të perimeve të freskëta, janë prodhime që përmbajnë disa lloje vitaminash (veçanërisht vitaminë C) dhe kripëra minerale. Për shembull: · Të gjitha llojet e perimeve të freskëta, të ngrira ose të konservuara, për shembull karrota, spinaq, presh, bizele, speca, lakër etj. · Të gjitha llojet e perimeve që përdoren për sallatë si domate, sallatë jeshile, kastravec. · Të gjitha llojet e frutave të freskëta ose të ngrira si mollë, banane, portokalle, dardhë, pjepër etj. · Të gjitha llojet e frutave të thara

Tabelë orientuese për menynë e ushqyerjes së fëmijës pas vitit të parë të jetës

USHQIMET Qumësht dhe kos Biskota Supra me makarona Djath kaçkavall i grirë Mish i vogël (viçi) Peshk Vaj ulliri 10ml Perime Djathë E verdha e vezës Frutat SASIA DITORE 400-500 ml 15gr 40gr 10gr 30-40gr 50-60 gr (1 luge gjelle) 100gr 20gr 1-2 ne jave 150-200gr

212

PJESA III

VITI I DYTË

si fiq, kajsi, stafidhe etj. · Të gjitha llojet e lëngjeve pa sheqer, të frutave (lëng frute 100% i pastër). Rruga më e lehtë për t'i siguruar fëmijës suaj dietë të ekuilibruar, është t'i jepni një larmi ushqimesh nga secili prej grupeve kryesore.

TUALETI, BANJA, VESHJA

· Ndihmon të tjerët kur e veshin, fut krahët në mëngë, zgjat këmbët gati për të veshur çorapet, pëlqen të vishet dhe të zhvishet vetë: heq këpucët dhe çorapet, heq bluzën, fut këmbët në pantallona. · Iu tregon prindërve apo kujdestareve kur pantallonat janë të lagura. · I pëlqen të lahet, nëse i lejohet të luajë me ujin (asnjëherë nuk duhet lënë vetëm!); mund të mos pranojë që ta lajmë ne, sepse i pëlqen të lahet vetë. · Zakonisht nuk i pëlqen dhe kundërshton të lajë flokët. · Tregon shenja se është gati për t'u mësuar të kontrollojë jashtëqitjen, apo të urinojë vetë, (disa fëmijë tashmë mund ta kenë fituar kontrollin e jashtëqitjes). · Qëndron i thatë, pra pa e lagur panolinën apo pelenën për periudha më të gjata (një shenjë kjo se fëmija se është gati të përdorë Figura 20. Ka interes të shikojë të tjerët kur shkojnë në tualet uturakun/tualetin); shenja të tjera mund të jenë: ka interes të shikojë të tjerët kur shkojnë në tualet mban një kukull apo kafshë pellushi sikur po urinon shpreh dëshirën për t'u ulur në uturak për pak momente shpreh pakënaqësi nëse është lagur, apo ndotur.

· · · ·

GJUMI

· Bie në gjumë rreth orës 8 ose 9 të darkës, megjithatë mund ta zërë gjumi edhe mbi tavolinë duke ngrënë darkën, sidomos kur nuk ka fjetur në drekë. Gjatë natës fle dhjetë deri në dymbëdhjetë orë. · Ndonjëherë mezi e zë gjumi; energjia e tepërt duket tek rrotullimet e përpëlitjet.

12 - 24 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

213

· Thërret nënën, kërkon ujë ose te shkojë në banjë, këndon vetë, kërkon t`i bësh gati shtratin; të gjitha këto janë naze për të mos fjetur; zakonisht ankohet nëse i kushtojmë shumë vëmendje dhe mund të mësohet me kryerjen e një rutine para se të flejë (kërkon për natë t'i tregojmë përralla, një lodër të veçantë, libra, apo kërkon një mbulesë të veçantë). · Ende kërkon të flejë pas dreke; kërkon kohë për t'u zgjuar në mëngjes. · Duke qënë se ka interes për të njohur gjithçka në botën që e rrethon, ngacmimet e shumta dhe imagjinata e tij në rritje mund të bëjnë që natën t'i dalë gjumi. Ëndrrat e frikshme dhe makthet mund të fillojnë të shfaqen tek fëmijët e kësaj moshe, të cilët kanë vështirësi t'i dallojnë nga realiteti · Nëse fëmija juaj zgjohet shpesh natën nga ëndrrat e frikshme, kini kujdes që para kohës për të shkuar për të fjetur të mos të shohë libra apo filma, që mund të ndikojnë në shfaqjen e këtyre maktheve. Gjithashtu në këto rastë mundohuni të shoqëroni fëmijën në shtrat, duke i treguar një histori të këndshme që do ta qetësojë. Edhe banja përpara gjumit ndihmon qetësimin e fëmijës. · Nëse fëmija zgjohet natën i frikësuar, ju duhet ta qetësoni dhe ta siguroni se gjithçka

shkon mirë dhe ju ndodheni pranë. Por kujdes, se një lidhje shumë e zgjatur mund të bëjë që fëmija ta kërkojë përnatë këtë gjë, prandaj mundohuni që t'i mbani të shkurtra këto "vizita" natën tek fëmija juaj. · Nëse keni një fëmijë që zgjohet herët në mëngjes, mundohuni që dhomën ku fle ta mbani sa më të errësuar, që mos ta zgjojë drita e mëngjesit. Vini pranë krevatit disa nga lodrat që i pëlqejnë më shumë, që kur të zgjohet në mëngjes, të jetë i zënë me "punët" e tij në shtrat.

AKTIVITETI DHE LOJA SOCIALE

· Zhvillon një ndjenjë të fortë të së drejtës mbi pronën, fjala "e imja" dëgjohet shpesh. Ndarja e lodrave a sendeve të tjera me njerëzit e tjerë është e vështirë. · Pëlqen të ndihmojë, por futet në "telashe" kur lihet vetëm: gëlltit pastën e dhëmbëve, provon të kuqin e buzëve, boshatis dollapët ose sirtarët. · I pëlqen të flasë për pikturat, pëlqen të përsërisë atë që kanë bërë të tjerët. · I pëlqen të ecë; ndalon zakonisht për të parë gjëra si: gurë, insekte, letra, ulet në bisht dhe i merr ato në dorë, më shumë pa qëllim, sesa me ndonjë interesim të vërtetë.

214

PJESA III

VITI I DYTË

· Ende luan vetëm në shumicën e kohës, megjithëse tregon interes për fëmijët e tjerë, më shumë do që t'i shohë, sesa të përfshihet në lojë me ta. · Luan afër fëmijëve të tjerë, por jo bashkë me ta (përjashtim mund të bëjnë fëmijët që kanë kaluar shumë kohë në grup, për shembull, me shumë fëmijë, apo në çerdhe). · Kur fle gjumë, do që dyert të lihen pak të hapura dhe të ketë ndonjë dritë ndezur në ndonjë nga dhomat e tjera të shtëpisë. Kjo e bën të ndihet më i sigurt dhe e qetëson më kollaj. · Vazhdojnë dremitjet, të cilat kur janë shumë të gjata ose të vona, prishin orarin e gjumit të darkës. · Zgjohet ngadalë pas gjumit të drekës dhe nuk pranon të përfshihet në çdo lloj aktiviteti, kur sapo është zgjuar. · I pëlqen të vishet dhe imiton aktivitetet familjare: vë kape-

len e babait, që të jetë si ai. · Tregon një kundërshtim ekstrem drejt prindërve dhe kujdestarëve - një hap përpara drejt vendosjes së pavarësisë. · Mund të ketë një mik imagjinar, si shok të vazhdueshëm me të cilin është i lidhur ditë e natë. · Eksploron gjithçka ka përreth, përfshirë dhe fëmijët e tjerë, mund të largojë apo shtyjë fëmijët e tjerë për të parë reagimin e tyre.

Figura 21. Eksploron gjithçka

Këshilla për prindërit dhe kujdestarët

(shih edhe vitin e tretë)

AKTIVITETE QË NDIHMOJNË FËMIJËN TË MËSOJË

· Duhet t`u përgjigjemi me mirësi dhe me fjalë të thjeshta ankesave të fëmijës dhe reagimeve me zë, duke u përpjekur të bisedojmë me të. · Ta nxisim fëmijën të tregojë sende të njohura në libra me piktura dhe revista; t'i vëmë

12 - 24 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

215

·

·

·

·

·

·

·

emër sendeve dhe t'i kërkojmë (jo me zor) fëmijës që të imitojë. Fshehim një lodër ose një send tjetër të njohur në një vend të dukshëm dhe i themi fëmijës ta gjejë atë. I japim atij kuba, unaza, kuti formuese, filxhanë plastike, si lodra që nxisin zgjidhjen e problemeve dhe bashkëveprimin sy-dorë. Ta lejojmë që të luajë vazhdimisht me ujë, për të provuar eksperienca të reja ndjesore, lëvizore dhe mendore. T'ia vendosim lodrat në pjesë të ndryshme të dhomës, në mënyrë që fëmija të kërkojë t'i kapë ato duke ecur, duke u përkulur, zvarritur (që të stërvisë lëvizjet). T`i blejmë atij lodra që mund të tërhiqen zvarrë apo shtyhen, një kukull plastike apo druri, që nuk përbën rrezik kur fëmija i kësaj moshe luan me të. Krijojmë një album me fotografi të pjesëtarëve të familjes. Përfshijmë aty fëmijën, nënën, babain, gjyshërit, tezet, hallat, dajat dhe persona të tjerë të rëndësishëm. Duhet të flasim mbi gjëra të veçanta për çdo person dhe ta ndihmojmë fëmijën të fillojë të kuptojë se ç'është familja dhe çfarë vendi zë ai brenda saj. I japim fëmijës një kuti këpucësh dhe kopsa, duke i tre-

·

· ·

·

·

·

·

·

guar si t'i rregullojë ato rreth fundit të kutisë. Kjo e ndihmon fëmijën të zhvillojë një bashkëveprim të mirë dorë-sy. Mund të presim nga disa fotografi pjesë sysh, gojësh, hundësh nga ndonjë revistë dhe ta ndihmojmë fëmijën t'i vendosë këto fotografi në një copë letre, për të ndërtuar një fytyrë. T'i kërkojmë fëmijës të tregojë syrin, gojën dhe hundën e tij. Blejmë kukulla dhe kafshë që fëmija të mund t'i veshë, ushqejë e shëtisë. Pjatat plastike, enët e kuzhinës, kutitë e akullores, dhe kuti të tjera plastike ndihmojnë lojën krijuese. Mbushim një pjatë plastike me copëza bukëpeshku, që fëmija të mund t'i fusë nëpër pjata apo enë të përmasave të ndryshme. Por kujdes!!! Duhet ta ruajmë fëmijën që të mos t'i gëlltisë . Të këndojmë këngë bashkë me të. T'i japim fëmijës lodra muzikore dhe kërcejmë me të sipas muzikës. Luajmë me top me fëmijën. E lëmë atë të gjuajë, të presë dhe të hedhë topin. Ta vëzhgojmë fëmijën gjatë lojës; ta lëmë të vizatojë me shkumës, të pikturojë në mure dhe pellgje. Duhet ta përgëzojmë fëmijën për përpjekjet e veta. Të tregojmë shumë dashuri për fëmijën e vogël.

216

PJESA III

VITI I DYTË

PËRKËDHELJET E TEPËRTA QË DUHEN MËNJANUAR

N

dodh që ju të dorëzoheni shpejt përpara përkëdheljeve të tepërta të fëmijëve tuaj, duke i kapërcyer nevojat dhe kërkesat që ata kanë të domosdoshme. Kjo ndodh për shumë arsye; e keni vështirë të vendosni rregulla të qarta disipline, keni frikë se mos qan; doni ta mbroni fëmijën nga çdo zhgënjim dhe ndiheni në faj, po të mos t'ia plotësoni të gjitha kërkesat. Jeta që bëni sot, shpesh nuk ju lejon të kaloni shumë kohë me fëmijën. Kjo ka një rrezik: ju mund të ndiheni fajtorë dhe të doni të zëvendësoni këto mungesa të gjata, duke i plotësuar fëmijës gjithçka. Rreziku është që rrisni një fëmijë të përkëdhelur, të padisiplinuar, që nuk ndjek rregullat, nuk bashkëpunon, nuk ju dëgjon, do të ketë gjithçka, nuk pranon fjalën "jo", për çdo gjë llastohet. Rreziku është shumë afër, por shpesh mjafton të ndiqni disa rregulla të thjeshta edukimi për t'iu larguar këtij rreziku: Vendosni rregullat e duhura për moshën e tij. Ka rëndësi të gjejmë rregulla komunikimi në përshtatje me moshën që ka fëmija. Nëse fëmija juaj është në moshën 1-5 vjeç, ju duhet të dialogoni me të dhe të vendosni rregulla për të shmangur sjelljet

kapricioze të tij. Nëse ai nuk bindet, nuk duhet në asnjë mënyrë ta ndëshkoni, por të përpiqeni ta bindni. Në rast se sjellje të tilla janë të shpeshta dhe të përsëritura, drejtohuni tek mjeku pediatër. Jini të qartë dhe këmbëngulës për rregullat e rëndësishme. Duhet të mundoheni gjithnjë që të jepni rregulla të prera për gjërat e rëndësishme, si për shembull: "Në makinë duhet të rrish ulur në karrigen tënde", "Flemë gjithnjë në një orë të caktuar", "Nuk i qëllojmë fëmijët e tjerë" etj. Për këto rregulla duhet të jeni të prerë dhe këmbëngulës dhe të mundoheni t'i shpjegoni fëmijës se ka situata kur rregullat nuk diskutohen. Përballojeni me qetësi të qarën e fëmijës tuaj. Mundohuni të kuptoni nëse fëmija qan për një arsye (uri, frikë, dhimbje etj). Nëse nuk ka asnjë arsye dhe jeni të sigurt se fëmija vetëm po llastohet, mos ia varni më (injorojeni). Mundohuni ta përkëdhelni pak më shumë, kur e kuptoni se i keni ndaluar shumë gjëra, por mos e lini që t'i dalë e vetja kur llastohet kot. Shpesh fëmijët bëjnë naze, se duan të tërheqin vëmendjen e prindit, që ai të dorëzohet dhe të ndryshojë mendim. Mos u dorëzoni. Mësojeni të presë. Kjo e ndihmon fëmijën të pranojë

12 - 24 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

217

më mirë zhgënjimin, të mësojë të jetë i duruar. Fëmija duhet të mësojë se jo gjithnjë do të ketë sukses. Pritja nuk e dëmton rritjen psikologjike të fëmijës, por përkundrazi e forcon. Prindërit nuk duhet të zemërohen a inatosen nga të qarat e fëmijës. Ashtu si edhe ne, fëmijët kanë nevojë për pak minuta që të qetësohen, për ta parë situatën nga një këndvështrim tjetër. Le të përpiqemi të gjejmë rrugë dhe mënyra për të qetësuar gjendjen e tij shpirtërore duke kuptuar emocionet e tij, sepse vetëm pasi ai të jetë qetësuar, ne do të mund ta udhëheqim drejt një gjendje shpirtërore pozitive dhe produktive. Një nga gjërat më të rëndësishme është që të mësoni fëmijën tuaj të ndajë me të tjerët. Mos e mbroni gjithnjë përballë vështirësive. Fillimi i çerdhes, kopshtit, shkollës është një shembull për këtë. Këto janë momente kritike në jetën e fëmijës. Duhet të mundoheni të jeni për fëmijën si një bazë e sigurt, ku ai mund të ndalojë mbasi të ketë ecur për pak kohë i vetëm. Mësojeni të respektojë edhe nevojat tuaja. Është e vërtetë se për ne fëmijët vijnë mbi gjithçka, por ka rëndësi që mos të humbasim dëshirat dhe kërkesat tona të tjera për jetën. Fëmija duhet të mësojë se nuk mund të jemi gjithnjë me të dhe

duhet të kuptojë se mund të ketë besim tek nëna dhe babai, edhe kur nuk i ka pranë. Në fakt fëmijët duhet të kuptojnë se edhe nëna dhe babai janë njerëz dhe si të tillë kanë nevojë për kohë, për veten dhe për njëri-tjetrin. Ka rëndësi të analizojmë nevojat, mbi të gjitha nevojat tona, në mënyrë që të mos jemi më tolerantë se ç'duhet karshi fëmijës. Ju duhet ta keni të qartë se nuk mund t'i lejoni çdo gjë dhe të mos t'i vini asnjë kufi. Kjo do t`ju ndihmojë të "mos i bëni keq" fëmijës.

KUR FËMIJA ËSHTË I TURPSHËM /I NDROJTUR

drojtja, turpi është një mënyrë sjelljeje që fëmija tregon kur krijon lidhje me persona të tjerë, kjo kuptohet nga përpjekja për të mënjanuar situata që e lidhin me të tjerët apo e vënë para gjykimit të tyre. Fëmija i turpshëm nuk do të lidhet me grupe, qëndron mënjanë, nuk do të marrë fjalën dhe nuk e shpreh atë që ndien; ka frikë se mos gjykohet për ato që bën. Shumë shpejt ne e quajmë ndrojtjen e fëmijës si çështje karakteri, si diçka të lindur dhe që nuk ndryshon. Në të vërtetë, shpesh turpi mësohet në mjedisin ku fëmija rritet, në shtëpi, nga ju vetë. Kur edukoni fëmijën, nuk duhet të ha-

N

218

PJESA III

VITI I DYTË

rroni asnjëherë se grindjet sjellin pasigurinë, kritikat sulmojnë vlerësimin e fëmijës për veten, kërkesat e tepruara sjellin frikën nga dështimi. Gjatë kohës nga 16 muajsh deri në dy vjeç, fëmija fillon të kërkojë marrëdhëniet me të tjerët, por ende është shumë i përqendruar tek vetja dhe nevojat e tij; pra është normale që mos të tregojë një dëshirë të veçantë për shoqëri. Nga 6 vjet e sipër, pjesa më e madhe e fëmijëve gradualisht i lënë këto qëndrime, të ndihmuar nga fillimi i shkollës dhe nga marrëdhëniet e vazhdueshme me moshatarët. Si ta ndihmojmë një fëmijë të turpshëm? Pranojeni ashtu si është Asnjëherë mos e krahasoni fëmijën tuaj me fëmijë të tjerë. Kjo mund të bënte që fëmija të mbyllej më shumë. Sigurojeni për vlerat e tij. Mos e quani asnjëherë "të turpshëm" Nëse fëmija e dëgjon të thuhet për të kështu në familje, apo edhe më keq përpara personave të tjerë, do të fillojë të mendojë se ky është karakteri i tij dhe se prindërit kanë këtë mendim për të. Sa më shumë t'i themi se është i turpshëm, aq më i turpshëm mund të bëhet. Kuptoni vështirësitë e tij Fëmijës nuk i duhet nënvlerësuar

frika që ka dhe shqetësimet e tij. Jepini çdo siguri dhe ndihmë që i duhet. Përpiquni që ai të kuptojë se duke u përballur me një detyrë, situatë të re, nuk duhet të ketë frikë se mos humbet diçka që e do shumë, dhe të mos mendojë se rezultati i provës varet vetëm nga ai. Duhet nxitur gjithnjë. Për shembull, ju mund të provoni të organizoni momente takimi midis tij dhe fëmijëve të tjerë, por me ngadalë. Mund të fillohet duke ftuar një shok të tij mbasdite në shtëpi disa herë me radhë, për të luajtur dhe për të ngrënë zemër, dhe më vonë mund të ftohet për drekë. Përgatiteni për situatat Eshtë e nevojshme të flisni me të për situata që mund t'i shkaktojnë siklet (vajtja në kopësht, në çerdhe, shoqëria në grup etj), por edhe në këtë rast mos e zgjasni shumë, se vend që t'ia pakësoni sikletin, mund t'ia shtoni. Ndihmojeni fëmijën, nëse e shihni në vështirësi, sepse do të futet në grupin e shokëve, por nuk di se si. Jepini ndonjë këshillë, pa e detyruar të bëjë diçka për të cilën nuk ndihet gati. Ka rëndësi që gjithnjë të respektoni natyrën e fëmijës dhe ritmin e tij. Prisni pra që të jetë gati të hyjnë në marrëdhënie me të tjerët, pa frikë të tepruar. Ky qëndrim do të forcojë besimin që fëmija ka tek ju dhe do t'i hapë rrugën bisedës me ju, që e ndihmon atë të kapërcejë

12 - 24 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

219

situatat.

"JO"-TË JANË NORMALE

K

a pak kohë që engjëlli ynë i vogël ka ndryshuar. Nëse më përpara nuk kishim probleme, nuk bënte naze dhe bindej gjithnjë, tani që po bëhet 2 vjeç, vajza na është bërë kokëfortë dhe nuk dëgjon fare. E vetmja fjalë që thotë është "JO", në çdo rast. Kjo shfaqet edhe në gjërat më të zakonshme: nuk do të veshë diçka, do të dalë jashtë shtëpisë, përplas këmbët për t`i blerë një lodër, nuk do të ndahet nga nëna etj; edhe pa ndonjë arsye të dukshme, i përgjigjet çdo pyetjeje me fjalën "JO". Është një fazë e rritjes, duke filluar nga 18-24 muajsh, kur fëmija zbulon se ekziston si person i pavarur nga nëna. Pra fëmija rreth moshës dy vjeç fillon të ndërtojë identitetin e tij; fillon të tregojë se ka dëshira dhe shije që e dallojnë nga gjithë të tjerët. "JO", atëhere nuk është vetëm një fjalë, por merr një rëndësi të veçantë; Mospranimet dhe llastimet ai i bën që t'i tregojë të tjerëve, se është ndryshe nga nëna. Prapa një këmbënguljeje ndonjëherë shumë të fortë, qëndron vetëm dëshira për të treguar se dhe ai është një njeri për t'u dëgjuar. Pra "JO" është një sinjal pozitiv: duke mohuar, fëmija tregon veten

si një njeri që është gati të lidhet me botën që e rrethon. Me një fjalë të thjeshtë dhe të menjëhershme "JO", fëmija kupton se ka një fuqi të madhe. Mjafton të thotë këtë, për të tërhequr vëmendjen tek vetja. Fëmija vazhdon të thotë gjithnjë e më shumë "JO", deri kur prindërit fillojnë ta shikojnë ndryshe; ai nuk do më të jetë "vogëlushi shpirt i mamit", që pranon të gjitha ato që i thotë mami dhe babi. Përpiqet që të na tregojë se do që ta trajtojmë ndryshe. Pra, "JO"-të nuk duhet të na shqetësojnë, sepse janë normale për çdo fëmijë në këtë moshë, qoftë djalë apo vajzë. Si t'i kapërcejmë "JO"- të Për ta kapërcyer këtë fazë, sigurisht pozitive për rritjen e tij, por të lodhshme për ju, mjafton ta lejoni të thotë "JO-të, por në të njëjtën kohë të vendosni rregullat tuaja. Me "jo"-të dhe kapriçot, fëmija po mat kufijtë e tij. Pra është e drejtë të toleroni pak, por për gjëra që ne të rriturit i quajmë me rëndësi, duhet t'i kundërshtoni llastimet e tyre. Për shembull, nëse fëmija do të marrë patjetër thikën, ju sigurisht që nuk mund ta toleroni këtë. Mundohuni ta bindni fëmijën me mënyra të buta, por edhe nëse mbas kësaj përpjekjeje paqësore ai nuk arsyeton,

220

PJESA III

VITI I DYTË

ju sigurisht që do ta merrni thikën dhe do ta vendosni në një sirtar, megjithë të qarat dhe ulërimat e fëmijës. Sigurisht puna që duhet të bëni është shumë delikate, sepse ju duhet që dhe t'i flisni, por edhe ta kuptoni, për mos ta hidhëruar vogëlushin. Një qëndrim shumë i rreptë në fakt, mund ta bëjë fëmijën shumë të tërhequr, apo ta bëjë edhe më kokëfortë dhe të vështirë për t`u edukuar.

Teknika e përqafimit Shumë shpesh specialistët, kur fëmija nuk pranon të pushojë së llastuari, apo është i pabindur, këshillojnë teknikën e "përqafimit". Pra, ta përqafojmë fort vogëlushin që po bërtet apo përplas këmbët, derisa ai të pushojë së kundërshtuari. Kështu ai do të ndihet edhe i mbrojtur fizikisht, me anë të trupit tuaj. Kjo është një mënyrë për t'i mësuar fëmijës që të shprehë dëshirat e tij ndryshe dhe të mos të thotë gjithmonë "JO".

Fëmija e di me të vërtetë se çfarë është sinqeriteti; në vend që të thotë si një papagall i mësuar çdo mëngjes "mirëmëngjesi", ai mund ta tregojë ndryshe dashurinë e tij. Ndoshta duke iu afruar së bashku me lodrën e tij të preferuar dhe duke ia treguar personave të dashur, pa folur asnjë fjalë, ose duke bërë sikur i ka mbetur hatri, për të qenë në qendër të vëmendjes; vetëm pas shumë kohësh duke u rritur dhe duke ndryshuar mënyrën e dashurisë, do të bëjë atë që bëjnë të rriturit. Deri në tre vjeç fëmija do të mbajë një qëndrim që ndonjëherë të rriturit e quajnë "i paedukatë", por megjithatë mos i thoni kurrë të sillet si i rritur. Është më mirë të keni guxim t'i shpjegoni familjes dhe miqve se fëmija nuk e ka arritur ende moshën që të sillet vetë i si i rritur. Sepse përndryshe ju mund të keni një fëmijë të urtë dhe që duket i edukuar, por në fakt është i frikësuar që të bëjë gjëra, se kushedi se çfarë do t'i thonë të rriturit. Gjithashtu për të edukuar fëmijën që të bëhet bujar dhe i dashur, nuk duhet ta detyroni që t'i dhurojë lodrat e veta. Më mirë është që nëse doni t'i bëni dikujt një dhuratë, të shkoni ta bleni bashkë me fëmijën, që ai t'ju shohë ju, dhe të mësojë të bëjë dhe vetë kështu, kur të rritet.

Megjithatë, duhet të mos harroni se është e zakonshme që të gjithë fëmijët e moshës 2-3 tre vjeç nuk duan të sillen si të rriturit. E para, sepse ata janë ende fëmijë. E dyta, sepse nganjëherë të rriturit ndërhyjnë shumë në jetën e fëmijës, duke i dhënë urdhëra, kështu që ai për t'u mbrojtur, thotë "JO".

12 - 24 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

221

KONTROLLI MJEKËSOR I FËMIJËS 24 MUAJSH

·

M

·

·

·

· ·

jeku pediatër gjatë kësaj moshe do të: peshojë dhe masë fëmijën tuaj për t'u siguruar se po rritet i shëndetshëm; kontrollojë kalendarin e vaksinimit, nëse është bërë vaksina e difterisë /tetanozit / kollës së mirë (DTP), poliomielitit, vaksina e fruthit/rubeolës; kontrollojë për probleme që shqetësojnë shëndetin në këtë moshë dhe që ai mund të vërejë, si infeksionë të veshit, ftohje, grip, që janë të shpeshta, veçanërisht për ato fëmijë që rrinë në grupe, në çerdhe ose bashkë me shumë fëmijë të tjerë; përgjigjet ndaj pyetjeve që mund të keni, për ta mësuar fëmijën të arrijë kontrollin e jashtëqitjes dhe urinimit, për disiplinimin e fëmijës, për xhelozinë ndaj motrave apo vëllezërve të tjerë më të vegjël në shtëpi etj.; shikojë zhvillimin e sjelljes dhe temperamentin e fëmijës suaj; kontrollojë shikimin dhe dëgjimin e fëmijës suaj.

të mos pëlqejnë të flenë në mesditë, por të flenë më shumë gjatë natës dhe të zgjohen më vonë në mëngjes. Nëse fëmija juaj zgjohet natën i trembur nga ëndrra të këqija apo makthe, tregojani mjekut. Ëndrrat e këqija dhe ankthet e natës janë të shpeshta në këtë moshë, por mjeku mund t`ju tregojë se si ta ngushëlloni fëmijën. Cilat janë zakonet e tij të ushqyerit? Çfarë i pëlqen të hajë më shumë, sasinë e lëngjeve që pi në ditë etj. Si po ecën vetëkontrolli i jashtëqitjes dhe urinimit tek fëmija juaj? A ka arritur fëmija të kontrollojë jashtëqitjen dhe urinimin? Në këtë moshë shumë fëmijë kanë filluar ta mësojnë, por ka edhe shumë të tjerë që ende nuk e bëjnë këtë gjë. Mjeku mund t`ju këshillojë si ta lehtësoni kalimin nga pelenat (panolina) tek uturaku. A keni vënë re diçka të pazakontë në mënyrën se si ecën fëmija juaj? Mjaft fëmijë në këtë moshë mund të ecin me gjunjë të përkulur, sepse këmbët e tyre ende janë duke u zhvilluar, por ky problem zgjidhet vetë rreth moshës 7 vjeç. A është fëmija juaj i gjallë fizikisht? Fëmijët në këtë moshë kontrollo-

Pyetjet që mund t`ju bëjë mjeku: Si është gjumi i fëmijës tuaj? Në këtë moshë shumë fëmijë flenë afërsisht 11 orë natën dhe rreth dy orë në mesditë. Disa fëmijë mund

222

PJESA III

VITI I DYTË

jnë më mirë krahët, këmbët e tyre dhe të gjithë trupin. Në këtë moshë fëmija duhet të jetë në gjendje të kapë një top, të ndërtojë me kuba ose blloqe, të ngjisë e të zbresë shkallët. Çfarë fjalësh të reja ka mësuar? Shumë fëmijë kanë zbuluar në këtë moshë fjalën magjike "PSE?". Kur e përdorin këtë fjalë, në disa raste duan shpjegime për diçka, në raste të tjera ato thjesht duan që të vazhdojnë të bisedojnë me ju. Fjalori po rritet dhe po mësojnë përditë fjalë të reja. Mjeku mund të provojë aftësitë e të folurit të fëmijës tuaj, duke i bërë pyetje direkte. A i përgjigjet fëmija urdhërave, kërkesave me dy kohë? Fëmija dy vjeçar zakonisht ka arritur pjekurinë për të kuptuar dhe zbatuar urdhërat me dy kohë, për shembull "shko tek babi dhe puthe e hajde prapë tek unë ", "shko tek dhoma jote, merr arushin dhe sille këtu". Nëse fëmija juaj nuk ndjek urdhërat tuaja, apo duket se nuk ju dëgjon, tregojani këtë mjekut. Me çfarë lodrash i pëlqen të luajë? Nga lodrat që fëmija pëlqen, mjeku kupton se si ai po zhvillohet. Mjaft fëmijë në këtë moshë pëlqejnë të luajnë me bashkimin e pjesëve të mozaikëve (gjëegjëza) të thjeshtë, bashkimin e sendeve me njëri-tjetrin, të shkarravisin, të

ndajnë sendet sipas ngjyrave dhe të mbushin e të derdhin kuti.

Kini parasysh!!

Duhet të kontaktoni me një specialist të shëndetit nëse në moshën 24 muaj fëmija: · nuk përsërit fjalët që i thonë të tjerët · Nuk kupton disa fjalë të reja · Nuk përgjigjet ndaj pyetjeve të thjeshta me "po" ose "jo" · Nuk zbaton urdhëra, kërkesa të thjeshta me dy hapa: "hajde tek babi dhe më sill librin tënd". · Nuk shpreh dëshira, pyet për gjithçka. · Nuk tregon dhe emëron objekte të njohura; përdor fjali me 2-3 fjalë · Nuk ecën vetë (ose me pak ndihmë) · Nuk ecën mirë, me pak lëkundje apo rrëzime; nuk ngjit shkallët pa ndihmë · Nuk ecën dot pa u mbajtur nëpër objekte të ndryshme · Nuk shfaq shumë emocione: zemërim, gëzim, frikë · Nuk tregon interes tek pikturat · Nuk njeh veten në pasqyrë · Nuk përpiqet të ushqehet vetë, apo nuk ngre filxhanin drejt gojës për të pirë · Nuk ha relativisht mirë ushqimin e familjes, edhe kur sasitë janë të pakta.

12 - 24 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

223

· Nuk i pëlqen t'i lexoni. · Nuk tregon interes në lojën me fëmijë të tjerë; nuk vëzhgon, as imiton. · Nuk tregon se po fillon të interesohet për t'u mësuar që të

kontrollojë urinimin dhe defekimin. · Nuk ndan objektet e njohura sipas karakteristikave të thjeshta; si ngjyra, lloji, madhësia etj.

224

225

Pjesa IV VITI I TRETË

226

1 24 - 36 muaj

Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit

F

ëmija i vogël në këtë periudhë vazhdon të jetë një dinamit plot me entuziazëm, kuriozitet dhe energji të pakufishme. Aftësia për të qëndruar në këmbë dhe për të lëvizur nga një vend tek tjetri, i bën fëmijët e vegjël të kësaj moshe të mësojnë gjëra të reja mbi mjedisin që i rrethon. Gjatë gjithë ditës ata bëhen llafazanë dhe ngacamanë, duke pushuar vetëm për t'u ushqyer dhe për të fjetur. Ky vit mund të jetë një ndryshim i madh, si për fëmijën ashtu edhe për prindin. Prindërit shpesh e përshkruajnë fëmijën e tyre dy vjeçar si "i pamundur", "i tmerrshëm", ose "i pa arsyeshëm" etj. Megjithatë vendosmëria, inatet dhe paaftësia e dy vjeçarit për të pranuar kufij dhe për t'u bindur në çdo çast, janë pjesë e zhvillimit normal dhe shpesh në këto beteja fitojnë fëmijët. Në këtë moshë fëmija përballet me kërkesa që mund të jenë të mëdha: duhet të fitojë aftësi dhe sjellje të reja për të mësuar dhe mbajtur mend, për të përsëritur gjërat e mësuara dhe të plotësojë kërkesat e të rriturve. A është ndonjë çudi që i shikojmë dyvjeçarët të dërrmuar, të hidhëruar, që kanë vështirësi të zgjedhin dhe që thonë jo edhe për gjërat që i duan në të vërtetë? Por gjatë këtij viti që ato përpiqen për të bërë gjithçka, ndodhin edhe gjëra të mira. Fëmijët në këtë moshë dallohen për shpërthime të gëzimit, të qeshurës, apo të dashurisë. Gjithashtu ndërsa fitohen aftësi të reja dhe përforcohet ajo që është mësuar më parë, dyvjeçari fillon të jetë më i butë dhe më i dashur.

24 - 36 MUAJ

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

227

Fëmijët dyvjeçarë zakonisht janë plot energji, shumë aktivë dhe kuriozë. Ata duket se janë vazhdimisht në lëvizje dhe përfshihen plotësisht me gjithë shpirt, në gjithçka që i tërheq. Gjatë këtij viti ata mësojnë shumë lëvizje. Zhvillimi i trurit të tyre duket kudo, në lojën teatrale, tregimin e historive, vizatimet etj. Fjalët e reja shtohen shpejt, duke e lejuar fëmijën të shprehë mendime dhe të zgjidhë problemet. Fëmijët e kësaj moshe besojnë shumë në mendimin e tyre. Njëkohësisht ato fillojnë të zhvillojnë ndjenjën e nevojës për marrëdhënie me njerëz të tjerë dhe njëfarë kontrolli mbi sjelljen e tyre. Ato kërkojnë me forcë pavarësinë, por ende kanë nevojë për t'u siguruar se kanë pranë një të rritur që t'i ndihmojë, qetësojë, apo edhe t'i shpëtojë, kur e kërkon rasti.

RRITJA DHE KARAKTERISTIKAT E RRITJES

· Rritja vazhdon e qëndrueshme, megjithëse më e ngadaltë se dy vitet e para. · Shton në gjatësi 5-7.5 cm në vit; mesatarja e gjatësisë është 96,5-101,6 cm, afërsisht dyfishi i gjatësisë së lindjes. · Gjatësia që do të ketë fëmija kur të jetë i rritur, mund të parashikohet duke matur gjatësinë e tre viteve të para; meshkujt e kësaj moshe kanë afërsisht 53% të gjatësisë që do të kenë në moshën e rritur, ndërsa femrat rreth 57%. · Shtimi në peshë është afërsisht 1,4-2,3 kg në vit; pesha mesatare është 13,6-17,2 kg. · Ritmi i zemrës (pulsi) është mesatarisht 90-110 në minutë.

· Ritmi i frymëmarrjes është 20 -30 frymëmarrje në minutë, sipas nivelit të aktivitetit; fëmija vazhdon të marrë frymë me bark. · Mesatarja e temperaturës është 35.5-37.4o C; ajo ndikohet nga ushtrimet, sëmundjet dhe stresi. · Rritja e këmbëve është më e shpejtë se rritja e krahëve, duke e bërë një trevjeçar të duket me i gjatë, më i hollë, i ngjashëm me pamjen e të rriturit. · Perimetri i kokës dhe kraharorit janë të barabarta; koka në madhësi është në raport normal me trupin. · Qafa duket sikur zgjatet se zhduket "dhjami i foshnjës". · Ka përfunduar dalja e dhëmbëve të fëmijërisë. · Ka nevojë për 1500 kalori në ditë. · Shikimi është afërsisht 20/40 në largësi.

228

PJESA IV

VITI I TRETË

ZHVILLIMI LËVIZOR

· Ngjitet lart e poshtë shkallëve pa ndihmë, duke shkëmbyer këmbët; mund të hidhet nga shkallët e të bjerë me të dyja këmbët. · Mund të qëndrojë për një moment në ekuilibër me një këmbë. · Kap një top të madh kur ja hedhim. · Ushqehet vetë; kërkon shumë pak ndihmë. · Hidhet nga vendi. · Ecën me një biçikletë me tre rrota. · Hedh një top larg; distanca dhe qëllimi janë të kufizuara. · Kap një top të madh me të dy krahët e shtrirë. · I pëlqen të lundrojë me barkë (jo shumë e lartë apo shumë e shpejtë). · Tregon përmirësim në kontrollin dhe mbajtjen e lapsave; · · · ·

·

·

·

·

majën e lapsit e përdor vertikalisht, horizontalisht dhe në mënyrë rrethore. Mund të kthejë faqet e librit një nga një. I pëlqen të ndërtojë me blloqe. Ndërton një kullë me tetë, ose me shumë blloqe. I pëlqen të luajë me plastelinë, e shtyp, e rrotullon dhe e shtrydh atë. Mund të fillojë të tregojë preferenca për përdorimin e dorës (të djathtë, apo të majtë, mëngjërash). Mban një enë të mbushur me lëng, si p.sh. filxhan me qumësht, apo tas me ujë, pa e derdhur shumë, e hedh lëngun nga një enë në një tjetër. Mbërdhen dhe zbërthen kopsa të mëdha dhe zinxhirët e pantallonave, xhupave etj. Lan dhe fshin duart; lan vetë dhëmbët e tij, por jo duke e

Figura 22. I pëlqen lundrimi.

Figura 23. Mban lapsin me tre gishta

24 - 36 MUAJ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

229

Figura 24. Mund t'u lexojë të tjerëve për të shpjeguar figurat rrotulluar furçën. · Zakonisht gjatë kësaj kohe arrin kontrollin e plotë të fshikëzës së urinës mund të pretendojë t`ua "lexojë" të tjerëve, për të shpjeguar figurat. I pëlqejnë historitë me pyetje, kuriozitete, dhe të papritura. Luan duke imituar realitetin: Ushqen kukullën, e mbulon atë, e vë për të fjetur. Ngarkon makinat, i bën të ecin duke i shoqëruar edhe me zë e zhurma. Përshkon 8-10 rruaza në një tel, apo rendit 6 blloqe të rrumbullakët dhe 6 katrorë në një dërrasë. Përpiqet të vizatojë; kopjon

· · · ·

ZHVILLIMI NJOHËS DHE I PERCEPTIMIT

· Dëgjon me vëmendje histori të përshtatshme për moshën. · Bën komente me rëndësi mbi tregime të ndryshme, veçanërisht mbi ato që lidhen me shtëpinë dhe ngjarjet në familje. · I pëlqen të shikojë librat dhe

·

·

230

PJESA IV

VITI I TRETË

·

·

·

· ·

·

·

rrethin por jo perfekt, katrorin dhe disa gërma. Kupton trekëndëshin, rrethin, katrorin, mund të tregojë formën për të cilën e pyet. Ndan objektet në mënyrë logjike mbi një bazë, si ngjyra, madhësia, apo forma; zakonisht zgjedh një ngjyrë, apo madhësi si bazë për klasifikimin. Tregon se kupton krahasimet kryesore si madhësia dhe forma, p.sh. kur i tregojmë një top tenisi dhe një top futbolli, tregon se cili është më i madh, gjithashtu kupton se cili nga të dy është më i vogli. Numëron dhe dallon ngjyrat kryesore: e kuqe, e verdhë, blu. Rregullon kubat në vijë horizontale; gjithashtu i vendos kubat për të formuar një urë. Tregon pikturën që ka më shumë objekte: mace, makina, kukulla Tregon njëfarë kuptimi për zgjatjen e kohës duke përdorur fraza të tilla si "gjithë kohën", "gjithë ditën", "për dy ditë", por ende ka pak konfuzion: "unë nuk fjeta nesër".

ZHVILLIMI I GJUHËS DHE TË FOLURIT

· Flet rreth objekteve, ngjarjeve dhe njerëzve jo të pranishëm "Toni ka një qen në oborr".

· Flet rreth veprimeve të të tjerëve " Babi po nis makinën". · Shton informacione për atë që sapo është thënë: "Po dhe pastaj ia dhashë prapë librin". · U përgjigjet pyetjeve të thjeshta në mënyrë të përshtatshme. · Bën një numër pyetjesh në rritje, veçanërisht rreth vendit dhe identitetit të objekteve dhe njerëzve. · Përdor një numër në rritje të formave të bisedës që tregon ngjarje në vazhdimësi: "Çfarë bëri ai më tej"? " Si e bëri ajo pastaj?" · I tërheq vëmendjen vetes, objekteve dhe ngjarjeve në mjedis: "Shiko, areoplani po fluturon". · Nxit sjelljen e të tjerëve: "Le të hidhemi në ujë. Ti hidhu i pari". · Bashkohet në përshëndetje të zakonshme: "Hej", "Të lutem" etj. · Komenton rreth objekteve dhe ngjarjeve që ndodhin: "Aty është një shtëpi"; "Traktori po shtyn një pemë". · Rritet fjalori; tani përdor 3001000 fjalë. · Reciton vjersha me rimë, këndon këngë. · Të folurit është i kuptueshëm në pjesën më të madhe të kohës. · Shprehet me fjali më të gjata: "qeni i madh më kafshon". · Flet folje kalimtare si: "duke

24 - 36 MUAJ

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

231

shkuar", "duke ecur", përdor shumësin: "macja, macet". · Tregon mohim duke vënë "jo' dhe "nuk" përpara një emri apo fraze të thjeshtë: "jo bebi ...", "nuk erdhi...." · Përgjigjet kur e pyesim "Çfarë po bën?" "Çfarë është kjo?" dhe "Ku?", pyetje që lidhen me objekte dhe ngjarje të njohura. Si ta ndihmojmë fëmijën të flasë Vërini emër çdo gjëje. Gjithçka në botën që rrethon fëmijën ka një emër ­ thuajani atë. Thoni emrat e të gjitha sendeve në mjedisin ku jeton fëmija (banja, kuzhina, soba, krevati, llamba, karrigia etj): luani "syri-hunda-goja" (merrni dorën e fëmijës dhe prekini sytë, hundën, dhe gojën, duke i puthur duart në fund) dhe më pas tregojini pjesët e trupit të diçkaje tjetër: zogut, qenit, pemës, gjetheve, luleve, makinave, avionit etj. Thirreni fëmijën shpesh në emër, që të kuptojë se është një njeri i veçantë. Dëgjojeni, dëgjojeni, dëgjojeni. Ajo që fëmija ka për t'ju thënë, është po kaq e rëndësishme sa edhe ajo jo që i thoni ju. Edhe pse mund të mos ta kuptoni fjalën që thotë, dëgjojeni dhe përgjigjuni: "Oh, kjo është shumë interesante!", ose "Vërtet kështu është?". Kur i bëni një pyetje, prisni për një përgjigje, edhe nëqoftëse ajo është një buzëqeshje, një lëvizje

trupi, ose dhe një belbëzim. Përpiquni të kuptoni fjalët që thotë fëmija. Përpiquni t'i lidhni fjalët e pakuptueshme që ai thotë, me sendet që ato mund të përfaqësojnë, edhe pse ato mund t`ju duken shumë të ndryshme nga njëra-tjetra, për shembull "unë dada" që do të thotë "unë dua të dal shëtitje". Kur e keni të vështirë të kuptoni atë që po ju thotë, tregoni se kush mund të jenë kuptimet e mundshme (Do topin? Do biberonin?), duke i dhënë atij mundësinë t`ju tregojë nëse e keni gjetur. Në këto raste do të lodheni të dy, derisa kërkesat e fëmijës të bëhen me të qarta, por duke vazhduar të veproni kështu, do ta ndihmoni shumë zhvillimin e të folurit tek fëmija juaj. Përqëndrohuni në mësimin e koncepteve. Ja disa koncepte në mësimin e të cilave duhet ta ndihmoni fëmijën: Nxehtë dhe ftohtë. Lëreni fëmijën të prekë pjesën e jashtme të filxhanit të ngrohtë të kafesë dhe më pas një copë akulli: një herë ujë të ftohtë, më pas ujë të ngrohtë. Poshtë dhe lart. Ngrini lehtë fëmijën lart dhe me pas uleni në dysheme; pastaj merrni një lodër, për shembull një kukull, ngrijeni lart dhe uleni përseri në dysheme. Kur e bëni këtë, thoni: "Kukulla lart, kukulla poshtë".

232

PJESA IV

VITI I TRETË

Brenda dhe jashtë. Fusni disa libra në kuti dhe më pas nxirrini ato jashtë: bëni të njëjtën gjë me sende të tjera. Bosh dhe plot. Mbushni një kovë me ujë dhe pastaj zbrazeni: mbushni një kovë me rërë dhe më pas boshatiseni. Ulur dhe në këmbë. Mbajeni fëmijën prej krahu, rrini të dy në këmbë dhe me pas uluni të dy. E lagur dhe e thatë. Krahasojeni një rrobë të lagur me një peshqir të thatë: flokët e njoma të fëmijës suaj me flokët tuaj të thatë. E vogël dhe e madhe. Vendosni një top të vogël pranë një të madhi: tregojini fëmijës në pasqyrë: djali është i vogël, mami është e madhe. Shpjegojini mjedisin dhe shka-

qet e pasojat. "Dielli është i ndritshëm, prandaj ne kemi dritë", "Frigoriferi e mban ushqimin të ftohtë, kështu që ai ka shije të mirë dhe është i freskët". "Mami përdor një furçë të vogël për të larë dhëmbët e tua, një furçë mesatare për të krehur flokët e tu, dhe një furçë të madhe për të larë dyshemenë", "Nëqoftëse ti do ta grisësh librin, ne pastaj nuk mund ta lexojmë prapë", e kështu me radhë. Të kuptuarit e botës që e rrethon, ashtu si dhe formimi i ndjeshmërisë për njerëzit, për nevojat e ndjenjat, është një hap shumë më i rëndësishëm gjatë mësimit të gjuhës dhe leximit, sesa përsëritja si papagall e fjalëve pa lidhje. Mësojini ngjyrat. Filloni t'i tregoni ngjyrat . "Shiko, topi është i kuq, ashtu si dhe bluza jote," ose "Ajo pema është jeshile: edhe karroca jote është jeshile", ose "Shiko ato lulet e bukura të verdha". Përdorni të folurën e dyfishtë. Një herë thuajeni fjalinë të plotë, si të rriturit, pastaj thuajeni më thjesht, në gjuhën e fëmijës, që ta kuptojë: "Tani ti dhe unë do të shkojmë të bëjmë bashkë një shëtitje". E më tej përsërisni: "Mami dhe Emi do të ikin, mirupafshim" "Oh, e mbarove të gjithë kekun. "Olsi e mbaroi të gjithë". Të përsëriturit dy herë do ta ndihmojë fëmijën të kuptojë më mirë.

Figura 25. Mësojini ngjyrat

24 - 36 MUAJ

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

233

Mundohuni të flisni si një i rritur. Po të përdorni fjalët e të rriturve dhe jo ato të fëmijëve të vegjël, fëmija tuaj do të flasë më shpejt dhe më mirë: "Erinda, do ti të hash tani?" është më mirë sesa të thoni: "Erinda, do mam?". Mësojeni të përdorë përemrat aty ku duhet. Fëmija fillon të përdorë përemrat pa mbushur dy vjeç dhe është mirë që të mësohet me to, duke i përdorur bashkë me emrat. "Mami po shkon t'i japë Anilës mëngjes - unë po shkoj të të marr ty diçka për të ngrënë. "Ky libër është i mamit-është i imi-dhe ai libri atje është i Jonit-është i yti." Kjo i mëson gjithashtu edhe konceptin e pronës, pra e kujt është një lodër apo një libër etj. Nxiteni fëmijën që të flasë pas jush. Përdorni çdo lloj marifeti që të përpiqeni ta bëni t'ju përgjigjet, edhe pse me fjalë apo me gjeste. Lëreni të zgjedhë: "Do bukë, apo kek?", ose "Do të veshësh pizhamat me arush apo ato me lule?" dhe më pas lëreni të tregojë atë që dëshiron, qoftë dhe me gisht, apo me sy. Pastaj ju i thoni : « Ah, dashke pizhamat me arush!» Pyeteni: "Je i lodhur?","Do të të pëlqente një kek?". Një lëkundje koke nënkupton një "jo" apo "po". Vëre fëmijën të tregojë se ku janë gjërat (edhe pse ato kanë humbur): "Ku është topi?". Jepini kohë që ta gjejë topin dhe vlerësojeni me

puthje dhe përqafime. Mos e detyroni me zor. Nxiteni fëmijën tuaj të flasë duke i thënë: "Tregoji mamit çfarë do", kur ai ose ajo i tregon nevojat ose dëshirat me veprime. Nëqoftëse fëmija tregon përsëri, jepini një mundësi: për shembull, "do topin, apo karrocën?". Nëqoftëse përsëri merrni një përgjigje jo me fjalë (me gjeste), thuajeni vetë emrin e sendit. "Oh, ti dashke topin" dhe me pas jepjani. Asnjëherë mos ia ndaloni diçka fëmijës, vetëm sepse nuk mund ta thotë emrin e asaj që kërkon ose e thotë gabim. Tregohuni shumë të duruar. Jepini urdhra të thjeshta. Shumë fëmijë në këtë moshë ndjekin vetëm urdhra të thjeshta, kështu që jepini udhrat një një e nga një. Në vend që të thoni "Të lutem merre lugën dhe ma sill mua këtu," përpiquni të thoni "Të lutem merre lugën" dhe kur ky veprim të jetë bërë, shtoni "Tani sillja lugën mamit". Këto teknika do të ndihmojnë zhvillimin e të kuptuarit, i cili do të vazhdojë më pas me të folurin. Korrigjoni me kujdes. Një fëmijë i vogël asnjëherë nuk mund t'i thotë fjalët aq mirë sa një i rritur. Shumë bashkëtingëllore mund të jenë të pamundura për t'u përdorur nga fëmija (si për shembull K: fëmija në vend që të thotë ,,kali"

234

PJESA IV

VITI I TRETË

thotë ,,tali", në vend të thotë ,,thika" do të thotë ,,fika") dhe shumë fjalë mund të thuhen përgjysmë për disa muaj me radhë, apo vite. Kur fëmija juaj nuk shqipton mirë një fjalë, mos e korrigjoni si një mësuese e ashpër - kritikat mund ta pengojnë. Lexoni së bashku me fëmijën. Kur fëmija është paksa më i rritur, ai fillon t'i pëlqejë shumë librat me piktura, lodrat, kafshët etj. Në këtë moshë fëmijet janë gati për të dëgjuar histori të thjeshta, por do të duhet të kalojë mjaft kohë që ata të qëndrojnë ulur dhe të dëgjojnë historinë të qetë për më shumë se 3-4 minuta, sepse vëmendja e tyre është ende e shkurtër. Fëmijët e pëlqejnë leximin më shumë kur marrin pjesë dhe vetë. Gjatë kohës që lexoni, ndaluni dhe diskutoni mbi pikturat që ka libri ("Shiko, kjo macja ka vënë kapele"), kërkojini fëmijës që të tregojë sendet që njeh dhe tregojini emrat e atyre që ai ose nuk i di, ose nuk i mban mend. Komente të tilla si "Shiko, sa zogj janë në atë pemë", ose "Këtu ka dy mace", do t'ju ndihmojnë t'i bëni fëmijës pak aritmetikë. Bëjeni numërimin pjesë të jetës së fëmijës tuaj. Librat që pëlqejnë fëmijët Fëmijët e vegjël të moshave 23 vjeç pëlqejnë ngjyrat e gjalla, tekstet që përsëriten dhe histori

të cilat tregojnë për gjëra të njohura. Në këtë moshë librat nuk ka nevojë të kenë shumë fjalë, që t'ju pëlqejnë. Gjithashtu librat pa fjalë, vetëm me figura, nxisin fëmijët e vegjël të krijojnë histori ose ide rreth pikturave dhe fotografive të librave. Në këtë periudhë fëmijët pëlqejnë ta lexojnë të njëjtën histori shumë herë me rradhë dhe pëlqejnë libra me vjersha që bëjnë rimë. Më poshtë po japim të gjitha llojet e librave që ata pëlqejnë: ·· Libra që tregojnë histori të thjeshta. · Libra me vjersha të thjeshta me rimë, që ato të mund t'i mësojnë përmendësh. · Libra që kanë numërim, alfabet, tregojnë forma, madhësi të sendeve, njerëzve etj. · Libra me kafshë, libra me makina, libra rreth lojrave. · Libra që kanë personazhet e tyre të pëlqyer të televizionit, filmave me kartona etj. Librat janë shumë të nevojshëm për të zhvilluar krijimtarinë e fëmijës. Ju mund ta ndihmoni fëmijën të mendojë mbi historinë e librit dhe ta lidhi atë me ngjarjet e jetës reale që e rrethon. Me poshtë keni disa ide si mund ta bëni ketë: · Mbasi të lexoni historinë, bëhuni aktorë dhe luani disa personazhe të ngjarjes që lexuat. · Bëni ato që tregon libri, vishni

24 - 36 MUAJ

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

235

· · · ·

·

·

-zhvishni rrobat, imitoni tingujt, zhurmat etj. Lëreni fëmijën ta tregojë ngjarjen sipas figurave të librit. Lëreni fëmijën ta vizatojë ngjarjen. Tregoni ngjarjet pa e pasur librin përpara. Mbasi të lexoni ngjarjen, përdoreni fëmijën si personazh të saj, (të bëjë si ariu i vogël, të kërcejë si rosaku etj.) Ndonjëherë, pasi të lexoni ngjarjen, dilni shëtitje me fëmijën dhe zgjeroni përmbajtjen e librit duke i treguar në natyrë se çfarë tregon përralla, për shembull "macja që vrapoi pas topit dhe u përplas me murin këtu pranë" etj. Organizoni një festival poezish, vjershash me fëmijën, ose së bashku edhe me disa shokë e shoqe të tij/saj, për të recituar apo lexuar vjershat që i pëlqejnë më shumë.

ZHVILLIMI I PERSONALITETIT DHE AI SOCIAL

· Duket se kupton se ka një radhë, por jo gjithnjë do ta respektojë atë. · Eshtë miqësor, qesh shpesh; kërkon me çdo kusht të pëlqe-

het. · Ka ankthe dhe frikë nga errësira, më rrallë nga zjarri, nga përbindëshat etj. · Bashkohet në lojra të thjeshta dhe aktivitete grupi, ndonjëherë duke ngurruar. · Flet shpesh me veten. · Përdor në lojë objektet në mënyre simbolike; një kub druri mund të jetë një varkë, një kamion etj. · Vëzhgon fëmijët duke luajtur; mund të bashkohet me to për një kohë të shkurtër; shpesh luan paralel me fëmijët e tjerë. · Mbron lodrat dhe gjithshka që është e tija; mund të bëhet ndonjëherë agresiv duke e rrëmbyer lodrën, duke goditur një fëmijë tjetër, apo duke e fshehur lodrën. · Merr pjesë vetëm apo së bashku me fëmijë të tjerë në lojën "provo që ta besosh". · Tregon dashuri për fëmijët të cilët janë më të vegjël, apo për fëmijët të cilët dëmtohen. · Ulet dhe dëgjon histori deri në 10 minuta rresht; nuk shqetësohet nëse edhe fëmijë të tjerë po e dëgjojnë historinë dhe mërzitet kur e shqetësojnë. · Mund të vazhdojë të ketë lidhje të ngushtë me një batanije të veçantë, kafshë pellushi, apo lodër, që të qetësohet.

236

PJESA IV

VITI I TRETË

Rutina e përditshme

USHQYERJA

Si viti i dytë i jetës, ashtu dhe i treti, shpesh quhen nga prindërit edhe vitet e tmerrshme-nazet dhe kundërshtimet janë të përditshme, si për ushqimin ashtu edhe për situata të tjera. Në fakt në këtë mënyrë fëmija arrin të formojë personalitetin e tij, pra duhet të keni durim. Mendoni se si ndihet një fëmijë në këtë moshë që ecën, vrapon vetë, në krahasim me kohën kur varej nga prindërit. Ai po shijon "fitoret" e tij dhe kjo i shton besimin në vetvete duke thënë: "tani eci vetë, shkoj ku të dua unë". Po kështu ai kënaqet duke thënë "tani ha sa dua vetë dhe ha atë që dua". Prandaj në këtë kohë duhet të përpiqemi ta mësojmë të ushqehet i lirë, pa e detyruar të hajë gjithmonë atë që i japim ne. Shumë prindër janë të shqetësuar rreth ushqyerjes së fëmijës së tyre në këtë moshë. Fëmijët bëhen nazeli, duan vetëm disa ushqime, nxjerrin ushqimin etj. Duhet të kuptoni se kjo është normale dhe "do të kalojë". Sigurisht nuk ka dy fëmijë njësoj dhe ka dallime midis fëmijëve, edhe në të njëjtën familje. Fëmija mund të ndryshojë sjellje në mënyrën e të ushqyerit, çdo 6 muaj. Po kështu, modelet e rritjes ndryshojnë shumë. Një fëmijë mund të rritet emocionalisht dhe fizikisht më shpejt se një tjetër. Prandaj kini parasysh se këshillat që do të gjeni më poshtë për ushqyerjen, mund të mos t'i përshtaten plotësisht fëmijës suaj. · Në këtë periudhë është përmirësuar shumë kontrolli i muskujve; fëmijët mund të përdorin me lehtësi një lugë dhe pirun; kontrollojnë mirë filxhanin, apo gotën, megjithëse ndonjëherë e derdhin. · Shpesh kërkojnë dhe pëlqejnë të ëmblat. · Në përgjithësi pëlqejnë perimet e gjalla, por mund të mos pranojnë të hanë sallatat. · Perimet me ngjyrë jeshile i pëlqejnë më shumë të gatuara. · Mund të bëjnë zgjedhje të thjeshta të llojeve të ushqimeve, për shembull "do një pjeshkë apo një dardhë?" Kanë pak oreks; kjo luhatet midis periudhave të rritjes; dreka është shpesh vakti i preferuar.

24 - 36 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

237

· Oreksi ndoshta është pak më i mirë se disa muaj më parë, por ende nuk është ajo që shumë prindër (ose gjyshet) mendojnë se duhet të jetë. Shprehja "Fëmija im nuk ha fare" është një ankesë e zakonshme kur fëmija shkon për vizitë kontrolli tek mjeku. · Mund të kenë nevojë që midis vakteve të hanë diçka. · Ndonjëherë i përshkruajnë si nazeli; shpesh ka gjëra që i pëlqejnë shumë apo nuk i pëlqejnë aspak (të cilat duhen respektuar); mund të pëlqejnë vetëm disa ushqime si reçeli, sanduiçet, makarona, djathi. · I pëlqejnë ushqime të thjeshta që i "njeh"; nuk i pëlqejnë përzierjet; dëshiron ushqimet që i shërbehen në një mënyrë të njohur për të.

· Gjatë kohës që ushqehet, fëmija ndonjëherë kërkon më shumë vëmendjen e prindërve dhe ende në mjaft raste sorrollatet e luan me ushqimin! · Kujdes! Mënjanoni arrat, karamelet e forta, kokrrat e rrushit, perimet e forta të gjalla. Kontrolloni ëmbëlsirat dhe mënjanoni ushqimet që nuk kanë asnjë vlerë ushqyese. Çfarë është ushqyerja e shëndetshme për një fëmijë të rritur (shih dhe "Grupet e prodhimeve ushqimore", tek viti i dytë i jetës) Organizmi i fëmijës ka nevojë të marrë nëpërmjet ushqimeve të gjitha lëndët ushqyese që e lejojnë të rritet, të lëvizë, dhe jetojë. Lëndët ushqyese të nevojshme për çdo njeri, janë të ndara në 5

Në tabelën e mëposhtme janë dhënë disa nga pasojat e një ushqyerje jo të mirë në disa periudha të jetës:

Pasojat që sjell ushqyerja jo e mirë gjatë fëmijërisë

Tek fëmija · Alergji të përkohshme (azma, ekzemë) · Sëmundje të aparatit tretës · Sëmundje ngjitëse · Kequshqyerje · Mbipeshë Tek adoleshenti · alergji të përhershme · sëmundje të sistemit tretës (kolit, ulçera, etj.) · dhjamosje · tension të lartë të gjakut Tek i rrituri · diabet · arteriosklerozë (infarkt i zemrës, hemorragji në tru) · sëmundje të mëlçisë · ulçera · probleme të kockave · tumore · plakje të parakohshme

238

PJESA IV

VITI I TRETË

grupe të mëdha sipas përmbajtjes së lëndëve që ato kanë: 1-proteinat, 2-karbohidratet (sheqernat), 3- yndyrnat, 4-vitaminat, 5-kripërat minerale si hekuri, zinku, kalciumi, jodi etj. Këtyre lëndëve u duhet shtuar edhe uji, i cili ka rëndësi shumë të madhe për njeriun, sepse është vendi në trup ku ndodhin të gjitha reaksionet kimike. Uji ka rëndësi më të madhe tek fëmija i vogël se tek i rrituri, duke qenë se ai përbën rreth 80% të peshës tek i porsalinduri, ndërsa tek i rrituri zë afërsisht 50 % të peshës. Organizmi i fëmijës ka nevoja jetike për energji dhe materialet e rritjes të cilat merren nga proteinat, yndyrnat dhe sheqernat. Kripërat dhe vitaminat, edhe pse nuk japin energji, janë mjaft të rëndësishme për rritjen dhe zhvillimin e fëmijës. Ato sigurojnë që të kryhen si duhet të gjitha reaksionet kimike që ndodhin në organizëm. Por një ushqyerje e mirë nuk ndikon vetëm në rritjen dhe zhvillimin e fëmijës. Ne e dimë tashmë se nëpërmjet ushqyerjes mund të parandalohen disa sëmundje të aparatit tretës (për shembull sëmundje të lidhura me gjendjet alergjike), por më e rëndësishmja është se një ushqyerje e mirë siguron që organizmi i fëmijës kur të rritet të ketë shëndet të mirë, duke parandaluar në të ardhmen shfaqjen e disa sëmundjeve të rrezikshme si

tensioni i lartë, dhjamosja, diabeti, skleroza e arterieve të zemrës dhe të trurit. Me ushqyerje të shëndetshme për fëmijën, kuptojmë ato ushqime të cilat i japin atij të gjitha lëndët ushqimore të përmendura më lart. Ushqimet, mbi bazën e lëndëve ushqimore që përmbajnë, ndahen në pesë grupe kryesore: · Drithrat, buka, miellrat, makaronat etj., të pasura në karbohidrate Qumështi dhe prodhimet e tij (të pasura në proteina, në disa minerale si kalciumi, si dhe në vitamina) Mishi, prodhimet e detit, vezët, bizelet, fasulet dhe thjerrëzat, të cilat quhen bishtajore (përmbajnë proteina) Frutat dhe perimet (të pasura në vitamina dhe kripëra minerale) Vaji, gjalpi, që përmbajnë yndyrnat, të cilat japin pjesën më të madhe të energjisë së nevojshme për fëmijën.

·

·

·

·

Marrja e proteinave duhet të pakësohet lehtësisht gjatë vitit të dytë dhe të tretë të jetës, në krahasim me periudhën midis vitit të parë dhe të dytë. Gjithashtu duhet pakësuar marrja e proteinave me origjinë shtazore dhe duhet shtuar ajo e proteinave me origjinë bimore, duke shtuar për shembull sasinë e bishtajave (fasule, thjer-

24 - 36 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

239

Tabelë orientuese për menynë e ushqyerjes së fëmijës

USHQIMET Qumësht dhe kos Qullëra me drithëra Pilaf ose makarona Djathë kaçkavall i grirë Mish pa dhjamë Peshk Bukë e zezë Perime 1 vezë e plotë (e bardha + të verdhën) Fruta Lëngje frutash Vaj ulliri Sheqer Reçelna Mjalti SASIA DITORE 300-400ml 15gr 150gr 15gr 40gr 60gr 30gr 150-200 1-2 vezë në javë 200gr 50-100ml 15gr (rreth 2 lugë gjelle) 20gr (rreth 2 lugë gjelle) 20gr (rreth 2 lugë gjelle) 15gr

rëza, bizele, mashurka) dhe pakësuar sasinë e mishit, djathit etj. Sasia e yndyrnave duhet gjithashtu të pakësohet nga 40% të kalorive totale në 30%, si tek të rriturit. Përsa i përket burimit të yndyrnave, është mirë të përdoren më shumë yndyrnat me origjinë bimore se sa gjalpi (yndyrë me origjinë shtazore), pra vajrat si ai i ullirit, misrit, lulediellit etj. Për karbohidratet preferohet orizi, makaronat në supë dhe më vonë makaronat të gatuara si për të rriturit. Sheqernat e thjeshta duhen përdorur në doza të pakta dhe

pjesën më të madhe të tyre duhet ta përbëjnë sheqernat që gjenden tek frutat. Nxitja e zakoneve të shëndetshme për ushqyerjen Momenti i ngrënies kupton gjëra të ndryshme për mosha të ndryshme fëmijësh, si për foshnjën, motakun dhe parashkollorët. Megjithatë, me rritjen e fëmijës kërkesat për lëndë ushqimore bëhen më të afërta me ato të rriturve. Ndërsa fëmijët janë të vegjël, duhet të mësohen të zhvillojnë zakone të mira të të ngrënit, të cilat do të zgjatin gjatë gjithë jetës së tyre. Për këtë duhet

240

PJESA IV

VITI I TRETË

pasur parasysh: · Të jepet shumëllojshmëri ushqimesh · Të plotësohen të gjitha nevojat për drithëra, perime dhe fruta. · Mbas moshës dy-tre vjeç fëmija nuk ka nevojë për yndyrna të tepërta. Tani është koha për të filluar zëvendësimin e qumështit të paskremuar me qumësht me pak yndyrë 2-3% apo produkte të qumështit pa yndyrë. Lëngjet e frutave me sheqer duhet të jepen të kufizuara. · Ka rëndësi të nxiten fëmijët të marrin rregullisht qumështin dhe prodhimet e tij si kosi, djathi etj. · Të zgjidhen prodhime me yndyrë të pakët, apo ushqime të përgatitura me pak yndyrë. · Të arrihet dhe të mbahet një peshë e shëndetshme trupore, përmes lëvizjeve fizike dhe ushqyerjes së shëndetshme. · Të kufizohen kripa, sheqeri. Por si mund të arrihet kjo? · Jepini fëmijës tuaj ushqime të pasura me të gjitha llojet e lëndëve ushqyese. · Kontrolloni ëmbëlsirat dhe mënjanoni ushqimet që nuk kanë asnjë vlerë ushqyese. · Merrni informacion tek mjeku lidhur me ushqyerjen, sipas moshës së fëmijës tuaj · Fëmijën mund ta merrni me vete ndërsa bëni pazarin, kjo

·

· ·

·

·

·

mund t'i shtojë interesin për ushqimin. Filloni ushqimet e reja "për të rritur", së bashku me ato që fëmija ende pëlqen. Shërbejini ushqimet e reja së bashku me ato të familjes. Nxiteni fëmijën të shijojë një ushqim të ri, por mos e detyroni ta hajë me zor. Nëse nuk do, pranojeni këtë, lëreni dhe përpiquni përsëri pas disa javësh. Fëmijët duhet të vendosin për sasinë që duhet të hanë. Nëse e nxisim fëmijën të hajë "edhe një kafshatë tjetër" mund të nxisim ngrënien e tepërt dhe humbjen e aftësisë për të rregulluar vetë marrjen e ushqimit. Kjo do të ndikonte në dhjamosjen e fëmijëve në të ardhmen. Roli i prindit është të vendosë se çfarë ushqimesh do të hajë fëmija gjatë vakteve të rregullta të ngrënies. Fëmijët nuk duhet të detyrohen të "përpiqen ta hanë" ushqimin, nëse ata janë të mërzitur. Edhe ushqimet e dhëna në vaktet zemër duhet të jenë të shëndetshme dhe jo t'i japim fëmijës disa ushqime me vlerë të pakët ushqyese sa për t'i shuar urinë, si çokollata, torta me krem etj. Lërini fëmijët t'i prekin ushqimet. Sa më shumë ato dinë rreth ushqimit si për shembull ku rritet, si përgatitet, aq më shumë do ta pëlqejnë atë. Fëmijëve duhet t'u jepen në një

24 - 36 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

241

vakt disa mundësi për të zgjedhur, por jo të zgjedhin pa kufi. Për shembull, pyesni fëmijën "Nesër për drekë do karrota apo lulelakra?" dhe jo "Çfarë do të të gatuajë mami nesër për drekë?". · Bëhuni ju vetë shembull për fëmijën tuaj, duke ngrënë ushqime të shëndetshme. Në qoftë se, për shembull, ju vetë hani patate të skuqura dhe fëmijës ia jepni të ziera, ai nuk do t'i hajë ato. · Uluni për të ngrënë drekën ose darkën si një familje së bashku,

bisedën gjatë vakteve të ushqyerjes së familjes. · Gjatë kohës së ngrënies mbylleni televizorin · Sigurohuni që në rast se fëmija juaj është nën kujdestarinë e ndonjë personi tjetër (në çerdhe, në shtëpi, me gjyshet, kujdestaret etj.), edhe ai të ndjekë rregullat e ushqyerjes së shëndetshme të fëmijës tuaj.

Kujdes!

Mbytja është një problem serioz që mund të ndodhë në këtë periudhë kohe, sepse fëmijët në këtë moshë kanë mësuar të kapin dhe të gëlltisin mjaft lloje ushqimesh. Ushqimet që ngjisin, janë të forta, të vogla, të rrumbullakta dhe të buta, kokoshkat, arrat, karamelet e vogla, çamçakizi, kokrrat e rrushit, manaferrat, karrotat në copa të gjalla, bizelet etj, duhet të mënjanohen. Mishi gjithashtu mund të përbëjë një rrezik për mbytje, prandaj duhet ndarë mirë, në copa shumë të vogla dhe duhet zier mirë. Fëmijët në këtë moshë janë në në rrezik më të madh për pamjaftueshmëri jodike, e cila ndikon në inteligjencën, mbarëvajtjen e e tyre në të ardhmen në shkollë etj. Përdorni në tavolinë kripën e jodizuar, sepse jodi parandalon çrregullimet në rritje dhe zhvillim

Figura 26. Uluni për të ngrënë së bashku vaktet e bukës.

sa herë që keni mundësi. · Në këtë kohë fëmija duhet të mësohet të përdorë pjatën (jo shumë të madhe), si dhe filxhanët dhe gotat për fëmijë, që e ndihmojnë të ushqehet vetë. · Filloni t'i mësoni rregullat e sjelljes në tavolinë dhe nxisni

242

PJESA IV

VITI I TRETË

të fëmijës që mund të vijnë nga marrja e pamjaftueshme e tij. Po kështu fëmijët në këtë moshë rrezikohen nga anemia nga mungesa e hekurit. Sigurohuni që marrja ditore e qumështit të lopës nuk është e tepruar (sepse qumështi i lopës përmban një lëndë që pengon thithjen e hekurit nga organizmi i fëmijës, pra thellon aneminë). Fëmija juaj duhet ushqehet me mish, fruta, pulë, peshk etj. Sigurohuni që dieta e fëmijës tuaj të jetë e pasur në vitaminë C, që gjendet në frutat dhe perimet, e cila shton thithjen e hekurit nga zorrët. Gjithashtu ka rëndësi që të mbani mend! · Kurrë mos e përdorni ushqimin si një mjet për ta lavdëruar apo dënuar fëmijën! · Gjatë kohës së ushqyerjeve i kushtoni shumë përkëdheli, përqafime dhe vëmendje! · Kur përgatisni ushqimet, gjithnjë lani duart, frutat, perimet dhe enët, lugët apo pirunjtë që do të përdorni! · Ushqimet ruhen në enë të pastra, të mbuluara, në vende të freskëta dhe në frigorifer! · Asnjëherë mos hidhni përsëri një ushqim që e keni përdorur tek ena që ka ushqimin e freskët, ose ushqimet që i keni nxjerrë nga frigoriferi dhe i keni ngrohur asnjëherë mos i fusni përsëri në frigorifer.

Gjashtë rregulla të sjelljes për të krijuar zakonet e shëndetshme të ushqyerjes Bëni që çdo kafshatë të ketë vlerë Gjithçka që ha fëmija duhet të jetë e ushqyeshme. Ky rregull fillon që kur fëmija është në barkun e nënës dhe më tej kur e ushqeni me gji, kur ai ha ushqimet e familjes dhe kur ushqehet vetë. Fëmijët mund të jenë nazeli dhe me oreks të lëkundshëm, kështu sigurohuni që gjithçka që ata hanë, të jetë me të vërtetë e mirë për ta. Lërini mënjanë ushqimet pa vlera, si karamelet, pastat, çokollatat, patatinat etj. "Po dëshira dhe kënaqësia e fëmijës?" do të pyesni ju. Në stomakun e vogëlushit ka shumë pak vend për të mbajtur ushqime, prandaj mendoni me kujdes kur e mbushni atë. Shpesh më shumë kënaqen prindërit që shikojnë fëmijët të hidhen përpjetë nga gëzimi për një çokollatë, se sa vetë fëmijët. Fëmija juaj mund të gëzohet dhe kënaqet me shumë mënyra dhe vende të tjera - dhe jo duke i dhënë ushqime të kota. Fshijeni fjalën "ëmbëlsirë" nga fjalori i ushqimeve dhe përdorni me kujdes fjalën "gostitje" Jepini fëmijës ëmbëlsira të shëndetshme, kështu gjëra të vogla të ëmbla, si frutat dhe kosi mund të bëhen pjesë e një vakti ushqimi

24 - 36 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

243

dhe jo si shpërblim në fund të ngrënies për fëmijën që e mbaroi të gjithë pjatën. Përsëri është prindi që kënaqet kur i jep një "tortë", ose "e gostit fëmijën me akullore", se sa fëmija dy-tre vjeç, që nuk do të shqetësohet aq shumë në se nuk do të hajë një akullore. Jini këmbëngulës, por jo me luftë Një fëmije mund t'i duhet pak kohë sa të pëlqejë një ushqim të ri. Filloni ushqimin e ri me qetësi dhe ëmbëlsi dhe prisni deri sa fëmija ta provojë vetë. Mos kërkoni me çdo kusht që ata të provojnë diçka që nuk duan dhe asnjëherë mos i detyroni ta mbarojnë deri në fund pjatën e tyre. Koha e ngrënies nuk duhet të jetë kohë lufte. Ata do të hanë në se kanë nevojë për të ngrënë. Nëse gjatë ngrënies ju do të filloni një betejë me fëmijën tuaj, të cilën nuk do ta fitoni asnjëherë, rrezikoni të ardhmen e fëmijës. Çështja është ta mësojmë të ushqehet në mënyrë të shëndetshme. Prandaj zhvillimi i zakoneve të shëndetshme të ngrënies është kaq i rëndësishëm. Thyeni rregullat që na kanë mësuar prindërit tanë Shumë nga ne mbajnë mend kohën e vegjëlisë, kur nëna na hidhte ushqimin në pjatën e mbushur plot dhe priste që ta hanim me çdo kusht, deri në lugën e fundit. Dhe nuk mund të kundërshtonim, sepse

shpejt ne kuptonim se nëse nuk do të hanim atë që po na servirej, do të mbeteshim të uritur dhe do të dënoheshim, nuk do të na linin të luanim më vonë, apo do të shkonim për të fjetur herët në shtrat. Kështu, ne fëmijët në darkë rrinim të ulur vetëm në tavolinë deri sa të mbaronim pjatën me bizele, e mësonim të hanim pa bërë as më të voglin kundërshtim. Tani ne e dimë sa shkatërrimtare mund të jetë kjo. Shumë çrregullime të ngrënies tek të rriturit fillojnë që në fëmijëri dhe shumë persona që vuajnë nga këto probleme, mund t'i mbajnë mend këto çaste në tavolinën e ngrënies, kur ishin fëmijë. Të respektosh faktin që humori dhe shijet e fëmijës tuaj mund të jenë të ndryshme nga ato tuajat, të burrit, të kushëririt etj, do të thotë të mësohesh të thyesh rregullat e rrepta dhe tradicionale të "ushqyerjes së familjes". Lëreni fëmijën tuaj të hajë një ushqim të shëndetshëm që i pëlqen, ndërsa pjesa tjetër e familjes tuaj po ha mishin me qepë (që sigurisht ju e keni gatuar shumë mirë) Për aq kohë sa ushqimi që ai pëlqen është i shëndetshëm, lëreni fëmijën të zgjedhë ushqimet e tij dhe mos krijoni problemet që na krijonin prindërit tanë. Kjo do të forcojë më shumë respektin për ushqyerjen e shëndetshme.

244

PJESA IV

VITI I TRETË

Çdo njeri ka nevojë të hajë mëngjes Mëngjesi është vakti më i rëndësishëm i ditës për të gjithë, pra edhe për fëmijët. Mosngrënia e mëngjesit mund të ndikojë në gjallërinë e tyre për gjatë gjithë ditës dhe krijon një spirale pa fund, fëmija është shumë i lodhur që të hajë, shumë i uritur që të pushojë në drekë, e kështu më tej. A do të donit ju të kishit një fëmijë të uritur dhe të lodhur në krahët tuaj? Shumë studime dhe vetë prindërit kanë vënë re faktin se një mëngjes i ushqyeshëm e ndihmon më mirë funksionimin e trurit tek një fëmijë. Shumë shenja që flasin për dyvjeçarin "e tmerrshëm", lidhen edhe me urinë. Mëngjesi duhet të përmbajë proteinat e duhura për energjinë, që parandalon këputjen e fëmijës në mesditë. Parandalimi është kyç, sepse një fëmijë i stërlodhur nuk do të hajë dhe ju nuk do ta arrini ta ushqeni. Mësoni nga fëmija juaj Fëmijët tanë dinë më shumë se sa besojmë ne. Disa fëmijë janë shumë të mirë, sepse i tregojnë prindërve të tyre se çfarë duan të hanë, dhe sa shumë duan të hanë. Lërini fëmijët të mësohen si të dëgjojnë shenjat e trupit të tyre. Fëmijët asnjëherë nuk duan të përshtaten me rregullat e një personi tjetër. Mësohuni herë pas here të ndiqni rregullat e fëmijëve tuaj ... dhe ata mund t`ju habisin më tej me sjelljen e tyre.

Disa probleme të zakonshme gjatë ushqyerjes Nuk është i uritur në kohën e vakteve të ngrënies Nëse fëmijët kanë ngrënë ushqime të shëndetshme gjatë kohës së vakteve zemër (ndërmjet tre vakteve kryesore të ushqyerjes, mëngjes, drekë, darkë) dhe nuk kanë uri gjatë vakteve të rregullta të ngrënies, kjo jo gjithnjë është një problem. Kur fëmija në vazhdimësi nuk ushqehet gjatë vakteve të ngrënies, duhet të shikohen oraret e dhënies së këtyre vakteve, së bashku me orarin e dhënies së ushqimeve zemër. Fëmijët nuk kanë gjithnjë uri, ashtu siç kanë të rriturit. Është rrëmujaxhi kur ushqehet Në këtë moshë fëmijët po përpiqen të mësojnë vetë mjeshtërinë e ushqyerjes, kështu që mund të jenë rrëmujaxhinj kur ushqehen. Ne duhet ta mbështesim mbështesim eksplorimin e ushqimit nga fëmija, përveç rastit kur fillojnë të tallen me ushqimin dhe nuk anë fare. Pra ngrënia me duar dhe rrëmuja është e shëndetshme. Ushqehet njësoj përditë Fëmijët në këtë moshë mund të dëshirojnë të eksplorojnë aftësitë e tyre për të zgjedhur, duke refuzuar disa ushqime, edhe ato të cilat kanë qenë të pëlqyera me parë. Pra fëmija dëshiron të hajë të njëjtat ushqime në mëngjes, drekë

24 - 36 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

245

dhe darkë. Një zgjedhje e mirë për të kapërcyer këtë pengesë do të ishte: të fusnit në dietën e tij 3-4 herë në javë vetëm një pjatë që ai pëlqen. Kështu, në drekë një pjatë e tillë mund të ishte makarona me mish të grirë, që fëmija i pëlqen shumë. Në darkë mund t'i jepet një pjatë me supë dhe perime, të cilat i pëlqen më pak.

për vaktet zemër. Edhe në këto vakte të ndërmjetme ushqyerjeje, duhet të jepen ushqime nga të gjitha grupet ushqimore: Buka/ drithërat Sanduiçët. Përgatisni në shtëpi sanduiçë të ndryshëm, duke i mbushur me ushqime të ndryshme, për shembull me djathë, vezë të zier, domate, gjalpë etj. Gjatë kohës që përgatisni sanduiçët, afrojini fëmijët pranë jush, që t`ju ndihmojnë e më tej mund t'i lejoni t'i përgatisin vetë. Buka e thekur, keku i bërë në shtëpi, biskotat, gjithashtu pëlqehen. Makaronat. Në përgjithësi, fëmijët në këtë moshë i pëlqejnë makaronat. Përgatitini bashkë me ta. Kujdes me salcat e gatshme që përdorni, se mund të jenë shumë të kripura. Frutat dhe perimet Frutat dhe perimet janë shumë të mira për ushqyerjen zemër. Frutat mund të jepen të prera në copa, ose të përziera me kos. Zarzavatet gjithashtu mund të jepen të gjalla ose të ziera. Frutat e thata, si kumbullat, kajsitë, kanë një sasi të madhe sheqeri dhe mund të shkaktojnë prishjen e dhëmbëve. Në rast se fëmija juaj i dëshiron shumë, mund t`ia jepni herë pas here së bashku me ushqime të tjera, si për shembull sanduiçët, për të pakësuar pasojat tek dhëmbët.

Mbani mend! Një fëmijë i moshës 1-3 vjeç mund të hajë afërsisht vetëm 200-300 ml (1-1,5 filxhani çaji) në një vakt. Kështu për të marrë energjinë dhe lëndët e duhura, ushqimi duhet dhënë me një përqëndrim të lartë të energjisë dhe 5- 6 herë në ditë.

Ushqyerja zemër e shëndetshme Fëmija i vogël ka stomak të vogëel dhe mbushja e tij tri herë në ditë nuk mund t'i japë energjinë e duhur për rritjen dhe lëvizjet e tij. Prandaj ka rëndësi dhënia e vakteve të ndërmjetme, që quhen vakte zemër. Këto vakte të ndërmjetme janë të rëndësishme për fëmijët, por ne nuk duhet të harrojmë që edhe ushqimet që jepen në kohën e vakteve të plota, janë gjithashtu me rëndësi. Ju duhet harxhoni pak kohë për të menduar se çfarë t'i jepni fëmijës

246

PJESA IV

VITI I TRETË

Qumështi dhe prodhimet e tij Qumështi, për vlerat që ka është ushqim shumë i mirë për fëmijën. Jepeni në vaktet zemër, me fruta ose sanduiç. Deri në moshën 2 vjeçare qumështi mund të jepet i paskremuar, më tej duhet të jepet i skremuar, me përqindje më të pakët yndyre. Kosi dhe bulmetrat, si djathi, janë gjithashtu ushqime të mira për vaktet e ndërmjetme. Lëngjet Gjatë kohës se ngrënies, gjithnjë jepini fëmijës një lëng që të shoqërojë ushqimin. Uji është pija më e mirë. Po kështu edhe qumështi është një pije e mirë. Fëmijët duhet të mësojnë të pijnë ujin që në moshë të vogël. Ju si prindër duhet të jeni model për këtë. Tregojuni fëmijëve se si pini ujë. Lëngjet e frutave duhet të jenë të holluara dhe mos të kenë përmbajtje të lartë sheqeri. Shikoni me kujdes marrjen e qumështit dhe lëngjeve të frutave për fëmijët nazeli. Qumështi është ushqim shumë i mirë, por marrja e tepërt e tij mund të presë oreksin për ushqime të tjera. A duhen dhënë çokollatat, biskotat apo patatinat? Fëmijët e moshave 1-3 vjeç i shikojnë këto ushqime që mund të jenë shumë të kripura apo të ëmbla, me yndyrë, të reklamuara nëpër dyqane, ose në televizor. Këto ushqime nuk kanë asnjë vlerë ushqyese,

prandaj mund të jepen vetëm në raste të rralla festash, banketesh. Për të mos pasur probleme me fëmijët tuaj, mos i mbani këto ushqime në shtëpi. Nëse fëmija do t'i shikojë dhe nuk do t'i hajë, mund të jetë me të vërtetë një problem për ju dhe atë. Ju përsëri duhet të jeni një prind model dhe të ushqeheni me ushqime të shëndetshme në vaktet e ndërmjetme, si dhe të bleni vetëm me raste ushqime që nuk kanë asnjë vlerë ushqyese. Shumë prindër kanë vënë re se fëmijët e tyre ndikohen shumë nga ajo që dëgjojnë apo shikojnë në televizor, radio etj. Fëmijët e vegjël besojnë gjithçka që shikojnë në televizor. Ato nuk e kuptojnë reklamën, zbavitjen, tregtinë etj. dhe prindërit shpesh e kanë të vështirë të kundërshtojnë ngrënien e këtyre prodhimeve të reklamuara dhe dëshirën natyrale të fëmijës për të ëmbla, së bashku me kënaqësinë që ai ndjen nga ngrënia e tyre. Një tjetër shqetësim në rritje i prindërve është shtimi i ushqimeve që quhen "ushqime të shpejta" si sufllaqe, hamburger, të cilat sot tregtohen në shumë dyqane ushqimore. Gjithnjë e më shumë fëmijët në këtë moshë lihen në duart e kujdestarëve të çerdhes, gjyshërve, kujdestarëve në shtëpi etj. Shumë prej tyre nuk e bëjnë detyrën e tyre për t'i dhënë fëmijës një ushqyerje të shëndetshme sepse nuk arrijnë

24 - 36 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

247

ta bëjnë, apo nuk u intereson. Ju duhet të vëzhgoni së bashku me kujdestarët e fëmijës se me çfarë ushqehet fëmija, ashtu siç vëzhgoni rritjen dhe zhvillimin e tij. Duke punuar së bashku, ju do të siguroheni që ushqimi i fëmijës është i përshtatshëm dhe po nxiten zakonet e ushqyerjes se shëndetshme. Aktivitete që mund të kryhen së bashku me fëmijët e vegjël për të nxitur ushqyerjen e shëndetshme Lojra Albumi: fëmijët presin figura të ushqimeve të shëndetshme nga revista dhe i ngjisin në një fletë, duke formuar kështu një album me figura. Më tej diskutojnë rreth ushqimit në figurë. Përshtatja: kërkojini fëmijëve të presin figura ushqimesh dhe t'i ngjisin në një fletë, duke përshtatur ushqimet që i përkasin të njëjtit grup ushqimor, për shembull të gjitha frutat, si mollët, dardhët, vendosen bashkë. Kujtesa: vendosni në një tabaka disa ushqime dhe kërkojini fëmijëve të mbajnë mend emrat e tyre. Mbas dy minutave mbuloni tabakanë dhe u thoni fëmijëve të kujtojnë ushqimet që panë me parë. Ndarja: Mblidhni pako boshe të prodhimeve ushqimore, figura nga ushqimet e përditshme dhe kërkojini fëmijëve që t'i ndajnë

në: ushqime që u pëlqen t'i hanë tani dhe ushqime që u pëlqen t'i shtyjnë për më vonë. Diskutoni me ta për zgjedhjet që bëjnë. Tematika ditore Është një ide shumë e mirë që një herë në javë të organizoni në shtëpi ditë tematike. Merrni një lloj ushqimi që keni gatuar, ose zgjidhni një ngjyrë dhe organizoni si temën e ditës aktivitete për të mësuar rreth ushqimit e ushqyerjes. Për shembull: molla, buka, ngjyrat e ylberit, qumështi, dyqani, perimet etj. Mbani mend se kur planifikoni aktivitete për ushqyerjen e shëndetshme, fëmijët e vegjël mësojnë duke u mbështetur mbi njohuritë dhe eksperiencat e kaluara. Studimet kanë treguar se fëmijët nën pesë vjeç mund të kuptojnë mirë një informacion shumë të detajuar rreth ushqimeve të shëndetshme, nëqoftëse bazohet mbi atë që kanë mesuar deri tani. Gatimi me fëmijët Të ndihmonit nënën tuaj të gatuante, është ndoshta një nga kujtimet më të bukura që mbani mend gjatë viteve parashkollore. Kujtoni se ajo ishte mjaft e duruar! Fëmijët e vegjël shpesh duan të bëjnë atë që po bëni ju. Përfshijeni fëmijën në përgatitjen e ushqimeve, bëjeni këtë zbavitëse dhe ju do të forconi zhvillimin e fëmijës

248

PJESA IV

VITI I TRETË

Mendoni me parë rreth recetave, filloni thjesht me një vezë të rrahur, të skuqur, apo diçka që nuk ka nevojë të gatuhet, si për shembull një sallatë frutash.

TUALETI, BANJA, VESHJA

· Lahet mirë vetë në banjë; shpesh nuk pranon të dalë jashtë vaskës, dushit etj. · Kujdeset për nevojat personale, duke qëndruar i pastër gjatë ditës (veçanërisht djemtë mund të vazhdojnë të lagen gjatë ditës). · Disa flenë natën pa u ndotur në shtrat, të tjerë janë në tranzicion - ato mund të jenë të thatë natën për disa ditë të javës, më tej për një periudhe kohe përsëri mund të ndoten natën. · Zhvishet më mirë se sa vishet, megjithëse është i aftë të veshë disa rroba. · Eshtë më i saktë në përdorimin e kopsave të mëdha, zinxhirëve. Të mësuarit e kontrollit të jashtëqitjes dhe urinimit Shumë fëmijë janë gati të fillojnë të mësojnë kontrollin e jashtëqitjes dhe urinimit, midis moshës 2-4 vjeç, por çdo fëmijë është i ndryshëm dhe kjo kohë mund të luhatet. Ju duhet të filloni të ndiqni shenjat që jep fëmija gjatë çdo faze të këtij procesi. Por duhet

Figura 27. Përfshijeni fëmijën në gatimin e ushqimeve duke i: · dhënë mundësinë të fillojë të pranojë përgjegjësinë për zakonet e veta të ngrënit · mësuar ndjenjën e mrekullueshme të arritjes së diçkaje, të suksesit, fitores. Përgatitja dhe gatimi i ushqimit përfshin dhe zhvillon të gjitha llojet e aftësive të fëmijës: · Aftësitë sociale: dëgjimi, shkëmbimi, respektimi i radhës, pavarësia, përgjegjësia për veten. · Aftësitë fizike sipas moshës: në moshën 2 vjeç - kruarja, fërkimi, ushqyerja dhe në moshën 3 vjeç -përzierja, derdhja, ndarja. Gatimi së bashku me fëmijët nuk është diçka që bëhet në moment. Ai kërkon një planifikim të vogël.

24 - 36 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

249

të jeni të duruar, pasi zakonisht mund të duhet një periudhë prej 3 deri 6 muaj, përpara se fëmija juaj të heqë pelenat. Si duhet ta kuptoni kur fëmija është gati? Fëmija juaj është gati për të filluar mësimin e tualetit kur: · Mund të ecë vetë deri tek uturaku (ose në WC-në e tualetit). · Qëndron drejt dhe pa u shtrembëruar kur ulet në uturak · Mund të qëndrojë i thatë me pelena të palagura për disa orë rresht. · Mund të ndjekë një deri në dy udhëzime të thjeshta. · Ju tregon kur do të përdorë uturakun · Kërkon t'ju kënaqë duke treguar se nuk është ndotur · Dëshiron të jetë i pavarur.

Figura 28. Refuzon të përdorë uturakun

Si mund ta ndihmoni fëmijën që të mësojë të përdorë uturakun? · Sigurohuni që të keni kohë të mjaftueshme, durim dhe vëmendje për ta ndihmuar fëmijën tuaj çdo ditë. Mësimi i kontrollit të jashtëqitjes dhe urinimit nuk ndodh në një natë. Është një proces i gjatë, kështu që jini të kujdesshëm kur fëmija ju sinjalizon se është gati për të kaluar nga një hap tek tjetri. Mos u shqetësoni për aksidentet që ndodhin në këtë periudhe (fëmija përsëri lag panolinat apo nuk kontrollon dot jashtëqitjen) ­ ato duhet të ndodhin. · Vendosni se çfarë fjalësh do të përdorni për urinimin dhe jashtëqitjen, për pjesët e trupit dhe përdorimin e tyre. Është më mirë që të përdorni fjalët e sakta (për shembull: hajde shkojmë tek uturaku, të bëjmë urinën). Ju mund ta lejoni fëmijën gjithashtu që të t'ju shikojë dhe ju se si përdorni WC-në. · Nëqoftëse ka edhe persona të tjerë që kujdesen për fëmijën tuaj (çerdhja), bisedoni me ta se si keni menduar t'i mësoni fëmijës të urinojë dhe të dalë jashtë. Është e rëndësishme që kujdestarët të jenë të qëndrueshëm dhe të veprojnë njësoj si ju. · Fëmija juaj do të jetë më i sigurt në një uturak, sesa në një WC normale. · Vendoseni uturakun në një

250

PJESA IV

VITI I TRETË

·

·

·

·

·

·

·

vend të përshtatshëm, ku fëmija mund ta gjejë dhe ta marrë me lehtësi. Ndihmoni fëmijën që ta përdorë uturakun, lëreni të shkojë vetë tek ai kur është plotësisht i veshur. Më tej, pasi i keni hequr panolinën, lëreni të ulet në të. Ju mund të hidhni panolinën e ndotur në uturak, për të treguar se për çfarë përdoret uturaku. Kur fëmija juaj është gati, çojeni shpesh tek uturaku, çdo ditë dhe nxiteni që të ulet në të për disa minuta, pa i veshur panolinën. Nxisni fëmijën që të tregojë kur do të urinojë apo të dalë jashtë. Mos harroni ta lavdëroni edhe kur ju tregon pasi e ka bërë në panolinë. Shikoni me kujdes fëmijën, për të kapur për ndonjë shenjë që tregon se ka nevojë të përdorë uturakun. Zhvilloni një rutinë, duke e vendosur fëmijën në uturak në momente të veçanta gjatë ditës, si pasi është zgjuar në mëngjes, pas vakteve të ngrënies, përpara orës së gjumit, ditën dhe natën. Lavdëroni fëmijën shpesh dhe jini të duruar. Bëhuni gati për aksidente, dhe mos e dënoni asnjëherë kur kjo gjë ndodh. Kur fëmija juaj e ka përdorur uturakun siç duhet gjatë javëve të fundit, mund t'i kërkoni që të fillojë të veshë mbathjet e pambukut, pa panolinë. Kur ai është

gati, festojeni, që ky të jetë një moment i veçantë për të gjithë familjen tuaj. Çfarë të bëjmë nëqoftëse të mësuarit dështon? Nëqoftëse përpjekja e parë e të mësuarit të uturakut nuk ecën, kjo ndodh pasi fëmija nuk është gati. Nëse fëmija nuk pranon të përdorë uturakun, ndërpriteni mësimin për 1 deri në 3 muaj. Fëmija juaj nuk dëshiron, pasi ende nuk e ka arritur moshën e duhur. Lëreni të vazhdojë përsëri me panolinë dhe përpiquni prapë, pas një ose tre muajsh.

GJUMI

· Zakonisht fle 10-12 orë natën, zgjohet në orën 7 ose 8 në mëngjes. · Mund të mos dojë të pushojë mbasdreke; vazhdon të përfitojë nga koha e qetë e drekës dhe do të luajë. · Mund të bëhet gati vetë për të shkuar në shtrat. I ka ende zakonet e mëparshme për të shkuar në shtrat, pra i pëlqen t'i tregojnë përralla, t'i lexojnë një histori për ta zënë gjumi, apo t'i këndojnë një këngë. · Mund të ketë ëndrra që e zgjojnë papritur. · Mund të ecë natën në gjumë, i pavetëdijshëm; në këto raste duhet qetësi dhe këmbëngulje

24 - 36 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

251

që ta kthejmë fëmijën përsëri në shtrat. Çfarë mund të bëni nëse fëmija zgjohet natën? Duhet të mbani mend se çdo fëmijë dhe prind, në momentin e shkuarjes për të fjetur dhe zgjimit natën kanë mënyra të ndryshme sjelljeje, pra çdo ndërhyrje apo teknikë duhet përshtatur sipas prindit dhe fëmijës. Megjithatë një teknikë që këshillohet sot është ajo e "largimit gradual", domethënë kur të zgjohet natën, pak nga pak ju shkoni ta mësoni fëmijën të flejë vetë dhe ta zërë gjumi prapë vetë. Nëse fëmija, mbasi ka rënë në shtrat fillon të qajë ose ju thërret, prisni 30 sekonda, pastaj shkoni në dhomë, qetësojeni, por pa e përkëdhelur apo lozur shumë me të dhe dilni nga dhoma kur fëmija është ende zgjuar. Sa herë t`ju thërrasë më pas, zgjasni kohën kur shkoni për ta qetësuar në 1 minutë, më tej në 2 minuta e kështu me radhë, deri kur fëmijën ta zërë vetë gjumi. Mbas një jave, gjërat duhet të përmirësohen. Në dhomën ku fle fëmija, lini gjithnjë një dritë të vogël që ai të mund të kontrollojë mjedisin përreth. Mos e ndjeni veten fajtor se fëmija qan dhe ju nuk po ndërhyni për ta qetësuar. Nuk do t'i krijoni asnjë tronditje fëmijës. Nëse do të

jeni këmbëngules, do të arrini rezultatin e pritur.

LOJA DHE AKTIVITETI SOCIAL

· Është mosha e fjalës së shpeshtë "edhe unë"; dëshiron të përfshihet në gjithçka. · Luan spontanisht, për periudha të shkurtra, në grupe; bëhet shumë i shoqërueshëm; fillon të luajë në bashkëpunim me fëmijë të tjerë. · Mund të grindet apo diskutojë me fëmijët e tjerë; të rriturit duhet të lejojnë fëmijët t'i zgjidhin vetë mosmarrëveshjet e tyre, kur nuk kërcënohen nga dëmtimi fizik. · I pëlqen të vishet si aktor e të luajë në lojra teatrale që flasin për aktivitetet e përditshme. · Ka preferenca të forta gjinore dhe për role të ndara gjinore "djemtë nuk mund të luajnë rolin e infermieres", "vajzat nuk duhet të vishen si shofere" etj · I përgjigjet më mirë zgjedhjeve se sa urdhërave "do të veshësh pizhamat përpara, apo pasi të ketë mbaruar përralla?" · Të ndajë diçka me të tjerët është ende e vështirë, por duket se e kupton si koncept. Fëmijët dhe lodrat Fëmijët në moshën dy-tre vjeç pëlqejnë lodrat të cilat përfshijnë

252

PJESA IV

VITI I TRETË

lojën eksploruese (ku është shtëpia, gota etj.....?), lojën krijuese (kulla me kuba) etj. Lodrat e kuzhinës dhe sendet e gatimit janë mjaft të pëlqyera midis djemve dhe vajzave në këtë moshë. Gjithashtu edhe veglat e artit, si për shembull penelat e pikturës, fyelli, pianoja etj. Megjithëse fëmijët dyvjeçarë mundet të mos jenë në gjendje të bëjnë piktura të kuptueshme, atyre u pëlqen të shkarravisin. Kur bleni sende për pikturë, si lapsa me ngjyra, penela, sigurohuni mirë që ato të mos jenë të dëmshme. Si prind, ndoshta ju do të jeni me të kënaqur në se do të bleni penela që mund të lahen me ujë, sepse përsëri fëmija në këtë moshë pëlqen të bëjë mjaft rrëmujë dhe të shkarravisë kudo. Kërkoni lodra që nxisin krijimtarinë dhe imagjinatën e fëmijës si: · Lodra ndërtuese, që ndërtojnë sende të ndryshme, kuba, tulla etj.

· Vegla arti jo të dëmshme, si lapsa me ngjyra, bojra uji, piano, tambur etj · Rroba që vishen e zhvishen · Lodra për punët e shtëpisë - kuzhinë, pastrimi i shtëpisë etj · Lodra për jashtë, lisharëse, rrëshqitëse · Lodra transporti si biçikletë, makina, vagona · Lodra me manjetofon ose muzikë, disqe, kaseta · Mozaikë (gjgjëza) të thjeshta me copa të mëdha. Aktivitete loje për të mësuar · Lejoni fëmijën të luajë me sendet e përditshme të familjes sipas imagjinatës që ka; të vendosë një batanije mbi tavolinë për të bërë një fole zogu; të lozë me kanoçen e vajit që e përdor për të vendosur automjetet, të bëjë lavazhin e makinës, duke e zhytur në një kavanoz me ujë etj. · Ofroni materiale më komplekse, dërrasa me disa rruaza të ndryshme me ngjyra, sende të ndryshme për të numëruar, ndarë; konstruksione me madhësi mesatare, pjesë mozaiku. · Ofroni materiale për pikturë, të cilat nxisin eksperimentimin; lapsa, shkumësa, plastelinë për modelim, gërshërë me majë të rrumbullakët, letra, ngjitëse dhe furça të mëdha për piktura uji (kujdes, kontrollojeni fëmijën në këtë kohë).

Figura 29 . Lodra që nxisin krijimtarinë dhe imagjinatën

24 - 36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

253

·

·

·

·

·

·

·

·

Vërini përpara libra rreth kafshëve, familjeve, ngjarjeve të përditshme, alfabetit dhe numërimit, poema dhe vjersha me rimë. Vazhdoni t'i lexoni përditë. Bëni shëtitje rregullisht në librari; lërini kohë fëmijës që të zgjedhë vetë librat. Ofroni një biçkletë tre rrotëshe, apo lodra të tilla të ngjashme që ecin, të cilat ndërtojnë zhvillimin e koordinimit sy-dorëkëmbë e djathtë, nëpërmjet manovrimit dhe ecjes. Shëtisni me fëmijën në parqe, duke i lejuar kohë të eksplorojë, vëzhgojë dhe mbledhë gurë, gjethe, fara. Tregoni dhe flisni për gjithshka gjatë rrugës. Jepini fëmijës të ndajë një grumbull kubash simbas ngjyrës, madhësisë, apo formës. Jepini fëmijës një çekiç lodër dhe disa kuti plastike me thumba të vegjël për të praktikuar. Ky është një aktivitet i mirë për të ndërtuar koordinimin sydorë. Në një kuti me disa ndarje (p.sh. mbajtësja e vezëve) vendosni topa të vegjël me ngjyra, kopsa, apo letra me ngjyra dhe mbasi ta keni mbyllur, pyeteni fëmijën nëse i mban mend ngjyrat që janë brenda. Shtroni një batanije, peshqir,

·

·

·

·

apo një rrobë të madhe mbi dysheme dhe vendosni në mes një top. Ndihmoni fëmijën të kapë dy cepat e rrobës, ndërsa ju kapni dy cepat e tjerë. Ngrini me shpejtësi batanijen, duke e hedhur topin lart dhe përpiquni që fëmija ta kapë. Shikoni bashkë me fëmijën një përrallë në video, për ta ndihmuar të qetësohet dhe çlodhet pas një dite me aktivitete të lodhshme. Përkundeni, përkëdheleni, ndërsa i flisni rreth personazheve dhe veprimeve që ato po kryejnë. Flisni për ndjenjat dhe emocionet që janë në këtë tregim. Jepini rroba të ndryshme, këpucë, kapele, që t'i veshë për të luajtur. Shikimi në një pasqyrë e bën këtë aktivitet edhe më të këndshëm. Përgatisni një seri letrash për lojë. Prisni figura të vogla që kanë ushqime, kafshë, njerëz, dhe ngjitini në një karton. Prisni secilin karton për gjysmë dhe kërkojini fëmijës të bashkojë pjesët sipas një kuptimi, në formë mozaiku (pjata me lugën dhe pirunin, nëna me fëmijën etj.). Ofroni lodra të thjeshta me veprime, si hedhja e birilave apo shisheve plastike me top, apo lojra jashtë në kopsht.

254

PJESA IV

VITI I TRETË

Këshilla për prindërit dhe kujdestarët

FËMIJËT DHE PËRKATËSIA GJINORE

familje, shoqëri dhe mjedisin ku fëmija po rritet. Pavarësisht nga dallimet fizike midis djemve dhe vajzave, të gjithë fëmijët kanë sjellje të njëjta dhe duhet t'ju jepen mundësi të njëjta për t'u zhvilluar. Mirëpo, për fat të keq, shpesh në shoqërinë tonë djemtë dhe vajzat nuk trajtohen njësoj edhe pse ata zhvillohen njësoj, janë njësoj të zgjuar, të këndshëm, të pavarur, të aftë, të përgjegjshëm, dhe të besueshëm. Këtu fillimisht ndikon mënyra se si janë rritur prindërit e tyre, që bën që ato të kenë ide të gabuara se djemtë dhe vajzat kanë sjellje dhe ndjenja të ndryshme, të bazuara tek seksi i tyre. Po kështu një ndikim të fortë ka e gjithë shoqëria, mjedisi rrethues i fëmijëve, si televizori, radioja, librat, revistat etj. Në fakt, asnjëri nuk mund të parashikojë si mund të sillen fëmijët ose të rriten vetëm në bazë të përkatësisë gjinore. Fëmijët fillojnë të vërejnë dallimet gjinore në moshën 2 vjeç. Rreth moshës 3 vjeç, fëmijët fillojnë të tregojnë çfarë do të thotë të jesh vajzë dhe djalë. Ata mund të pëlqejnë një të rritur për një periudhë kohe, të injorojnë një tjetër dhe më pas mundohen të kuptojnë se ku ata janë të ndryshëm dhe të

S

i mësojnë fëmijët për rolet gjinore? Si i mësojnë ata dallimet gjinore? Nëqoftëse ju si prindër e kuptoni këtë, mund të arrini ta mësoni fëmijën tuaj ta trajtojë veten si të barabartë me të tjerët, dhe po ashtu dhe të tjerët të barabartë me veten, mashkull apo femër qoftë. Djemtë, vajzat dhe identiteti gjinor Fëmijët dallohen nga njëri-tjetri që në lindje nga organet seksuale (vagina për femrat dhe penisi për meshkujt) dhe quhen femra dhe meshkuj. Ndërsa përkatësia gjinore është diçka tjetër. Ne të gjithë lindim njësoj, meshkuj dhe femra, që ndryshojmë fizikisht vetëm nga organet seksuale, mirëpo këto ndryshime përdoren edhe keq, për të trajtuar ndryshe femrat nga meshkujt. Duke u rritur, ne mësojmë të jemi djem dhe vajza, burra dhe gra, pra formojmë përkatësinë gjinore, që nënkupton një trajtim jo të barabartë të djemve dhe vajzave, (dhe burrave dhe grave) nga familja dhe shoqëria. Kjo zhvillohet që herët në fëmijëri nga ndikimet e ndryshme në

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

255

njëjtë me të rriturit e seksit tjetër. Më poshtë keni të ndara sipas moshës fazat më të rëndësishme të kuptimit të përkatësisë gjinore. Si i kuptojnë fëmijët dallimet gjinore Studiuesit kanë vënë re se fëmijët fillojnë ta kuptojnë gjininë në një moshë shumë të vogël. Fëmijët arrijnë përfundimisht të kuptojnë mirë përkatësinë gjinore rreth moshës 6-7 vjeç, por ata kalojnë faza të rëndësishme deri sa arrijnë në këtë moshë. 2 vjeç Që para moshës 2 vjeç, madje që sapo marrin vesh seksin e fëmijës, që para lindjes, prindërit fillojnë të blejnë lodrat e para, të ndryshme nëse fëmija është vajzë apo djalë. Prindërit fillojnë që t'i japin vajzave "lodra femërore" si kukullat, enët e kuzhinës, dhe djemve "lodra mashkullore", si makinat, topi etj. Gjithashtu prindërit mund t'i trajtojnë ndryshe fëmijët e tyre. Shumë prindër vajzat e vogla i veshin me rroba "të bukura" dhe i trajtojnë me delikatesë. Djemtë e vegjël shpesh vishen me rroba "burrërore" me të cilat mund të lëvizin e të luajnë lehtësisht. Djemtë nxiten shpesh të jenë të gjallë, aktivë dhe të fuqishëm. 2-3 vjeç Në këtë moshë, fëmijët e vegjël po

zhvillojnë "identitetin gjinor". Kjo nënkupton se ato fillojnë të quajnë veten e tyre dhe të tjerët si djem dhe vajza. Ata e bëjnë këtë dhe me miqtë dhe familjen. 3-4 vjeç Fëmijët në këtë moshë fillojnë të përdorin "kategorizimin gjinor". Atyre i pëlqen t'i ndajnë gjërat në kategori, sipas veçorive të ndryshme dhe gjinia është një mënyrë për ta bërë këtë. Për shembull një fëmijë tre vjeçar mund të mendojë se makinat janë lodra mashkullore, sepse ka parë që djemtë luajnë zakonisht me makina (sepse ato i blejnë dhe i japin prindërit apo të afërmit). Kush ndikon mbi zhvillimin e dallimeve gjinore tek fëmijët Ndikimi i prindërve · Prindërit i mësojnë fëmijët, duke i qortuar dhe me disiplinë të fortë. Ata për të njëjtën gjë mund të lavdërojnë vajzat dhe të qortojnë ose të dënojnë djemtë. Kjo është një mënyrë per të krijuar dallime gjinore. Për shembull nëna mund të lavdërojë vajzën e saj kur ajo mbledh lule për të, por mund të qortojë djalin për të njëjtën gjë. · Prindërit i mësojnë fëmijët e tyre, duke kaluar kohën me ta. Fëmijët shikojnë se çfarë bëjnë prindërit e tyre. Më tej, ata përpiqen të imitojnë prindët e

256

PJESA IV

VITI I TRETË

· Prindërit i mësojnë fëmijët duke u ndarë detyrat. Prindërit mund t'u japin detyra të ndryshme djemve dhe vajzave. Për shembull: djemtë të derdhin plehrat dhe vajzat të lajnë pjatat. · Prindërit i mësojnë fëmijët nëpërmjet komenteve të tyre. Prindërit mund t'u thonë djemve dhe vajzave të tyre se vetëm djali apo vajza e bën një punë të caktuar. Për shembull: nëna i thotë vajzës "Unë nuk e rregulloj dot makinën. Kjo është detyrë e babit". Figura 30. Djemtë, vajzat dhe identiteti gjinor tyre. Për shembull: fëmijët që shikojnë babanë e tyre që lan shpesh pjatat, mund të mësojnë se larja e pjatave është edhe një aktivitet mashkullor. Ose fëmijët që jetojnë vetëm me një prind, shikojnë nënën apo babain e tyre që bëjnë të gjitha punët e shtëpisë dhe mësojnë se meshkujt dhe femrat mund të kryejnë të njëjtat punë. · Prindërit i mësojnë fëmijët, duke u treguar se çfarë kërkojnë prej tyre. Prindërit mund të presin gjëra të ndryshme nga djemtë dhe vajzat e tyre. Kjo mbështet dallimin gjinor. Për shembull: prindërit mund të presin nga djali i tyre që të jetë i dalluar në matematikë dhe nga vajza të jetë e dalluar në art e lexim. Ndikimi i moshatarëve · Vëllezërit e motrat në familje janë modele. Fëmijët shpesh kopjojnë veprimet dhe fjalët nga vëllezërit e motrat që kanë në familje - veçanërisht kur këta janë më të rritur. Edhe vëllezërit dhe motrat më të rritura shpesh i tregojnë njëri tjetrit se çfarë duhet të thonë apo të bëjnë. Për shembull, motra i thotë vëllait: "kjo është xhaketë vajzash" dhe vëllai nuk do ta veshë më atë xhaketë. · Vëllezërit e motrat mësojnë njëri-tjetrin si të veprojnë dhe si të sillen në rrethana të ndryshme. Për shembull: kur fëmijët po luajnë në shtëpi, vëllai i madh i tregon vëllait të vogël punët që bën mami dhe babi. · Miqtë dhe fëmijët e së njëjtës moshë janë modele. Ashtu si vëllezërit, miqtë kanë një efekt

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

257

mbi sjelljet dhe pikëpamjet e fëmijëve. Disa shokë mund t'u mësojnë dallimet gjinore. Shokë të tjerë mund të tregojnë barazinë gjinore. Për shembull, nëse pjesa më e madhe e vajzave në shkollë duan të veshin xhinse, edhe vajzat e tjera duan ta bëjnë këtë gjë. Po kështu nëse shumë djem në shkollë luajnë futboll, edhe djemtë e tjerë duan ta bëjnë këtë. · Shokët tregojnë atë që mendojnë, se është e drejtë apo e gabuar. Fëmijët lavdërojnë ose dënojnë veprimet apo fjalët e njëri-tjetrit. Për shembull: nëse vajzat veshin "rroba djemsh" miqtë e tyre mund të tallen dhe t'u thonë: "dukesh si djalë". Një shok tjetër mund t'i thotë se djemtë dhe vajzat duhet të kenë mundësinë të provojnë. · Fëmijët shpesh luajnë me fëmijët e të njëjtit seks. Fëmijët e vegjël luajnë me shpesh me fëmijë të të njëjtit seks. Kjo zgjat deri në vitet e hershme të adoleshencës. Për shembull: djemtë ftojnë për festa në shtëpitë e tyre vetëm djem. Vajzat mblidhen në grupe vajzash për të luajtur. Ndikimi i medias Media përdor dallimet gjinore. Televizioni, radio, revistat shpesh tregojnë burra dhe gra në role të ndara. Ato i kushtojnë vëmendje bukurisë së gruas dhe fuqisë

muskulare të burrit. Për shembull, personazhet femra të filmave me kartona janë të bukura dhe delikate dhe duhet të shpëtohen nga burrat. Media nxit dallimet gjinore nëpërmjet reklamave. Reklamat bëhen për të tërhequr interesin e burrave apo të grave. Publiku të cilit ato i drejtohen, është i ndryshëm për prodhime të ndryshme, për shembull pajisjet e sportit reklamohen më shumë nga aktorë meshkuj. Gra të bukura vendosen në shumë reklama, edhe pse ato nuk janë të lidhura me mallin që reklamohet. Kujdes! Ky ndikim mund të sjellë probleme dhe të kufizojë zhvillimin e fëmijës suaj. Mos u shqetësoni aspak: Kur një fëmijë luan me lodra për "vajza" ose me lodra për "djem". Ju si prind mund të mërziteni, sepse djali juaj po luan me kukulla ose vajza juaj po luan me karrocë. Por kjo i bën shumë mirë zhvillimit të tyre, sepse kështu fëmijët provojnë shumë aktivitete të ndryshme. Duke luajtur me karrocë, vajza juaj po mëson për shpejtësinë, këndet, lëvizjen. Një ditë asaj do t'i duhet t'i japë makinës, apo biçikletës. Duke luajtur me kukulla, djali juaj po mëson të kujdeset për një person tjetër. Ai po përgatitet që të bëhet një baba i kujdesshëm për fëmijën e tij, një ditë të ardhshme.

258

PJESA IV

VITI I TRETË

Kur djali juaj do që të veshë rroba të bukura, të kuqe apo me lule, që ju i quani veshje vajzash. Prindët shqetësohen, pasi djalit të tyre i pëlqen të veshë rroba të stolisura si femrat. Por në këtë rast fëmija po përdor imagjinatën dhe krijmtarinë e tij, për të zbuluar ngjyrat dhe koordinuar veshjen. Ai gjithashtu po imiton atë që shikon tek të tjerët. Kjo është një pjesë e shëndetshme e procesit të të mësuarit. Kur një vajzë dëshiron të luajë me kuba, makina, ose aktivitete shkencore që ju i quani për "djem" Ju mund të mërziteni pasi vajzës suaj i pëlqen të ndërtojë me kuba, të zbërthejë makinat për të parë sesi janë ndërtuar. Po kini parasysh se duke luajtur kështu, ajo po mëson njohuri që do t'i duhen për matematikën dhe shkencat. Ajo po përdor shumë aftësi të të menduarit, të cilat do ta ndihmojnë atë për matematikën, fizikën, kiminë etj, në shkollë. Kur një i njohur bën një koment që s'ju pëlqen Ju mund të shqetësoheni nëse dikush i thotë vajzës suaj të vogël se është veshur si djalë, ose nëse njerëzit i thonë shpesh djalit tuaj të vogël se është i urtë si gocë. Për fëmijët tuaj ka shumë më tepër rëndësi ajo që i thoni ju, sesa ajo që i thonë të tjerët. Në këto ras-

te ju si prindër, pasi dikush ju ka thënë diçka të tillë, mund të thoni fjalën tuaj, duke treguar qartë se ju e pëlqeni dhe e nxisni këtë gjë. Për shembull mund t'iu përgjigjeni "Po asaj i pëlqen shumë t'i japë biçikletës dhe të luajë futboll", ose " A e di? Djali im sot më ka ndihmuar të gatuaj drekën. Jam shumë e kënaqur". Këshilla për një zhvillim sa më të shëndetshëm tek vajzat dhe djemtë Fëmijët e vegjël mendojnë se mund të jenë gjithçka dhe mund të bëjnë gjithçka. Por stereotipet gjinore (rritja sipas roleve tradicionale gjinore) janë disa korniza të ngushta dhe të ngurta që kufizojnë ëndrrat dhe eksperiencat e tyre. Nëse fëmijët pëlqejnë të bëjnë diçka që është ndryshe nga e zakonshmja, mund të ndihen jo rehat dhe të turpëruar. Ata mund të mendojnë se ka diçka që nuk shkon tek vetja e tyre. Ndërkohë që ju mësoni dhe kujdeseni për fëmijët, mund t'i ndihmoni ata të bëjnë shumë gjëra, qofshin djem apo vajza. Disa nga ju mund të mos ndihen rehat me disa nga këto ide, që po lexoni në këto faqe. Ju mund të doni që të bëni gjëra të tjera për djalin, dhe gjëra të tjera për vajzën. Por duhet të jeni të sigurt se lojrat e ndryshme i ndihmojnë fëmijët të mësojnë shumë

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

259

gjëra dhe të kënaqen në shumë aktivitete. Kështu, ju i jepni një dhuratë të çmuar fëmijës suaj. Mos e trajtoni fëmijën ngushtë, si djalë apo si vajzë, brenda kornizave të vjetra. Nisuni nga ajo që i pëlqen dhe që e tërheq. Kështu do të keni një fëmijë të kënaqur dhe do të formoni një njeri me shumë vlera. Për t'i rritur fëmijët në radhë të parë si njerëz, si persona të veçantë, dhe pa i kufizuar sipas seksit të tyre, kini parasysh: · Jini të kujdesshëm kur flisni për përkatësinë gjinore. Mos përdorni fjalë, kuptime të këqija, negative për të. Për shembull mundohuni të mos thoni "ti je vajzë, nuk e bën dot, ma lër ta bëj unë këtë për ty" ose "çunat nuk qajnë" · Lërini fëmijët të zhvillojnë shumë aktivitete, aftësi dhe interesa të ndryshme. Mos u thoni se vajzat pëlqejnë vetëm "gjëra për vajzat" dhe djemtë duan vetëm "gjëra për djemtë" · Lërini djemtë dhe vajzat të provojnë të gjitha aktivitetet. Djemtë të luajnë me kukulla, të vishen si vajza, të vizatojnë dhe pikturojnë. Lërini vajzat të luajnë me kamiona, makina, të merren me sport etj. · Jepini nga të gjitha llojet e lodrave, si djemve ashtu dhe vajzave. Nxisni djemtë dhe vajzat të luajnë së bashku me to. Nxitini të luajnë nga të gjitha

·

·

·

·

·

· ·

lojrat, jo vetëm ato që janë "për çuna", apo "për goca". Lërini fëmijët të krijojnë lodrat e tyre me kuti, letra, kuba etj. Përpiquni të bëni të njëjtat aktivitete, duke përfshirë së bashku djemtë dhe vajzat. Për shembull, një ndeshje midis djemve dhe vajzave, apo me skuadra të përziera. Ndihmojeni fëmijën të respektojë si djemtë, ashtu dhe vajzat. Nëqoftëse fëmija juaj thotë "vajzat nuk luajnë me kamiona" (që mund ta ketë dëgjuar nga dikush), shpjegojini atij se djemtë dhe vajzat mund të bëjnë shumë gjëra njësoj. Ndihmoni që fëmija juaj, djalë apo vajzë, të ketë sukses në shumë fusha. Të gjithë fëmijët duhet të jenë aktivë dhe krijues. Lejoni fëmijët që të bëjnë shumë gjëra që iu pëlqejnë, pavarësisht nëse janë vajza apo djem. Kur shikoni televizor ose filma me fëmijët që kanë në ngjarje vajza dhe djem, flisni për atë që jeni duke parë. Shpjegoni mesazhet në program. Bisedoni për besimet dhe vlerat e tyre. Jini të sinqertë kur fëmija pyet për ngjashmëritë dhe ndryshimet midis djemve dhe vajzave. Përdorni shprehjet korrekte për pjesët e trupit. Lavdëroni si djemtë dhe vajzat, kur bëjnë të njëjtën detyrë. Siguroni mundësi për djemtë dhe vajzat që të shikojnë

260

PJESA IV

VITI I TRETË

Figura 31. Lërini djemtë dhe vajzat të provojnë të gjitha aktivitetet meshkujt dhe femrat në role të ndryshme. Për shembull, jepini djalit një mundësi që të shikojë një grua që punon në ndërtim, apo shofere dhe një mashkull infermier, kuzhinier. Në radhë të parë, bëhuni vetë një shembull i mirë për fëmijën tuaj. Është e rëndësishme që djali juaj të shohë babain që bën punë në shtëpi dhe nënën që pushon, apo i jep makinës etj. Nxisni fëmijët të luajnë si me vajzat dhe me djemtë. Thoni fjalë të mira dhe të ngrohta për vajzat dhe djemtë, për burrat dhe gratë. Pyesni një fëmijë se çfarë nuk pëlqen. Mos prisni që të gjitha vajzat dhe djemtë të pëlqejnë të njëjtat gjëra. Mendoni për zgjedhjet. Përpiquni të bashkëpunoni njësoj, si me djemtë ashtu si dhe me vajzat. Nëse jeni të shqetësuar, mund të bëni një grafik të aktiviteteve që do të kryeni me secilin fëmijë. Mund të shikoni edhe nëqoftëse keni nevojë të ndryshoni diçka. Disa shembuj aktivitetesh për t'i ndihmuar fëmijët të bëhen vetvetja: Aktivitetet e mëposhtme do t'i nxisin fëmijët që të jenë ata që duan të jenë, jo ata që duhet të jenë sipas të tjerëve. Kjo do t`ju ndihmojë si prindër të nxisni si djemtë dhe vajzat të jenë krijues, të fortë, të dobishëm, si dhe të kujdesshëm me të tjerët: Bëni një ekskursion me fëmijët në një vend pune për të parë meshkujt dhe femrat në disa lloj punësh.

·

· ·

·

·

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

261

Vizitoni një spital me doktorë dhe doktoresha. Shkoni në një restorant, ku punojnë djem dhe vajza. Shkoni në një mbrëmje kërcimi, ku kërcejnë si djemtë dhe vajzat. Lërini fëmijët të zgjedhin veshjet e tyre ndërmjet atyre veshjeve që ju i keni caktuar. Nxirrini fëmijës disa lloje veshjesh. Lëreni që fëmija të vendosë vetë se çfarë do të veshë. Nxiteni fëmijën që të krijojë vetë lodrat e veta. Jepini fëmijës disa kuti të vjetra, letra, gërshërë, kopsa, copa, ngjitës, shënues. Nxiteni që të krijojë lodrat e veta. Luani teatër dhe shfaqje. Lërini djemtë të luajnë me vajzat dhe vajzat të luajnë rolet e djemve. Organizoni një shfaqje në shtëpi ku djali vishet dhe vepron si një infermiere, lan dhe ndërron kukullën, pra lëreni fëmijën të luajë si personazhe vajza dhe djem. Shikoni nëpër revista që tregojnë veshje. Lërini fëmijët të tregojnë nëqoftëse reklamat janë për djem apo për vajza. Pyetini fëmijët: · Pse mendon se kjo reklamë i përket djemve apo vajzave? · A është mundur që si djemtë dhe vajzat të përdorin sendet në reklamë?

· Shiko reklamat e veshjeve për djemtë dhe vajzat. Si janë ato të njëjta apo të ndryshme? Cilat rroba do të pëlqente të vishje? Pse?

FËMIJËT DHE MUZIKA

itet e para të jetës janë një kohë e veçantë gjatë së cilës prindërit dhe fëmijët mund të luajnë së bashku me muzikën dhe mund ta përdorin për të krijuar mes tyre lidhje të fuqishme. Gëzimi që provojnë prindërit dhe fëmijët kur ato dëgjojnë së bashku për disa çaste muzikë, forcon lidhjet ndërmjet tyre. Kjo do ta ndihmojë fëmijën që të vendosë lidhje të forta me prindërit, gjatë gjithë jetës së tij. Gjithnjë ne dëgjojmë zërin e ëmbël dhe ritmik të nënës,

V

Figura 32. Muzika ndihmon zhvillimin e shëndetshëm

262

PJESA IV

VITI I TRETË

që i këndon fëmijës së saj. Kur foshnja i përgjigjet, atëherë midis të dyve fillon një duet, që forcon dashurinë dhe besimin reciprok. Muzika është gjithashtu një mënyrë e fuqishme që fëmijët të lidhen me origjinën, me rrënjët e tyre. Një këngë popullore, një ninullë, e njeh fëmijën me trashëgiminë kulturore të familjes. Dhe lidhja me rrënjët është një tjetër mënyrë për t'i bërë fëmijët më të sigurt. Studimet kanë treguar se muzika ndikon gjithashtu në zhvillimin e shëndetshëm të fëmijëve të vegjël. Ajo krijon një mjedis të pasur që fuqizon vlerësimin e fëmijës për veten dhe nxit zhvillimin social, emocional dhe intelektual. Fëmijët e vegjël njihen me muzikën nëpërmjet marrëdhënieve që ato krijojnë me ju. Nëpërmjet këngës, dëgjimit, kërcimit dhe lojës ju i ndihmoni fëmijët tuaj të rriten siç duhet. Muzika ndihmon trupin dhe mendjen për punë. Fëmijët e vegjël janë të tërhequr nga struktura dhe lloji i muzikës. Ato e shfaqin këtë në disa mënyra, si për shembull, duke përplasur duart në fund të këngës, ose duke bërë lëvizje të duarve në pjesë të veçanta të këngës (si rosaku që ul kokën poshtë dhe ngre bishtin liri).. Gjithashtu muzika i njeh fëmijët me tingujt dhe kuptimin e

fjalëve dhe ndihmon në forcimin e kujtesës. Këngët me alfabet dhe numra e ndihmojnë fëmijën të mbajë mend radhën e gërmave dhe numrave. Këngë të tjera u tregojnë atyre si funksionojnë gjërat. Muzika u jep fëmijëve një mundësi të bashkëveprojnë me fëmijë të tjerë në mënyrë të gëzueshme dhe me dashuri. Duke qenë se muzika është një eksperiencë e pasur për të mësuarit, sa më shumë fëmijë të jenë, aq më shumë mësojnë. Shkëmbimi muzikor midis foshnjave dhe prindërve të tyre është një nxitje për krijimtarinë dhe imagjinatën. Fëmijët 1-2 vjeç pëlqejnë të krijojnë fjalë pa kuptim dhe tinguj të rinj për t`ju përshtatur melodive të njohura dhe shpesh ato këndojnë gjatë kohës që kryejnë aktivitetet e tyre. E gjithë kjo ndihmon të zhvillohet mendja e vogëlushit, së bashku me gjuhën. Krijimi i këngëve të reja për foshnjet është një mënyrë perfekte për të nxitur krijimtarinë, siç janë këngët që shoqërojnë rutinën e përditshme për ju (për shembull banjën e foshnjës). Përdorni mendjen tuaj për t'i bërë më zbavitëse këto. Muzika është gjithashtu një mënyrë e mirë për fëmijët dhe prindërit që të shprehen për veten. Fëmijët mund të zemërohen, të kërcejnë nga gëzimi etj. Shumë prindër mund të shikojnë se duke kënduar

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

263

me fëmijët qetësohen edhe vetë. Muzika është dhe një zbavitje e mirë. Për shembull, ju mund të këndoni një këngë humoristike për ta larguar fëmijën që nuk do të futet në shtëpi mbas një shëtitjeje, apo që nuk do të dalë nga makina. Si përfundim, mund të themi se muzika luan një rol të mrekullueshëm në jetën e fëmijëve të vegjël dhe të prindërve. Nëpërmjet muzikës, fëmijët lidhin ndjenjat e tyre dhe kuptojnë botën që i rrethon. Ata veprojnë kështu që nga komunikimi më i hershëm me prindërit e tyre, deri tek loja muzikore me shokët. Kënga dhe muzika në përgjithësi është një mënyrë për fëmijët dhe familjen, pavarësisht nga mosha, të luajnë dhe të zbaviten, të jenë të ëmbël dhe të butë, të lumtur dhe plot dashuri. Muzika dhe fëmijët 18-36 muajsh Në këtë periudhë moshe: · Fëmijët në këtë moshë pëlqejnë të këndojnë, të kërcejnë vetë dhe së bashku me të tjerët. · Fëmijët shpesh i këndojnë vetes për t'u ndier më rehat. Ju mund t'i dëgjoni ata të këndojnë një nina-nana, për shembull mbasi i keni puthur duke i uruar natën e mirë. Kjo është mënyra e tyre për t`ju mbajtur pranë vetes. · Fëmijët do t`ju kërkojnë t'ia

·

·

·

· ·

·

·

·

këndoni përsëri këngën që pëlqejnë, ashtu sikurse duan që librin e tyre më të pëlqyer t'ia lexoni me qindra herë. Muzika ndërton aftësitë e kujtesës, kur fëmija mëson të përsërisë fjalët e këngës. Fëmijët pëlqejnë të kërcejnë me njëri-tjetrin, gjë që forcon lëvizjen dhe shoqërimin. Fëmijët kërcejnë gjithashtu me kukullat apo kafshët prej pellushi, duke imituar lëvizjet që kanë mësuar me kujdestarët e tyre. Fëmijët shpesh shoqërojnë aktivitetet e tyre me këngë. Fëmijët janë të shpejtë për të lidhur këngën me pamje apo aktivitete të caktuara. Kjo tregon se fëmijët po bëjnë një hap përpara në të mësuar. Ata kuptojnë tani më mirë se si janë të lidhura gjërat dhe mund ta përdorin muzikën vetë, si një rrugë për të kaluar këtë tranzicion. Për shumë fëmijë në këtë moshë, jeta është një film muzikor. Ata do ta kthejnë gjithshka në këngë. Fëmijët 2-3 vjeç shpesh luajnë së bashku me njëri-tjetrin duke përdorur dhe instrumentat muzikore, apo edhe duke formuar një kompleks muzikor. Këto janë sinjale të rëndësishme zhvillimi për aftësitë sociale të fëmijës, që luan me shokët dhe krijon miqësi. Fëmijët do të eksperimentojnë,

264

PJESA IV

VITI I TRETË

duke krijuar këngët e tyre dhe duke i lidhur ato me këngë që kanë mësuar më parë. Çfarë mund të bëni ju si prindër? · Mbi të gjitha, këndojini fëmijës tuaj. Studimet kanë treguar se fëmijët preferojnë mbi këdo tjetër, zërat e prindërve të tyre. S`ka gjë se ju mendoni se nuk keni zë të bukur, fëmija juaj do të jetë një spektator që do t`ju adhurojë. · Kërceni me fëmijën tuaj, bjerini ndonjë vegle muzikore. Merrni një rrake apo dajre dhe kërceni me ritmin. · Kur fëmija juaj të jetë më i rritur, shikoni video me muzikë dhe bashkohuni me të duke kënduar dhe kërcyer. Ju mund ta përdorni këtë kohë për të bërë disa sqarime. Për shembull, thuajini fëmijës se mbasi kënga e rosakut do të mbarojë, do ta lini atë me gjyshen, se do të shkoni në punë. · Kur ju i këndoni fëmijës, shikoni se si mëson. A ju imiton dhe mezi pret gjestet dhe tingujt tuaj? Dëgjoni si fëmijët mbi 1 vjeç kopjojnë ngritjet dhe zbritjet e melodisë, edhe kur thonë disa vargje. · Muzika dhe kërcimi ecin dorë për dorë. Kërceni me fëmijën tuaj një këngë që ju pëlqen. Bëjeni më interesante duke

·

·

·

·

· ·

·

·

ndryshuar lëvizjet tuaja kur ndryshon muzika. Fëmijët 2-3 vjeç pëlqejnë lojrat në rreth, si roza-rozina. Është edhe më zbavitëse kur ju ftoni edhe një apo dy miq të fëmijës të luajnë me të. Muzika është një mënyrë e mirë për t'i bërë aktivitetet e përditshme më shumë zbavitëse dhe të lehta. Këndoni rreth larjes së dhëmbëve, veshjes, shkuarjes në tualet etj. Kur lexoni libra me vjersha, "këndoni" fjalët. Përrallat mund të bëhen më muzikore kur trregohen me tinguj dhe muzikë. Krijoni muzikë në mënyra të ndryshme. Këndoni edhe kur doni të flisni, kërceni kur ecni. Nxiteni fëmijën të kërcejë këngët që i pëlqejnë Muzika mund të jetë një mënyrë e mirë për të kuptuar atë që ndien fëmija. Nëse ai është i zemëruar mund të thotë "më lër të të tregoj se sa i inatosur jam" dhe të kërcejë me britma, shqelma etj. Jepini materiale për të krijuar vegla muzikore - për shembull kuti boshe si daulle, shishe plastike të mbushura me oriz etj. Luani me vegla muzikore kur dëgjoni një kasetë muzikore në manjetofon dhe lëvizni së bashku me muzikën.

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

265

FËMIJËT DHE NGJYRAT

N

johja e ngjyrave është një aftësi e rëndësishme. Njerëzit i përdorin shpesh ngjyrat për të përshkruar sende. Për shembull, një person që jep udhëzime mund të thotë: "kthehu në të majtë, pas shtëpisë së verdhë". Shenjat e trafikut janë me ngjyra, tabelat që mbajnë emrat e rrugëve janë me ngjyra etj. Fëmijët gjithashtu duhet të kuptojnë edhe mënyrën se si kombinohen më bukur dhe më me shije ngjyrat. Kjo do t'i ndihmojë të vishen me llojet e rrobave që shkojnë së bashku, si dhe për të vizatuar dhe zbukuruar. Ngjyrat janë të bukura, por ato gjithashtu na japin edhe informacione të ndryshme. Shoferët duhet të ndalojnë kur shikojnë tabelën ose dritën e kuqe. Ngjyrat na tregojnë edhe kur ushqimet janë të prishura. Kur shikojmë një copë buke me ngjyrë kafe, kuptojmë që nuk duhet ta hamë atë. Shenjat e kuqe në trup u tregojnë prindërve dhe kujdestarëve që fëmija është i sëmurë. Të flasësh për ngjyrat, na ndihmon të zgjidhim probleme. Për shembull, një doktor mund të pyesë për ngjyrën e lëkurës së fëmijës: "është blu? është e verdhë e hapur? është e kuqe?". Përgjigja ndaj kë-

tyre pyetjeve na sqaron për problemin. Ngjyrat mund të na thonë se aty ka një problem. Si është qielli? Do të bjerë shi? Përgjigjet për këto pyetje do t'ju tregojnë sesi duhet të visheni dhe të përgatiteni për ditën. Aktivitete për fëmijët për të mësuar ngjyrat · Përdorni stinët për të mësuar më lehtë ngjyrat ­ e bardha në dimër, e verdha dhe portokallia në vjeshtë, jeshilja në pranverë etj. · Përdorni kuti, letra, kuba dhe ngjyra, për të ndihmuar fëmijët të mësojnë të emërojnë ngjyrat e ndryshme. · Kërkojini fëmijës t`ju tregojë me gisht sende të ndryshëm që përfaqësojnë ngjyra të veçanta, si për shembull e gjelbra. Më pas pyesni nëse libri është i gjelbër, ose nëse lapsi është i gjelbër. Shikoni për ngjyrat, ndërkohë që jeni duke udhëtuar me makinë, ose duke shëtitur jashtë. · Zgjidhni një ngjyrë për çdo ditë të javës. Bëni projekte dhe lexoni libra për atë ngjyrë. Kërkoni fëmijës t'jua tregojë këtë ngjyrë kur dilni shëtitje, apo jeni në një dyqan etj. · A keni ndonjë të afërm, mikun tuaj që merret me ngjyrat në një mënyrë të veçantë (piktor, dizenjator, bojaxhi)? Kërkojini

266

PJESA IV

VITI I TRETË

këtij personi që të flasë për punën e vet me fëmijën tuaj.

TEMPERAMENTI I FËMIJËS

Çfarë është temperamenti dhe përse është i rëndësishëm ? Temperamenti mund të përshkruhet si lentet me të cilat çdo njeri shikon botën. Ai nënkupton një sërë tiparesh të personalitetit të çdo njeriu. Çdo fëmijë vjen në botë me një personalitet dhe mënyrë të mësuari rreth botës, të veçantë për të. Nuk ka mënyrë të drejtë apo të gabuar, ka vetëm mënyra të ndryshme. Pra temperamenti mund të kuptohet si stili personal i fëmijës- i qetë, i gjallë, përballet lehtë me situatat e reja apo është i ndrojtur, këmbëngulës etj. Fëmijët kanë mënyrën e tyre të preferuar për t'iu përgjigjur botës që e rrethon dhe këto ndryshime mund të duken që në ditët e para të jetës. Të gjithë fëmijët kanë fusha të fuqishme dhe fusha të tjera që kanë nevojë për mbështetje në sjelljen e tyre. Temperamenti nuk vendos sjelljen, por vendos disa zgjedhje për fëmijën dhe mjedisin që e rrethon. Rruga që një fëmijë mund të marrë në jetë, vendoset pjesërisht nga

temperamenti i tij, por sidomos nga personat që kujdesen për të, si dhe nga mjedisi në të cilin ai lind. Njohja e temperamentit të fëmijës tuaj dhe ecurisë së shqisave të tij (mënyra si i përgjigjet dhe si përdor fëmija informacionin që merr me shqisat e tij), janë dy rrugët që ju ndihmojnë të kuptoni se çfarë e bën të veçantë fëmijën tuaj dhe si ta ndihmoni ju në zhvillimin e tij të shëndetshëm. Temperamenti mund të ndahet në tre lloje kryesore: Temperament i lehtë/ i qetë/i përshtatshëm Këta janë fëmijë të qetë, të kënaqur, kanë një rutinë që prindërit e kuptojnë (për shembull kur duan të hanë, apo kur duan të flenë) dhe kanë një përgjigje të butë ndaj problemeve që i mundojnë (përshtaten lehtë). Kanë rutinë të rregullt për fjetjen dhe përshtaten me ndryshimet, si për shembull kur ju ndryshoni shtëpi, apo kujdeseni për njerëz të tjerë. Temperament i ngadaltë për t'u ngrohur/(i ndrojtur) Këta fëmijë, në përgjigje të eksperiencave të reja largohen apo stresohen (për shembull kur ndryshojnë kujdestare, apo kur nisin kopshtin). Janë të ngadaltë për t`iu përshtatur situatave të reja, reagojnë ngadalë dhe kanë njëfarë parregullsie në rutinën e tyre të për-

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

267

ditshme (për shembull në mënyrën e fjetjes). Temperamenti i vështirë/rebel Çdo nënë që ka patur të tillë fëmijë, e di se si janë. Qajnë shumë, grinden shpesh, kanë regjim të çrregullt, janë të vështirë për t'u qetësuar dhe nuk i përshtaten mirë situatave dhe/ose njerëzve. Ata mund të preken nga drita e fortë, zhurmat e forta, reagojnë fuqishëm kur janë me njerëz të tjerë, nuk duan të shkojnë në shtrat për të fjetur dhe kërkojnë të përkunden apo mbahen në dorë gjatë gjithë kohës etj. Pjesa më e madhe e fëmijëve me temperament të vështirë i kapërcejnë këto karakteristika rreth moshës 4 vjeç. Fëmijët me temperament të vështirë, ka të ngjarë të kenë probleme me sjelljen e tyre. Këta fëmijë duke u rebeluar dhe inatosur shpesh mund të kenë vështirësi edhe në marrëdhëniet me prindët e kujdestarët e tyre, sepse këta të fundit do të lodhen me ta dhe do të jenë më pak të gatshëm për t`ju përgjigjur e përshtatur karakterit të fëmijës. Duhet të keni parasysh se këto karakteristika të temperamentit të fëmijës nuk janë të ndara me thikë si më lart. Pjesa më e madhe e fëmijëve mund të jenë diçka në mes të temperamentit të qetë dhe atij të vështirë! Por duke parë këto

lloje të temperamentit, ju mund të kuptoni më mirë sjelljen e fëmijës tuaj dhe ta përshtasni atë ndaj situatave të ndryshme ku mund të ndodheni ju dhe fëmija. Cili është roli i temperamentit? Siç u tha më lart njohja e temperamentit të fëmijës është me rëndësi. Disa fëmijë i kapërcejnë apo pranojnë ndryshimet e njerëzve, situatave në jetën e tyre me shumë vështirësi. Ju mund t'i pakësoni këto. Kini parasysh se jeni i rritur dhe çështjet e të rriturve mundohuni t'i mbani larg fëmijës. Ju mund t'i paralajmëroni fëmijët për këto ndryshime dhe t'i bëni ato sa më shumë të pranueshme. Mundohuni të ruani sa më shumë rutinën e zakonshme të fëmijës tuaj. Mundohuni të mos bëni disa ndryshime në të njëjtën kohë (për shembull ndryshimi i shtëpisë ku banoni dhe lindja e një fëmije tjetër). Duke kuptuar temperamentin e fëmijës, ju mund ta ndihmoni atë të zhvillohet i shëndetshëm. Jeni ju që e quani sjelljen e fëmijës tuaj me temperament të vështirë, të mirë apo të keqe. Për shembull kur fëmija juaj ulëret, ju mund ta quani këtë diçka të keqe, ose si një shenjë se mushkëritë e tij punojnë mirë dhe fëmija është plot entuziazëm dhe forcë për jetën, pra si diçka të mirë. Një fëmijë tre vjeç që këmbëngul të veshë vetë këpucët dhe çorapet edhe pse i duhet

268

PJESA IV

VITI I TRETË

gjysmë ore, mund ta quani kokëfortë, ose këmbëngulës. Duke parë që fëmija juaj është plot energji, ju mund ta ndihmoni duke i krijuar shumë mundësi për të eksploruar botën. Këta fëmijë pëlqejnë të këndojnë dhe kërcejnë, por kohë pas kohe ata kanë dëshirë të qëndrojnë të qetë dhe të shikojnë një libër me figura. Po kështu, edhe temperamenti i qetë ka gjithashtu anët e veta negative dhe pozitive. Me një fëmijë të tillë (ashtu si me fëmijët me temperament të ngadaltëpër t'u ngrohur) ju duhet të jeni më të kujdesshëm kur bëni lojra që kërkojnë shumë gjallëri dhe forcë, duke nisur pak nga pak dhe duke parë reagimin e tij. Nëse nuk i pëlqen, respektoni dëshirat e tij. Megjithatë ju mund t'i ndihmoni këta fëmijë, duke i nxitur me kujdes, për shembull nëse fëmija pëlqen të dëgjojë muzikë, kërceni bashkë, në fillim duke e mbajtur në krahë, e më tej duke e nxitur që të kërcejë vetë. Mënyra më e mirë për t'i këshilluar fëmijët tuaj, është të zbuloni se çfarë duan dhe më tej t'i ndihmoni që ta arrijnë këtë me mënyrën e tyre.

jës tuaj? Shumë prindër kërkojnë që fëmijët e tyre kur të rriten të jenë të pavarur, të kenë besim tek vetja, të bëjnë zgjedhje të zgjuara dhe të kenë respekt për njerëzit. Disiplinimi i vetes është i nevojshëm për të arritur këto qëllime. Një person me vetëdisiplinë ka kontrollin e nevojshëm që duhet për të vepruar ndaj dështimeve dhe vështirësive të jetës së përditshme. Qëllimi i disiplinës prindërore është që të zhvillojë vetëdisiplinën tek fëmija, pra ju mësoni fëmijën sesi të disiplinojë veten. Ju ndihmoni fëmijën të mësojë të mendojë për veten. Sesi do ta bëni ju këtë, kjo do të varet nga zhvillimi emocional i fëmijës dhe kënaqësia e juaj e të qenit prind. Duke qenë se çdo njeri është i ndryshëm nuk ka rregulla për të mësuar një sjellje të mirë. Më poshtë mund të gjeni disa udhëzime që mund t`ju ndihmojnë të ndërtoni vetëkontrollin tek fëmija juaj. Udhëzime për vetëkontrollin Përcaktoni saktë se çfarë kuptoni me sjellje të mirë Sigurohuni që fëmija e kupton atë që kërkoni prej tij. Vendosni që më përpara kufijtë dhe rregullat. Mundohuni që t'i bëni sa më të thjeshta dhe të pakta dhe të mos i ndryshoni brenda ditës. Nëse sot fëmijës i flitet kur hyn me këpucë në shtëpi dhe nesër i thuhet "hajde, futu brenda", ai e ka shumë të vështirë

DISIPLINA E FËMIJËS

C

ilat janë qëllimet afatgjata që keni lidhur me sjelljen e fëmi-

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

269

të kuptojë se cili është rregulli. Bëni sugjerime pozitive Jepni komanda dhe sugjerime në mënyrë pozitive: Në vend që të thoni "mos u hidh mbi divan", provoni të thoni "nëse do të rrish tek divani, duhet të qëndrosh ulur". Përpiquni të përdorni sa më pak fjalën "mos" dhe "jo". Disa mendojnë se të vendosësh disiplinën në mënyrë pozitive, do të thotë të lejosh fëmijën të bëjë gjithçka, por nuk është ashtu. Nëse ju jepni udhëzimet si shembulli më lart, në mënyrë pozitive, fëmija do të bashkëpunojë me ju, më shumë sesa po t'i thoni gjithnjë "mos". Jepni mundësi për zgjedhje Zgjedhja e mëson fëmijën të marrë vendime. Nëse ju thoni "A je gati të vish për të ngrënë drekë tani"? ju i jepni fëmijës mundësinë për të thënë jo. "Erdhi koha tani për ty të vish për të ngrënë drekë. Do që të pish ujë apo lëng portokalli?". Në vend të thoni "A do të vishesh tani?", mundohuni të thoni "Tani duhet të vishesh. Mund të veshësh bluzën e kuqe ose blu, cila të pëlqen?" Ridrejtoni sjelljen Nëse fëmija sillet në një mënyrë të papranueshme, jepini një zgjedhje pozitive. Nëse fëmija është i lodhur apo shumë i lëvizshëm dhe grindet në shtëpi, jepini si zgjedhje të dalë jashtë shtëpisë apo të luajë, që të çlirojë pak energji.

Kur fëmija është më i rritur, jepini detyra të veçanta për të bërë, për shembull t`ju ndihmojë në kuzhinë të grini sallatën. Jini të ndjeshëm ndaj nevojave emocionale të fëmijës tuaj. Një sjellje jo e mirë mund të tregojë se fëmija është duke kaluar një çast frike, zemërimi, apo është i lënduar. Nxiteni fëmijën të flasë rreth këtyre ndjenjave, më tej drejtojani vëmendjen ndaj një aktiviteti si loja me qenin, uji, piktura etj, pra në diçka ku fëmija mund t'i shprehë këto ndjenja në një mënyrë të pranueshme. Respektoni fëmijën Jini të njerëzishëm dhe përfillës për fëmijën tuaj, ashtu si do të donit që edhe ai të ishte me ju. Fëmijët përpara se të mësojnë të respektojnë vetveten, duhet të marrin respektin prej të tjerëve. Kur i drejtoni apo korrigjoni ata, mbani mend që është më mirë: · t'i drejtoheni sjelljes, jo personalitetit apo aftësive të fëmijës, për shembull "nuk është mirë të hysh në shtëpi me këpucë" dhe jo t'i thoni "Ti nuk je i mirë". Sa më shumë ta quani fëmijën të keq, aq më shumë gabime mund të bëjë. · të shkoni direkt tek fëmija, në vend që të bërtisni nga një dhomë në tjetrën, ose nga brenda shtëpisë jashtë saj. · të uleni në një karrike apo diku dhe të flisni ballë për ballë me fëmijën. · të pranoni se edhe ju mund të

270 keni bërë gabim.

PJESA IV

VITI I TRETË

Ndryshoni situatën Kur ju shikoni se fëmija po dëmton shumë gjëra që keni në shtëpi, në vend që të bërtisni çdo ditë, më mirë filloni t'i mbani gjërat delikate jashtë vendeve që mund të arrihen nga fëmija. Nuk ka nevojë që të kyçni gjithë shtëpinë, por një kompromis midis prindit dhe fëmijës shpesh largon situatat e vështira. Fëmija ka nevojë të luajë dhe të lëvizë, që të rritet. Nëse është e mundur fëmijës rregullojini një dhomë të vetën, apo një vend në kuzhinë ku të jetë i lirë të bëjë ç`të dojë. Nxisni mendimin e mirë për veten Në gjithçka që ju thoni apo bëni, ndihmoni fëmijët që të ndihen mirë me veten. Njerëzit që nuk ndihen mirë me veten, shpesh do të përpiqen të veprojnë ashtu si

ata mendojnë se duhet vepruar, pra do të gabojnë. Njerëzit me një mendim të mirë për veten, zakonisht duan të veprojnë drejt dhe do të përpiqen të mësojnë se çfarë pritet prej tyre. Tregojini fëmijëve dashuri dhe respekt, edhe kur ju nuk e quani sjelljen e tyre të pranueshme. Fëmijët kanë shumë për të mësuar, saqë shpesh ndihen të mbingarkuar. Bëhuni shembull, model Si prind ju jeni shembulli, modeli i fëmijës tuaj për sjelljen. Mos u sillni si ajo shprehja: "Bëni si them unë, mos bëni si bëj unë". Fëmijët e vegjël imitojnë shumë, sidomos sjelljet e njerëzve të dashur dhe të afërt. Nëse ju i thoni fëmijës të flasë me kujdes, dhe për vetë bërtisni gjithë kohës, atëherë mos prisni që fëmija të sillet ndryshe. Ai do të bërtasë njësoj si ju. Në tabelën më poshtë janë disa sheDUHET T'I THUASH: Këmbët përdori për të ecur. Ne kujdesemi për miqtë tanë. Pyete shokun se çfarë duhet të bësh që ai të ndihet më mirë . Gurët (rëra) qëndrojnë në tokë. Sa i bukur dukesh kur këndon me zë të ulët!

SJELLJA E FEMIJES MOS THUAJ ! Vrapon me shpejtësi Ndal, mos vrapo! në rrugë Godet, shtyn Ndal, mos godit!

Hedh gurë ose rërë Flet me zë të lartë, bërtet kur është në rrugë

Ndal, mos i hidh! Rri urtë, pusho!

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

271

mbuj se si mund t'i mbani fëmijët nën kontroll, pa u thënë gjithnjë fjalën "JO". Këto janë vetëm pak shembuj, por ideja është që ju t'i tregoni fëmijëve se çfarë mund të bëjnë dhe jo çfarë nuk mund të bëjnë: Udhëzime për komunikimin dhe marrëdhëniet prind-fëmijë · Përpiquni të gjeni rregullisht kohë për të bërë diçka zbavitëse me fëmijën tuaj. · Kurrë mos debatoni me njëritjetrin përpara fëmijës, lidhur me disiplinën. · Kurrë mos jepni urdhra, kërkesa, komanda, pa qenë të aftë t'i zbatoni ato në kohë. · Jini këmbëngulës, pra dënoni apo lavdëroni të njëjtën sjellje në të njëjtën mënyrë, sa më shumë të jetë e mundur. · Jini dakord të dy palët lidhur me sjelljet e dëshirueshme dhe të padëshirueshme. · Bini dakord si do t'i përgjigjeni një sjelljeje të papëlqyeshme · Bëni sa më shumë të qartë se çfarë e pret fëmijën, nëse ai ose ajo kryen një sjellje të papëlqyeshme. · Sqarojeni sa më mirë se kush është sjellja e papëlqyeshme, për shembull, nuk mjafton të thoni "dhoma jote është rrëmujë" por duhet të sqaroni më saktë "ke lënë shumë rroba përdhe, nuk ke rregulluar krevatin, librat janë të shpërndarë

etj". · Kur ju keni vendosur qëndrimin tuaj dhe fëmija e sulmon këtë qëndrim, mos e mbroni veten. Rivendosni qëndrimin edhe një herë dhe më tej mos iu përgjigjni sulmeve. · Prisni ndryshime të ngadalta të sjelljes. Mos prisni shumë. Lavdëroni sjelljen që po përmirësohet dhe po i afrohet qëllimit që dëshironi. · Kujtoni se sjellja juaj është model për sjelljen e fëmijës suaj. · Nëse njëri nga ju si prind po i mëson fëmijës disiplinën dhe tjetri hyn në dhomë, ky i fundit nuk duhet të ndërhyje në argumentimin që po bëhet. · Lavdëroni sjelljen e pëlqyeshme me sa më shumë me lavdërime me fjalë, përkëdhelje apo diçka të vogël si një lodër jo të kushtueshme etj. · Të dy prindërit duhet të kenë një ndarje të barabartë të përgjegjësisë së disiplinës, sa më shumë të jetë e mundur. Nuk është mirë që fëmijët t'i disiplinojë vetëm njëri prind dhe tjetri të thotë: "Prit se ta rregullon babi/ mami qejfin, kur të vijë". · Edhe kur jeni shumë të lodhur, bëni shumë përpjekje të dëgjoni përsëri me kujdes fëmijën që po ju flet. Dëgjimi aktiv, i vëmendshëm është një punë e vështirë dhe është shumë më e vështirë kur trupi dhe mendja juaj janë të lodhur.

272

PJESA IV

VITI I TRETË

· Dëgjoni me kujdes dhe me mirësjellje. Mos e ndërprisni fëmijën kur po përpiqet të tregojë historinë e tij/saj. Jini i sjellshëm me fëmijën, njësoj si me një shok. · Mos u bëni kritik apo kërcënues kur fëmija po tregon një ngjarje. · Mos pyesni "Përse?", por pyesni "Çfarë ndodhi?" · Nëse ju keni njohuri mbi situatën, tregojini fëmijës informacionin që dini apo që ju kanë treguar. · Mos këshilloni dhe mos bëni moral (mos thoni "Ti do të flasësh pasi unë të kem pushuar" ose " bëj si të them unë dhe kjo do ta zgjidhë problemin"), sepse kjo nuk ndihmon në mbajtjen e komunikimit të hapur me fëmijën tuaj. · Mos përdorni fjalë fyese si për shembull, i trashë, budalla, dembel, apo fjali ofenduese "budalla, kjo s`ka kuptim, ku di ti, ti je fëmijë". · Ndihmojeni fëmijën të planifikojë disa hapa, për të zgjidhur një çështje ngadalë. · Tregoni që e pranoni fëmijën ashtu siç është, pavarësisht nga çfarë ka bërë. · Përforconi mbajtjen e komunikimit hapur me fëmijën, duke lavdëruar dhe pranuar përpjekjet e tij për të komunikuar. Si duhet të jetë disiplina? Megjithëse nuk ka asnjë rregull

fiks për të disiplinuar dhe rritur fëmijën tuaj, nga studimet janë vënë re tre grupe kryesore prindërish (sigurisht, këto nuk janë të ndara me thikë): Prindërit autoritarë janë shumë të rreptë dhe urdhërues, besojnë në autoritetin dhe bindjen absolute. Fëmijët e formuar në këtë mënyrë kanë frikë prej tyre dhe ndihen të frikësuar ndaj sfidave dhe eksperiencave që bëjnë, se mund të dënohen. Prindërit liberalë janë mjaft të butë, pa vendosur kufij, duke krijuar fëmijë të përkëdhelur, pa respekt dhe të paaftë të bëjnë vetë zgjedhje. Ka më shumë mundësi të kenë probleme me sjelljen e fëmijëve të tyre. Prindërit me autoritet, por jo shumë të rreptë, kanë më shumë mundësi për sukses në betejën për të edukuar sjelljen e fëmijës. Këta prindër vendosin rregulla, kufij, por duke shpjeguar përse janë të nevojshme dhe duke kërkuar edhe mendimin e fëmijëve të tyre kur vendosin rregullat. Ata komunikojnë rregullisht me fëmijët e tyre dhe i nxisin të jenë të pavarur. Hapi i parë për një disiplinë të mirë është të mësoni si të nxisni sjelljen e mirë tek fëmija juaj. Është më e lehtë që të përforconi një sjellje të mirë se sa të përpiqeni të ndryshoni sjelljet e këqija. Më poshtë

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

273

janë disa këshilla për të nxitur një sjellje të mirë të fëmijës: · Përforcojeni dhe lavdërojeni një sjellje të mirë, kur fëmija e bën mirë diçka dhe mësoni t'i kushtoni vëmendje fëmijës tuaj. Fëmijët kanë nevojë për miratim, veçanërisht nga prindërit e tyre, për diçka që ata e kanë bërë mirë. Lëreni fëmijën të kuptojë se ai po vepron drejt, ka bërë diçka sipas rregullave, apo sipas asaj që ju dëshironi. Përkëdheleni, putheni nëse ai po qëndron i qetë, po zbaton një detyrë që i keni dhënë, apo po luan duke bashkëpunuar me të tjerë. Gjithashtu, jepini shenja të miratimit tuaj me fjalë, si për shembull "Shumë bukur, Më pëlqen shumë si ti....". · Jepini atij zgjedhje. Kjo e lejon fëmijën të ketë pavarësi. Për shembull jepini një zgjedhje të shtrojë tavolinën apo të vendosë pjatat. · Bëjeni zbavitëse dhe me humor një sjellje të mirë. Fëmija juaj ka më shumë të ngjarë ta zbatojë nëse e pëlqen diçka. Për shembull thoni "ta shikojmë se kush mund të marrë më shumë lodra nga dyshemeja". · Vendosni një sistem shpërblimi për të nxitur një sjellje të mirë Disiplina duhet të jetë: Këmbëngulëse Pasojat duhen sqaruar mirë dhe

duhen zbatuar ndaj sjelljes së papëlqyeshme që kryhet. E qartë Pasoja duhet t'i përshtatet fajit. Gjithashtu, në rast se ripërsëritet sjellja, pasojat duhen sqaruar përpara, kështu fëmija e di atë që e pret. Dënimi nuk është i nevojshëm, përkundrazi, i dënueshëm. Përdorimi i ndalimeve të përkohshme dhe të shkurtra është një mënyrë e mirë që mund të japë rezultat, nëse bëhet sa herë që ndodh sjellja (shih më ej në fq.274). Gjithashtu përdorni lavdërimet në një pjesë të ditës, ose gjithë ditën, kur fëmija nuk ka bërë më asnjë thyerje të disiplinës. Miqësore Përdorni komunikimin miqësor, por këmbëngulës, kur doni t'i thoni fëmijës se është sjellë jo mirë dhe lërini të kuptojë se do të marrë "pasojën" e merituar. Nxiteni të mbajë mend se çfarë pasoje është kjo. Nxitini të përpiqen të mbajnë mend se çfarë duhet të bëjnë që të mos e përsërisin këtë gabim në të ardhmen. Prindi duhet të jetë mësues dhe trajner për fëmijën Shikojeni rolin tuaj si mësues, apo trajner të fëmijës suaj. Tregojini në detaje si do t`ju pëlqente që ai të sillej. Lëreni ta praktikojë sjelljen. Përpiquni të vendosni një kohë të rregullt për të bërë diçka zbavitëse me fëmijën.

274

PJESA IV

VITI I TRETË

· Mësojini dhe tregojini atë që duhet të bëjë, në vend që t`i thoni se çfarë nuk duhet të bëjë. · Përdorni lavdërime me fjalë, kur ai bën diçka mirë. Thoni: "Më pëlqen si ti ______, kur ti_ ______, " Jini sa më të qartë. · Ndihmoni fëmijën të mësojë të

shprehë se çfarë ndjen. Thoni: "dukesh shumë i menduar", "si ndihesh? "a je i mërzitur?", "dukesh se je i zemëruar për këtë", "e ke mirë që mendon, (apo ndjen) kështu." · Përpiquni të shikoni si fëmija vepron në një situatë të caktuar. Dëgjojeni me kujdes dhe

Disa fjalë që mund të përdorni për të lavdëruar fëmijën

Fëmijët janë shumë të ndjeshëm ndaj vëmendjes tuaj. Ato duan të jenë të sigurt se ju i doni dhe i vlerësoni. Duke përdorur disa nga fjalitë më poshtë përditë me fëmijën tuaj, ju do të shikoni se ata do të fillojnë t`ju kushtojnë më shumë vëmendje dhe do të mundohen t`ju pëlqejnë më shumë.... · · · · · · · · · · · · · · Po shumë mirë, shumë e bukur, shkëlqyeshëm! Shumë e drejtë, e saktë! Më pëlqen mënyra si e bën këtë. Jam krenar për ty. Kjo është e mirë. Punë shumë e mirë, kështu bëhet, shumë më mirë! Ti po ecën më mirë. Çfarë ideje e zgjuar! Kjo është punë e mirë, punë e shkëlqyer që ti po e kontrollon veten. Më pëlqen si ti e bëre ________. Vura re që ti_____. Vazhdo kështu. U zbavita shumë ________ me ty. Po përmirësohesh në _________ gjithnjë e më shumë. Kur ti bën_____, dukesh se e ke marrë seriozisht. Unë e vlerësoj mënyrën si ti_____ . Ishe shumë i mirë, madje më i mirë sesa unë prisja. Shumë e mirë. Kjo është e bukur, më pëlqen________. Më pëlqen mënyra si ti _____ këtë pa kërkuar ndihmë apo pa pyetur (e mbajte mend) Jam shumë e kënaqur që ti je djali/vajza ime. Unë të dua shumë!

Disa gjeste që mund të përdorni për t'i treguar fëmijës se si ndiheni kur i lavdëroni : · · · Buzëqeshni, përkulni supin, kokën, gjunjtë Shenja apo gjeste që tregojnë aprovim, prekini qafën Përkëdhelini kurrizin, qafën, faqen etj.

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

275

·

·

· ·

·

mendoni si do të donit ju të vepronit në këtë situatë. Përdorni një ton të butë zëri për ta qetësuar, kur është i mërzitur. Bëhuni dëgjues i mirë. Përdorni një kontakt të mirë me sy. Uluni në lartësinë e një fëmije të vogël. Mos e ndërprisni atë kur flet. Bëni pyetje të hapura, në vend të pyetjeve që mund t`ju përgjigjet me fjalën po ose jo. Përsërisni atë që dëgjuat. Sigurohuni që i kuptoi udhëzimet. Kërkojini që t'i përsërisë. Kur është e mundur krijojini mundësi se kur dhe si të veprojë për të kërkuar diçka. Mos prisni shumë. Lavdëroni sjelljen që është afër atij qëllimi që dëshironi ju. Krijoni një shenjë me gjeste, që fëmijët tuaj do ta pranojnë si sinjal që tregon se ata nuk po sillen si duhet dhe duhet të ndryshojnë sjelljen. Kjo ndonjëherë i ndihmon ata që t`ju përgjigjen menjëherë, pa u mërzitur.

kur ju e ndaloni fëmijën për një sjellje jo të mirë. Kështu mund të thoni: "Sa herë që ti sot bën një gabim, do të luash një orë më pak në obor, si ndalim". Nëse gjithë ditën, mëngjesin, mbasditen etj. ti nuk do të marrësh dënime, atëherë do të fitosh në darkë një shëtitje me makinë". Ç'është ndalimi/ndëshkimi i përkohshëm i fëmijës? Në këshillat e mësipërme për displinën e fëmijës përmendëm: kur e shikoni se fëmija po paraqet një sjellje të padëshiruar, mundohuni ta ndaloni atë përkohësisht. Kur fëmija juaj është duke bërë diçka të papranueshme, ndalimi i përkohshëm ndihmon që ai ta ndalojë këtë gjë dhe të ndryshojë situatën. Ky ndalim mund të jepet duke e larguar atë nga vendi ku bëri gabimin dhe duke e vendosur të qëndrojë në një zonë të veçuar, si në një dhomë, karrike, cep të qetë, krevat. Kjo formë ndalimi është mirë të përdoret mbasi fëmijët mbushin 2 vjeç dhe gjatë viteve të para të shkollës. Si mund ta bëjnë prindërit këtë lloj ndalimi? · Jepini fëmijës vetëm një paralajmërim dhe shmangni kërcënimet boshe. · Mos e qëlloni!! · Kur e vendosni fëmijën në ndalim të përkohshëm, shpjegojini shkurt çfarë ka bërë.

Përdorimi i lavdërimit Kurdoherë që është e mundur, përpiquni të përdorni lavdërimin dhe shpërblimin për të motivuar fëmijën që të përmirësojë sjelljen e tij, për shembull, mund të thoni: "kur t'i kesh mbledhur të gjitha rrobat në dhomën tënde, mund të dalësh të luash". Mos thoni "nëse", por "kur" . Kombinoni lavdërimin me kohën

276

PJESA IV

VITI I TRETË

· Shmangni leksionet e gjata dhe qortimet. Ndalimi i përkohshëm do t'i japë fëmijës kohën për të qenë i qetë për të menduar për sjelljen negative dhe për të ndier atë që ka bërë. Pra ndalimi i përkohshëm është një moment veçimi dhe qetësie. Lëreni fëmijën në një karrike kur është në dënim të përkohshëm ose në një dhomë. Nëqoftëse nuk shkon atje menjëherë, merreni prej dore ose në krahë, por pa ushtruar forcë mbi të! Ndalimi i përkohshëm duhet të kryhet në një vend jo interesant, të veçuar, por të sigurt. Fëmija nuk duhet të lejohet të shikojë televizor, të luajë me lodra, ose të bisedojë me njerëz të tjerë. Ja se çfarë mund të keni parasysh: · Ndihmojeni fëmijën që ta lidhë sjelljen e tij me kohën që i është caktuar për ndalim. Natyrisht për gabime më të rënda dhe të përsëritura, koha do të jetë më e gjatë. · Mbani qetësi gjatë ndalimit të përkohshëm. · Jeni ju që duhet të masni kohën. · Bëjeni të qartë momentin kur ka mbaruar ndalimi i përkohshëm. · Rekomandohet që ndalimi i përkohshëm duhet të zgjasë një minutë për çdo vit të moshës së fëmijës dhe jo më shumë

se pesë minuta për fëmijën 6 vjeç. · Ju mund të përdorni një matës kohe (ore) për ndalimin e përkohshëm. Sigurohuni që kjo të vendoset në një vend ku fëmija ta shikojë dhe ta dëgjojë. Nëqoftëse fëmija largohet para kohe nga vendi ku po kryen ndalimin e përkohshëm, çojeni përsëri tek vendi dhe rifilloni kohën nga e para. Jini të qëndrueshëm dhe këmbëngulës deri në fund. Si përfundon ndalimi i përkohshëm? Qartësojani fëmijës se kur përfundon ndalimi i përkohshëm. Shkoni tek cepi ku është fëmija dhe i thoni "Përfundoi ndalimi i përkohshëm, mund të largohesh tani". Pasi ndalimi ka përfunduar, nuk ka më rikujtime apo leksione, pra nuk duhet zënë më në gojë, pasi këto mund të shpien në një rishfaqje të së njëjtës sjellje. Është mirë ta qetësoni fëmijën. Por nëqoftëse fëmija juaj përsërit sjelljen, atëherë rikthehuni tek i njëjti proces, nga e para. Mbani mend, fëmija juaj duhet të dijë se ndalimi i përkohshëm është i lidhur direkt me sjelljen negative që shfaqi, dhe jo me të si individ. Është e rëndësishme që mos ta lëndoni vetëvlerësimin e fëmijës duke shkaktuar tek ai turp, humbje të besimit, ose ndenjën e braktisjes.

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

277

KRIZAT APO SHPËRTHIMET E ZEMËRIMIT/ NERVOZIZMIT/ INATIT DHE FËMIJËRIA

quajnë "dyvjeçarët e tmerrshëm". Lajmi i mirë është se rreth moshave 3-4 vjeç, zakonisht këto kriza ndalojnë. Fëmija i vogël është i zënë shumë në këtë periudhë duke mësuar mjaft gjëra të reja rreth botës. Ai është i etur të kontrollojë gjithçka. Do të jetë i pavarur dhe përpiqet të bëjë më shumë se sa e lejojnë aftësitë e tij. Fëmija do të zgjedhë vetë për gjithçka dhe shpesh nuk do që ta ndalojmë apo largojmë nga çdo gjë. Ai është veçanërisht më i vështirë për të bashkëpunuar me ju kur është i lodhur, i mërzitur apo i frikësuar. Kontrollimi i këtyre shpërthimeve dhe krizave të fëmijës mund të jetë ndoshta gjëja më e vështirë për t'u mësuar nga prindërit. Krizat e nervozizmit janë një mënyrë që fëmija juaj që të nxjerrë ato që ka brenda, të shfryhet, kur është i zemëruar. Më poshtë janë disa nga arsyet përse fëmija juaj mund të ketë kriza shpërthimi: · Fëmija mund të mos kuptojë atë që ju po i thoni, apo është i turbullt. · Fëmija mërzitet kur shikon se të tjerët nuk e kuptojnë atë që po thotë. · Fëmija mund të mos i thotë dot fjalët që përshkruajnë ndjenjat dhe nevojat e tij. Mbas moshës 3 vjeç, zakonisht fëmijët mund t'i shprehin me fjalë ndjenjat e

P

ër një fëmijë të vogël është e vështirë të mbahen përbrenda emocionet e forta. Kur fëmijët ndihen të tejlodhur, të mërzitur, të zhgënjyer, të zemëruar, ato i shprehin këto duke qarë, bërtitur, ose përplasur gjithçka, lart e poshtë. Si prind ju mund të zemëroheni, të ndodheni në pozicion të vështirë, të vetmuar dhe pa ndihmë. Krizat dhe shpërthimet e zemërimit janë pjesë normale e zhvillimit të fëmijës gjatë kohës që ai mëson vetëkontrollin. Në fakt, pjesa më e madhe e fëmijëve kanë kriza zemërimi/ nervozizmi midis moshës 1 dhe 3 vjeç. Ju keni dëgjuar shpesh që t'i

Figura 33. Shpërthimet e zemërimit dhe fëmija

278

PJESA IV

VITI I TRETË

·

·

· ·

· ·

·

·

tyre, kështu krizat e zemërimit rrallohen apo zhduken. Nëse në këtë moshë fëmijët ende nuk janë në gjendje të shprehin ndjenjat e tyre shumë mirë me fjalë, ka më shumë të ngjarë që këto kriza të vazhdojnë. Fëmija juaj ende nuk ka mësuar të zgjidhë vetë problemet dhe dekurajohet lehtë. Fëmija juaj mund të jetë sëmurë apo të ketë probleme të tjera fizike, që e mbajnë larg të shprehurit të asaj që ndien. Fëmija juaj mund të jetë i uritur, por nuk e kupton. Fëmija juaj mund të jetë i lodhur, apo nuk ka fjetur sa duhet. Fëmija juaj mund të jetë i stresuar ose nuk ndihet rehat. Fëmija juaj po reagon ndaj një stresi apo ndryshimeve që mund të kenë ndodhur në jetën e tij (ndërrimi i shtëpisë, lindja e një fëmije tjetër etj.). Fëmija juaj mund të jetë xheloz ndaj një miku të tij apo vëllezërve të tjerë. Në këtë moshë fëmijët shpesh kërkojnë atë që kanë fëmijët e tjerë, apo duan për vete gjithë dashurinë e prindërve dhe janë xhelozë kur ata përkëdhelin fëmijët e tjerë. Fëmija juaj ende mund të mos jetë i aftë të bëjë gjërat që imagjinon, si të vrapojë, të ngjisë shkallët, të vizatojë, apo t'i vërë lodrat e tij në punë.

Parandalimi i krizave të nervozizmit Ju nuk duhet të jeni të habitur nëse fëmija shfaq krizat e zemërimit vetëm kur ndodhet përballë jush si prindër. Kjo është një mënyrë që ai gjen për të provuar rregullat dhe kufijtë që i keni vënë. Pjesa më e madhe e fëmijëve nuk duan të shpërthejnë përpara njerëzve të tjerë dhe janë më të kujdesshëm me njerëzit e huaj. Fëmijët ndihen më të sigurt kur i tregojnë ndjenjat e tyre para njerëzve tek të cilët kanë besim. Duke ditur këtë, ju ende nuk jeni të aftë të parandaloni të gjitha krizat e inatit, por sugjerimet më poshtë mund t`ju ndihmojnë të pakësoni mundësinë e shfaqjes së një krize të tillë: Nxiteni fëmijën të përdorë fjalët për t`ju treguar ju se si ndihet, si për shembull "jam vërtet i çmendur, po tërbohem nga inati etj". Përpiquni të kuptoni si ndihet dhe i mësoni fjalë që mund t'i përdorë kur do të përshkruajë ndjenjat e tij. Vendosni kufij të arsyeshëm dhe mos prisni që fëmija juaj të jetë i përsosur. Jepni sqarime të thjeshta për rregullat që keni vendosur dhe mos i ndryshoni rregullat. Mbani një rutinë të rregullt ditore sa më shumë të jetë e mundur, kështu fëmija juaj e di se çfarë e

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

279

pret, apo çfarë do të ndodhë. Pakësoni situatat të cilat e stërmundojnë fëmijën, si loja me fëmijët apo lodrat që janë shumë të vështira për moshën e fëmijës tuaj. Pakësoni vizitat apo qëndrimet e gjata në një vend ku fëmija juaj duhet të qëndrojë ulur, ose nuk mund të luajë për periudha të gjata kohe. Nëse duhet bëni një udhëtim të gjatë, merrni me vete lodrat, librat e pëlqyera të fëmijës për ta zbavitur. Kini gati ndonjë ushqim të shëndetshëm për t`ia dhënë menjëherë kur është i uritur. Sigurohuni që fëmija ka pushuar mirë, veçanërisht përpara një dite të zënë me aktivitete stresuese. Largoni vëmendjen e fëmijës nga aktivitete që ka të ngjarë të përfundojnë me një krizë nervozizmi. Sugjeroni aktivitete të ndryshme. Nëse është e mundur, duke bërë pak humor, duke luajtur, mund të ndihmohet të kapërcejë një situatë të vështirë. Për shembull, nëse ju jeni brenda në shtëpi, përpiquni ta nxirrni fëmijën jashtë për t'i larguar vëmendjen. Zgjidhni se kur duhet të thoni "jo". Kur ju i thoni "jo" çdo kërkese, apo dëshire të fëmijës, kjo

do ta zhgënjejë. Kur një kërkesë nuk është shumë e arsyeshme, apo e papërshtatshme, mund t'i thoni edhe po. Nëse rrezikohet siguria e fëmijës tuaj, mos e ndryshoni vendimin nga frika e krizave të nervozizmit. Lëreni fëmijën tuaj të zgjedhë kurdoherë që është e mundur. Për shembull, nëse fëmija juaj nuk pranon të lahet, sqarojeni se do të shkojë për të bërë banjë, por jepini një mundësi që të marrë edhe vetë ndonjë vendim. Për shembull, në vend që t'i thoni "Erdhi koha për të bërë banjë" mund të thoni "Është koha për banjën tënde. A do të ecësh vetë deri aty, apo të mbaj unë në krah?" Bëhuni një shembull i mirë. Mos bërtisni, apo mos u grindni përpara fëmijës tuaj. Manaxhimi i krizave të nervozizmit Si prind, ju ndonjëherë mund ta kuptoni kur po afrohet një krizë nervozizmi. Fëmija juaj mund të duket jo në humor, i vështirë apo i zemeruar. Ai mund të qarravitet dhe të grindet. Duket sikur asgjë nuk e kënaq. Në fund ai mund të fillojë të qajë, të godasë me grushta, të ulërijë, të shtrihet përdhe, apo të mbajë frymën. Ndonjëherë një krizë nervozizmi ndodh papritmas, pa ndonjë arsye të dukshme. Kur fëmija juaj ka shpërthyer në

280

PJESA IV

VITI I TRETË

një krizë nervozizmi, këshillat e mëposhtme mund t`ju ndihmojnë ta kapërceni atë me sukses: · Hutojeni fëmijën duke larguar vëmendjen e tij diku tjetër, si për shembull në një aktivitet, lodër, libër të ri. Ndonjëherë vetëm prekja ose përkëdhelja e fëmijës do ta qetësojë. Ndaloni sjelljen e tij me një koment të lehtë, si për shembull "A e sheh se çfarë po bën qeni?, ose "Më duket se ra zilja e derës?" Një shaka e juaja apo thjesht një fytyrë qesharake mund të ndihmojë këtë situatë. · Mundohuni të qëndroni të qetë. Nëse ju bërtisni, apo zemëroheni, ka të ngjarë që t'i përkeqësoni gjërat. Kujtoni se sa më shumë vëmendje do t'i kushtoni kësaj sjelljeje, aq më shumë do të ketë mundësi që ajo të përsëritet në të ardhmen. · Shfaqje të vogla zemërimi si e qara, ulërima, zakonisht edhe mund të bëni sikur s'i vini re. Qëndroni pranë, apo mbani në krahë fëmijën pa i folur, deri kur ky të qetësohet. Kjo i tregon mbështetjen tuaj. Nëse ju nuk mund të qëndroni të qetë, largohuni nga dhoma. · Disa kriza nervozizmi nuk mund të injorohen. Sjelljet më poshtë nuk janë të pranueshme dhe nuk duhet bërë sikur s'i vini re: - Rrahja ose goditja e prin-

dërve apo njerëzve të tjerë, - Flakja e sendeve në vende të rrezikshme,. - Ulërima apo bërtitja e zgjatur. Në këto raste përdorni një ndalim të përkohshëm për ta larguar fëmijën tuaj nga burimi i zemërimit të tij. Nëse ju nuk mund të qëndroni të qetë tek dhoma që e keni çuar fëmijën për ndalim, largohuni nga dhoma. Prisni një-dy minuta, deri kur e qara e tij të ndalojë, përpara se të riktheheni. Më tej ndihmojeni fëmijën që të interesohet për diçka tjetër. Nëse fëmija juaj mund të kuptojë, flisni me të për atë që ndodhi dhe diskutoni mënyra të tjera për ta kapërcyer këtë një herë tjetër. Ju nuk duhet asnjëherë ta ndëshkoni fëmijën tuaj për krizat e nervozimit, sepse mund të fillojë të mbajë përbrenda shumë ankth e mërzi, e cila nuk është e shëndetshme për të. Përgjigjja juaj ndaj këtyre shpërthimeve duhet të jetë qetësia dhe mirëkuptimi. Kur fëmija të rritet do të mësojë si t'i zotërojë emocionet e forta. Mbani mend, është normale që fëmija provon durimin, rregullat dhe kufijtë e prindërve të tij. Megjithëse mund t`ju duket e mirë, mos e shpërbleni fëmijën tuaj për të ndaluar një krizë nervozizmi. Shpërblimi me diçka mund ta më-

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

281

sojë fëmijën se me këto shpërthime ai fiton gjithnjë. Kur krizat e nervozizmit nuk nxjerrin asgjë për fëmijën tuaj, ka më pak të ngjarë që ai t'i vazhdojë. Ju mund të ndiheni fajtor kur i thoni "jo" fëmijës. Jini këmbëngulës dhe mënjanoni dhënien e sinjaleve të përziera. Kur prindërit nuk vendosin qartë disa rregulla, ka më shumë vështirësi për fëmijët të kuptojnë cilat rregulla janë të palëvizshme dhe cilat janë më të lehta për t'u ndryshuar. Sigurohuni që çdo ditë mund të zbaviteni së bashku me fëmijën tuaj. Mendoni me kujdes për rregullat dhe kufijtë që keni vendosur dhe mos vini shumë të tillë. Përgjigjuni në të njëjtën mënyrë, kur fëmija juaj thyen rregullat. Fëmija juaj do të vazhdojë të ketë kriza nervozizmi deri në mes të moshës katërvjeçare. Gjatë kohës së këtyre krizave, sjellja e tyre është normale. Duhet kohë për të, që të mësojë të kontrollojë inatet e tij. Nëse këto shpërthime janë të rënda dhe ndodhin shumë shpesh, mund të jenë një shenjë e hershme e problemeve emocionale. Flisni me pediatrin tuaj nëse fëmija dëmtohet shumë gjatë këtyre krizave, mban frymën, i bie të fikët, apo nëse krizat e nervozizmit përkeqësohen mbas moshës 4 vjeç. Ka rëndësi të kuptoni që krizat e

nervozimit janë një pjesë normale e rritjes. Këto kriza nuk janë të lehta për t'u kaluar dhe mund të jenë pak frikësuese për ju dhe fëmijën tuaj. Duke përdorur një sjellje të dashur, mirëkuptim dhe këmbëngulje, do ta ndihmoni fëmijën tuaj të kapërcejë këtë pjese të zhvillimit të tij.

RRAHJET, KAFSHIMI DHE GODITJET

Rrahjet dhe kafshimi Është e natyrshme që të gjithë njerëzit të kenë në disa raste ndjenja agresive. Si të rritur, ne kemi mësuar t'i kontrollojmë këto ndjenja. Fëmijët shpesh janë fizikisht agresivë - ata kafshojnë, gërvishtin, godasin të tjerët. Këto sjellje, ju si prindër mund t'i ndeshni shpesh dhe ato shfaqen ndoshta më të shpeshta, që pas ditëlindjes së parë të fëmijës. Ju e mbani mend luftën që keni bërë për të kontrolluar sjelljen agresive apo shkatërruese të fëmijës tuaj gjatë këtyre viteve! Gjatë zhvillimit të fëmijës në këtë periudhë, është normale që ata të kafshojnë ndonjëherë, por kafshimi i vazhdueshëm mund të jetë një shenjë që fëmija ka probleme emocionale, ose të sjelljes. Gjatë kësaj periudhe fëmijët mund të zihen ose të godasin shokët e tyre të lojës, por duhet kujdes sepse agresioni i shpeshtë dhe/ose i rëndë fizik mund të tregojë se një

282

PJESA IV

VITI I TRETË

fëmijë ka probleme serioze emocionale, që kërkojnë vlerësimin dhe ndërhyrjen e profesionistëve. Rrahja e vazhdueshme ose kafshimi kur një fëmijë është në çerdhe, kopsht, mund të jetë një problem serioz i sjelljes, e për këtë duhet kontrolluar nga mjeku pediatër. Në këtë moshë fëmijët rrinë më shumë me moshatarët e tyre dhe pritet që ata të jenë të aftë të zënë miqësi dhe të shoqërohen me ta. Kafshimi Mjaft fëmijë fillojnë kafshimin agresiv ndërmjet moshës 1-3 vjeç. Kafshimi mund të jetë një mënyrë për të provuar fuqinë që ata kanë për të tërhequr vëmendjen. Disa fëmijë kafshojnë sepse janë të pakënaqur, xhelozë, në ankth. Ndonjëherë kafshimi mund të jetë pasojë e një disipline të shtrënguar, të rreptë, ose pasojë e një dhune fizike. Në këtë periudhë ju si prind duhet të mbani mend se fëmijët që janë në kohën e daljes së dhëmbëve, mund të kafshojnë. Çfarë duhet bërë: · Thoni menjëherë "JO", me një ton zëri të qetë, por këmbëngulës dhe mospranues. · Një fëmijë deri 2 vjeç, kapeni me butësi dhe mbajeni fort (teknika e përqafimit), ose uluni diku dhe qëndroni me të · Një fëmije më të rritur (2-3 vjeç) mund t'i thoni fjalë të tilla "nuk është mirë të kafshosh,

sepse kjo u dhemb njerëzve" · Asnjëherë MOS e kafshoni fëmijën, për t'i treguar se si dhemb kafshimi. Kjo i mëson një sjellje jo të mirë. · Nëse kafshimi vazhdon, tregojini fëmijës se kur sillet kështu, do të ketë pasoja. Për shembull mos e mbani në krah, apo mos luani me fëmijën për një periudhë të shkurtër kohe pasi ai/ ajo ka kafshuar dikë. Nëse këto teknika të thjeshta apo ndërhyrje nuk japin rezultat dhe kafshimi është shumë i shpeshtë, prindërit duhet të flasin me mjekun specialist pediatër për t'i orientuar më tej se ku duhet të drejtohen. Rrahjet dhe goditjet Fëmijët e moshës 1-3 vjeç dhe ata të moshës parashkollore shpesh luftojnë dhe rrihen me moshatarët e tyre, gjatë kohës së lojrave. Ndonjëherë fëmijët pa qëllim nuk qortohen për sjelljen agresive nga prindërit, sepse për momentin u pëlqen ajo që bëjnë, duke parë sa i fortë është fëmija i tyre. Për shembull, një fëmijë mundet të shtyjë një fëmijë tjetër, ta rrëzojë atë dhe t'i marrë lodrën. Nëse fëmija qan dhe largohet, fëmija agresiv ndihet i suksesshëm, sepse ai ka fituar lodrën dhe ne qeshim me këtë situatë apo krenohemi me fëmijën, se është trim. Çfarë duhet bërë: · Është më mirë të ndërhyjmë tek

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

283

·

·

·

·

·

·

fëmija përpara se ai të fillojë të godasë. Për shembull, ndërhyni sapo shikoni se fëmija juaj është i mërzitur apo po fillon të mërzitet, lodhet etj. Kur fëmija i vogël lufton shumë gjatë lojës me moshatarët e tjerë, shiheni më nga afër. Nëse fëmija godet një fëmijë tjetër, ndajini menjëherë. Më tej, përpiquni ta qetësoni fëmijën tuaj dhe mbani pranë edhe fëmijën tjetër. Fëmijëve deri 2 vjeç mund t'u thoni "Jo ta godasësh shokun, se goditja e dëmton, i dhemb" Për fëmijët 2-3 vjeç mund të thoni "E di që je i zemëruar, por mos godit. Goditja dhemb". Kjo fillon t'i mësojë fëmijës tuaj butësinë. Mos e godisni një fëmijë nëse ai/ajo po godet të tjerët. Kjo u mëson fëmijëve të përdorin sjelljen agresive. Prindërit nuk duhet të injorojnë apo të lejojnë lojën me rrahje dhe luftë midis fëmijëve moshatarë.

Studimet kanë treguar se fëmijët të cilët janë fizikisht agresivë në moshë të vogël ka më shumë mundësi ta vazhdojnë këtë sjellje kur të rriten. Studimet gjithashtu kanë treguar se fëmijët të cilët kanë parë shpesh skena dhune në televizor, video dhe filma, sillen më egër dhe më agresivisht.

SI T'I MËSOJMË FËMIJËS ZAKONE TË MIRA NË LIDHJE ME SHIKIMIN E TELEVIZORIT

hpesh herë prindërit e konsiderojnë televizorin si mjetin për të qetësuar dhe pushuar për vete dhe fëmijën, që ka lëvizur shumë gjatë gjithë ditës. Por studimet kanë treguar se kalimi i një kohe të gjatë përpara televizorit mund ta dëmtojë fëmijën. Televizori mund të ketë edhe efekte pozitive në zhvillimin social, emocional dhe mendor të fëmijës, por kur ai shikohet në masën e duhur nga fëmija. Rekomandimet e specialistëve janë që fëmijët e moshave 2-3 vjeç duhet të shikojnë jo më shumë se 1-2 orë në ditë televizor. Përse shikimi i televizorit mund t'i dëmtojë fëmijët? Shikimi i televizorit pakëson ko-

S

Kur rrahja ose goditja është e shpeshtë, kjo mund të jetë një shenjë se fëmija ka një problem tjetër. Për shembull mund të jetë i pikëlluar, ka problem të kontrollojë zemërimin, ka shenja dhune, ose është trajtuar keq në çerdhe, shkollë, apo aty ku ka qendruar për përkujdesje gjatë ditës, ose në shtëpi.

284

PJESA IV

VITI I TRETË

hën për të mësuar dhe zbuluar gjëra të reja. Fëmija ka nevojë të ecë, të vrapojë nëpër shtëpi, të vizatojë, këndojë etj, për të zbuluar botën përreth tij. Gjithashtu fëmijët e vegjël kanë nevojë për kohë të lirë, që të mësojnë nëpërmjet lojës, duke zhvilluar imagjinatën e tyre. Nëse çdo moment i lirë do të kalohet përpara televizorit, fëmija nuk do të luajë më dhe nuk do të përparojë në zhvillimin e tij emocional, njohës social. Televizori mëson fëmijët të arrijnë gjithçka në moment dhe pa u lodhur. Të shikosh televizor është e lehtë. Ju nuk keni nevojë të lodheni për ta arritur këtë gjë. Pra fëmija do të marrë në çast atë që pëlqen, por jeta e vërtetë nuk është ashtu dhe që diçka të japë rezultate, kërkon punë e mundim. Duke parë televizor, mendimi dhe sjellja e fëmijës mund të ndikohen nga dhuna. Duke parë shumë dhunë në televizor, fëmija mund të ketë tre efekte negative. Ai mund: · të bëhet më pak i ndjeshëm ndaj dhimbjeve dhe vuajtjeve të tjerëve · të ketë më shumë frikë ndaj botës përreth · të sillet në mënyrë më agresive ndaj të tjerëve. Shikimi i televizorit pakëson ko-

hën për lidhje sociale. Koha që kalojnë duke parë televizor, i largon fëmijët nga lidhjet dhe loja me njëri tjetrin. Shikimi i televizorit mund të pakësojë aktivitetin fizik të fëmijës. Fëmijët e vegjël janë gjithnjë në lëvizje, e cila i mban ata zakonisht të hollë dhe të shëndetshëm. Edhe nëse fëmija juaj nuk është mbi peshë, lëvizjet janë me shumë rëndësi për rritjen dhe zhvillimin e tij . Gjatë shikimit të televizorit fëmija kalon shumë kohë ulur. Fëmijët kanë nevojë për aktivitete fizike, që të fitojnë aftësitë e përshtatshme të zhvillimit për kohën. Pra pasojat negative të televizorit nuk pakësohen, edhe kur fëmija shikon programe për fëmijë. Nuk ka rëndësi sa "edukativ" është programi, nuk është mirë që ai ta kalojë një pjesë të rëndësishme të jetës së tij ulur, duke parë ekranin. Më poshtë janë disa ide, që mund t`ju ndihmojnë të përfitoni nga mënyra e drejtë e shikimit të televizorit. Sugjerimet e mëposhtme gjithashtu mund të ndihmojnë në mbrojtjen e fëmijës tuaj nga ndikimet negative të televizionit: · Jepini mundësi fëmijës të shikojë programet që janë për të gjithë familjen. Sigurohuni që fëmija juaj të mos shikojë programe që shfaqin dhunë, seks dhe gjuhë ofenduese.

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

285

· Shikojini programet e televizorit së bashku me fëmijën tuaj, mos e lini atë vetëm para një bote të madhe e që shpesh ka nevojë për shpjegime. Mos e përdorni televizorin si një kujdestar për fëmijën që të keni mundësi të bëni ndonjë punë tjetër. Mos lejoni që fëmija juaj të shikojë televizor në dhomën e gjumit. · Diskutoni vlerën që jep programi i televizorit së bashku me fëmijën tuaj. Kërkoni së bashku me fëmijën se çfarë mesazhi ka dhënë programi. Përdorni aktivitete shtesë, të cilat do të përforcojnë më tepër zhvillimin e materialit të paraqitur në program. · Jini të kujdesshëm në ato shembuj që ju jepni si prindër. Fëmijët shumë prej vlerave dhe ideve të tyre i mësojnë prej prindërve. Gjithashtu, përpiquni që t'i shpjegoni rregullat kryesore të shikimit të televizorit në shtëpi edhe edukatorëve, gjyshërve, dhe kujdestarëve që mund të ketë fëmija juaj. · Kufizoni kohën e të parit të televizorit nga një orë ose më pak tek mosha 1- 2 vjeç, dhe deri në 2 orë ose më pak, për fëmijët e moshës 3-6 vjeç. Përdoreni kohën tjetër që mbetet për t'i mësuar atij aftësi të tjera, si të lexuarit dhe të shkruarit, ose vizitoni një vend në natyrë, një muze historik, kopshtin

·

·

·

·

zoologjik. Të mësuarit kërkon kohë, por në fund është mjaft i vlefshëm. Fëmijëve më të mëdhenj duhet t'iu krijohet mundësia që të planifikojnë vetë se çfarë duhet të shikojnë që më parë në televizor, por kjo duhet të bëhet nën kujdesin e prindërve. Lavdërojeni fëmijën kur ai bën zgjedhje pozitive, dhe nxiteni atë që të bëjë kritika apo të analizojë atë që sheh në televizor. Ndihmojeni fëmijën që të bëjë ndryshimin midis realitetit dhe fantazisë, përallës. Diskutoni dhe shpjegoni arsyet pse nuk mund të shikojë programe të veçanta. Përdoreni këtë si një mundësi për t'i ngritur vlerat fëmijës, duke e ndërgjegjësuar për vlerat që ju mendoni se janë të rëndësishme. Përcaktoni një orar për kohën e gjumit të fëmijës, që të mos ndryshojë sipas programeve televizive që do të shikojë fëmija. Nëse fëmija juaj është i interesuar për një program, i cili shfaqet në kohën që duhet të shkojë në shtrat, përdorni një video-regjistrues për ta regjistruar dhe për ta shfaqur atë, pasi ai të zgjohet. Televizioni është një mjet tepër i fuqishëm në reklamimin e lodrave apo të produkteve të ndryshme për fëmijë. Diskutoni reklamat me fëmijën. Ndihmojeni fëmijën që të kuptojë

286

PJESA IV

VITI I TRETË

teknikat dhe deklaratat e tepruara që përdorin reklamat, për t'i nxitur ata ta blejnë produktin, i cili nuk ka ndonjë vlerë të veçantë. · Mbylleni televizorin gjatë vakteve të ngrënies. Mbylleni televizorin kur vijnë vizitorë në shtëpi dhe gjatë kohës së studimit. Mos e përdorni televizorin për shoqëri. · Vendosni një rregull që detyrat dhe aktivitetet e tjera që ju mendoni si të arsyeshme, duhet të mbarojnë përpara se fëmija juaj të mund të shikojë televizorin.

kryejë eksplorimet në botën e përreth, pa rreziqe. Kuzhina Kuzhina është plot me mundësi rreziqesh për fëmijën, të cilat shtohen nëse ju jeni shumë të zënë me punët e shtëpisë: · Shumica e rreziqeve për fëmijët (rreth 2/3) ndodhin midis tenxhereve dhe sobave. Prandaj përpiquni që t'i mbani sa më larg fëmijët tuaj nga zona e pjekjes (për shembull furra), kur jeni duke gatuar. Mos harroni se soba, tenxheret që ziejnë dhe hekurat e hekurosjes, mbesin shumë të nxehtë për shumë kohë, edhe pasi kemi mbaruar punë me to. · Në momentin që bëhet gjella, mbajini ushqimet dhe lëngjet e nxehta në qendër të tavolinës, në mënyrë që fëmija të mos ketë mundësi t'i kapë. Gjithashtu mbulesën e tavolinës duhet ta vendosni në atë mënyrë, që fëmija të mos ta tërheqë dhe t'i bien përsipër të gjitha ushqimet e nxehta. · Mbani të gjitha thikat, pirunët, hapëset e tapave dhe aparatet e ndryshme grirëse, prerëse, rende etj. larg vendeve që mund t'i arrijë fëmija. Për të mos i penguar fëmijët në zbulimet e tyre, një ose dy sirtare mund t'ja lini atyre dhe t'i mbushni me sende që mund t'i marrin pa problem, ndërsa të gjithë

SIGURIA E FËMIJËS NË SHTËPI DHE JASHTË SAJ

Siguria e shtëpisë Që të gjithë fëmijët mund të bëhen lehtësisht viktima të aksidenteve, sepse dëshira e tyre e vazhdueshme për të zbuluar dhe studiuar mjedisin që i rrethon, për shembull, të gjitha dhomat e shtëpisë, është më e madhe sesa aftësia e tyre për të parandaluar rreziqet. Shumë rreziqe mund të parandalohen dhe është detyra juaj që të gjeni mënyrën sesi fëmija të mos dëmtohet. Megjithatë kjo gjë nuk do të thotë që t'ia kufizoni aktivitetet fëmijës tuaj, por thjesht të siguroheni që ai të mund të luajë dhe të mund të

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

287

sirtaret që kanë sende të rrezikshme për fëmijën, duhet të jenë të bllokuar me çelësa, që mos të hapen. · Frigoriferi është një pajisje në kuzhinë, ku fëmija shumë lehtë mund të hapë derën e të pijë lëngje apo pije, jo të përshtatshme për moshën e tij. Edhe pjesa e ngrirjes e frigoriferit është mjaft e rrezikshme, sepse akulli shkakton djegie njësoj si zjarri. · Bëni të mundur që fëmija të mos e prekë koshin e plehrave. Kini kujdes: · Vini ilaçin e enëve dhe të gjithë pastruesit e tjerë, në një vend të sigurt. · Ruajini qeskat, larg vendeve që mund t'i kapë fëmija. · Vendosini lëngjet e nxehta, larg buzës së banakut të kuzhinës. · Vendosni mbrojtëse përreth furnellave të gatimit dhe rrotullojini dorezat e tiganëve, që të rrinë sa më larg buzës. Përdorni vatrat e pasme të sobës së gatimit, në vend të atyre të përparme. · Blini kabllo në formë spirale për pajisjet elektrike ose sigurohuni që kabllot me të cilat ato janë të pajisura të jenë të shkurtra. · Mbani të gjitha lëndët larëse të shtëpisë dhe koshin e plehrave në një dollap të sigurt, që fëmija të mos ta hapë dot.

· Mos e lejoni fëmijën të prekë xhamin e furrës, kur ajo është e ngrohtë. · Mbuloni dyshemenë me material jorrëshqitës dhe pastroni menjëherë lëngjet apo yndyrnat që mund t'ju derdhen në dysheme. Dhoma e gjumit Fëmija juaj do të kalojë shumë kohë në dhomën e gjumit, kështu që bëni të mundur që ta eksplorojë atë pa rreziqe: · Mos vini jastëk tek krevati i vogël, nëse fëmija juaj nuk ka mbushur ende dy vjeç dhe mos vendosni mbrojtëse plastike të pafiksuara tek dysheku. · Mos përdorni kurrë lidhëse për të varur lodra në krevatin e fëmijës së vogël, sepse ato mund t'i përdridhen rreth qafës. · Mbani lodrat me përmasa të mëdha dhe jastëqet e mëdha jashtë krevatit, sepse fëmija mund t'i përdorë si shkallë apo varëse për t'u kacavjerrë dhe për t'u rrokullisur poshtë krevatit. · Mos varni lodra nga një krah i krevatit në tjetrin, kur fëmija është në gjendje të qëndrojë në këmbë, sepse ai do të përkulet që t'i kapë dhe mund të rrëzohet. · Lodrat duhet të jenë prej materiali johelmues dhe të padjegshëm dhe nuk duhet të kenë

288

PJESA IV

VITI I TRETË

·

·

·

·

·

·

·

·

·

qoshe, buzë që presin, apo pjesëza të vogla që mund të gëlltiten. Vendosni ganxha tek dritaret, që të mos hapen plotësisht. Më e mira do të ishte që dritarja të hapej nga lart (sopraluçe). Sigurohuni që mobiljet të jenë të forta (të mos lëvizen kollaj) dhe me qoshe të rrumbullakosura, jo me kënde të mprehta. Ndërrojeni, visheni, zhvisheni fëmijën në një vend tjetër, jashtë krevatit. Ruani lodrat në një dollap apo sirtar të ulët, që fëmija juaj t'i arrijë pa u kacavjerrë, apo pa hipur diku që mund të rrëzohet. Kur radiatorët (kaloriferët, reflektorët) janë të ngrohtë, mbulojini ato me peshqir të lagur, që të mos thahet ajri. Sistemoni fundin e krevatit të fëmijës në pozicionin më të ulët (kur mund të lëvizet), para se fëmija të ketë mësuar që të qëndrojë në këmbë, sepse mund të varet nga krevati dhe të bjerë poshtë. Krevati i fëmijës duhet të qëndrojë larg ngrohësve. Mos e vendosni krevatin e fëmijës poshtë dritareve, sepse fëmijët kanë qejf të ngjiten kudo. Anët e krevatit të fëmijës duhet të jenë të ngritura, të paktën 60 cm. Dyshemeja duhet të jetë pa pengesa, rrugica, të ngritura të

tjera. Tapetet dhe moketet nuk janë të këshillueshme, se është e vështirë të pastrohen përditë. Kështu mund të grumbullohet pluhuri i shtëpisë, që ndikon tek fëmijët që kanë alergji. Banja · Mos e lini kurrë fëmijën tuaj vetëm në banjë, qoftë edhe për pak sekonda, derisa të mos ketë mbushur të paktën 2 vjeç e gjysmë. · Përdorni një tapet të vogël banje, kundër rrëshqitjes. · Mbyllni kapakët e WC. · Të luajë me ujin, është një nga zbavitjet më të pëlqyera të fëmijës; por ka rrezik që duke hapur rubinetin e ujit të nxehtë, mund të digjet. Për t'i dalë para kësaj, rregulloni bolierin, skaldabanjën, në një temperaturë më të ulët se 50 gradë celcius. · Kur i bëni banjë fëmijës tuaj, para se ta fusni në vaskë apo në dush, kontrolloni temperaturën e ujit. Aksidentet e tjera që mund të ndodhin në banjë, mund të parandalohen lehtësisht, duke marrë disa masa paraprake: · Vendosini veglat e rrojës apo mjetet kozmetike (buzëkuq, parfum etj.) aty ku fëmija nuk i kap dot. · Mbuloni me peshqir ngrohësit. · Mbajini lëndët larëse, detergjentët, lëngjet dhe furçën e pastrimit të WC-së në një do-

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

289

llapth të mbyllur, që nuk hapet dot nga fëmija. · Nëqoftëse dushi ka një portë prej xhami, zëvendësojeni atë me një perde, ose vendosni një xham të pathyeshëm. Dhoma e ndenjies Në rast se keni fëmijë të vegjël, do të ishte më mirë që dhomën e ndenjes mos ta ngarkonit shumë me mobilje të rënda. Duhet të keni parasysh se një shtëpi nuk duket njësoj, nëse shikohet me sytë e një fëmije që fillon të ecë dhe vrapojë. Duke qenë se fëmija duhet të ketë mundësi të lëvizë lirisht, pa u rritur me frikën e rrezikut dhe pa u ndaluar, na takon ne ta kthejmë shtëpinë tonë në një shtëpi për fëmijë: · Kur blini mobilje me tapiceri, sigurohuni që në dyqan se në rast se bie zjarr, ato nuk do të prodhojnë avuj helmues. · Vendosni televizorin jashtë mundësive që ka fëmija për ta arritur, në mënyrë që të mos ta kapë me dorë pjesën e pasme të tij. · Mos lini cigare rreth e rrotull, fije shkrepëse, alkool, gjilpëra, gishtëza, kopsa, gërshërë të vogla dhe sende të tjera qepjeje ,apo monedha. · Mbani larg fëmijës bimët/lulet e apartamentit, sepse disa prej tyre janë helmuese. · Të gjitha sendet e vendosura mbi mobilje, që mund të jenë të thyeshme si abazhurë, tavlla,

vazo, duhet të jenë aq larg, sa fëmija të mos i marrë dot. Më e mira do të ishte të vinit sa më pak nga këto sende zbukurimi, sepse edhe kur ato janë larg fëmija prapë mund të vritet, për shembull mund të tërheqë kordonin elektrik të abazhurit dhe të dëmtohet. · Hiqni çentrot, mbulesat mbi mobilje, sepse fëmija mund të kapet tek to dhe të rrëzohet. · Nëqoftëse dyert dhe dritaret kanë pjesë xhami, zëvendësojini me xhama të përforcuar sigurie, mbulojini me një cipë plastike transparente ose ngjisni mbi to disa ngjitëse me ngjyra, që fëmija t'i shohë dhe të mos të përplaset me xhamin. Mos mbani tavolina me suprinë prej xhami. Ballkoni Nëse dhoma e ndenjes apo kuzhina ka derë që të nxjerr në ballkon, duhet të shikoni mirë hapësirat midis kangjellave, lartësinë e parmakut dhe ta ngrini deri në një lartësi që fëmija të mos të përkulet dot, apo të hedhë sende nga ballkoni. Hiqni vazot e luleve nga parvazi, sepse fëmija mund të kapet tek ato. Korridori dhe shkallët · Siguroni dyert me çelës, para se fëmija juaj të mësojë të ecë si mace (këmbadorazi), apo të ngjisë shkallët.

290

PJESA IV

VITI I TRETË

· Sigurohuni që korridori, shkallët dhe sheshpushimet e tyre, të jenë të ndriçuara mirë, si dhe që fëmija të mos mundë të fusë kokën, apo të kalojë midis shufrave të kangjellave. · Mos lini lodra, grumbuj rrobash apo sende të tjera në shkallë, nëqoftëse keni shkallë brenda shtëpisë. · Sigurohuni që dryni i portës kryesore (në rast se keni shtëpi me oborr) nuk mund të arrihet nga fëmija. · Riparoni pjesët e tapeteve që mund të jenë shkëputur pjesërisht, shqepjet apo grisjet e tapeteve apo veshjeve të dyshemeve, nëqoftëse këto janë të llustruara (luçiduara), si dhe fiksoni nga ana e pasme e tapetit një bazë që pengon rrëshqitjen. Në dyshemetë e llustruara, mos e lejoni fëmijën që të ecë me çorape që rrëshqasin. Nëqoftëse e lini të ecë këmbëzbathur, sigurohuni që të mos ketë ashkla që gërvishin këmbët. Elektriciteti · Goditjet elektrike nga impiantet e ndryshme mund të jenë shumë të rënda, prandaj reduktojeni në minimum mundësinë që fëmija juaj të bëhet viktimë e këtij incidenti me ndihmën e këtyre porosive: · Fikni pajisjet elektrike kur nuk i përdorni. · Mos lini kurrë kordona zgja-

tues të përhapur nëpër shtëpi. · Mbuloni prizat që nuk i përdorni me një kapak prize, ose me nastro izolant. · Kontrolloni rregullisht të gjitha kavot elektrike dhe zëvendësojini ato që janë me fije elektrike të zhveshura. Rreziku i helmeve që keni në shtëpi Kur një fëmijë sillet nëpër shtëpi gjithnjë duhet mbikqyrur. Mund të ndodhë që ai, i shtyrë nga kureshtja, të gëlltisë lëndë helmuese që ju i keni lënë në vende të pasigurta. Si rregull i parë: asnjëherë mos u bllokoni nga paniku, sepse çdo minutë mund të jetë vendimtare për fëmijën. Mos përdorni mjete që mendoni se janë të përshtatshme për situatën e krijuar, në rast se nuk ju ka këshilluar më parë ndonjë personel mjekësor, për shembull të provokoni të vjella, apo (siç keni dëgjuar nga njerëz të tjerë) t'i jepni për të pirë qumësht. Kjo është e gabuar, sidomos për disa lëndë që janë avulluese si diluenti, benzina, vajguri, sepse provokimi i të vjellave dhe pirja e qumështit mund të shtojë edhe më shumë thithjen e tyre. Rregullat e parandalimit Duhet të kini parasysh disa rregulla parandalimi në lidhje me këto aksidente:

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

291

Lëndë jo të rrezikshme Lëndë pak helmuese Nëse gëlltiten në sasi të vogla, nuk shkaktojnë ndonjë dëm të rëndë: · Bojrat e ujit, · Detergjentët e · niseshteja, shtëpisë (veç atyre · produktet kundër për larjen e rrobave), djersës, · Shampot dhe produk· plastelina, tet pas rrojes që · qirinjtë, përdorin burrat (nëse · qymyri, nuk kanë alkol) · hiri i duhanit, · ushqime për kafshë shtëpiake, · zamku, · kremra kozmetikë me oksid zinku, · deodoranti, · shamitë e letrës, · filtri i cigares së pandezur, · letrat e aluminit që përdoren në kuzhinë, · fotografitë, · shkumësi, · gazeta, · goma, fshirësja e gomës, · boja e shkrimit (pa anilinë), · boja e stilolapsit, · lapsat, · lapsat me ngjyra, · plastika, · ndryshku, · xheli, · stuko, · balta.

Lëndë shumë helmuese:

· Pesticidet, · helmet për minjtë, kacabunjtë, etj, · tretës solventë me anilinë, · insekticidet për miza, mushkonja, etj, · plehrat për bimët, lulet, · pastruesit me klor, apo lëndë të tjera gërryese të sobës, · pastruesit e metaleve, · pastruesit e xhamave, · zhbllokuesit e tubave, · pastruesit kundër ndryshkut, · kremrat depiluese (që heqin qimet), · diluentët për manikyrin.

· Të gjithë lëndët helmuese duhet të mbahen larg vendeve ku mund të arrihen nga fëmija,

të mbyllura me çelësa. · Enët që i mbajnë këto lëndë duhet të mbyllen fort dhe të

292

PJESA IV

VITI I TRETË

kenë të shkruar emrin e lëndës, që t'i dalloni, veçanërisht plehrat kimike. · Asnjëherë mos i lini shkrepset në vende që mund t'i gjejë fëmija, jo vetëm për rrezikun e zjarrit, por edhe sepse lënda që ndodhet në kokën e shkrepseve është helmuese. · Jo të gjitha produktet helmuese që fëmija mund të prekë, kanë të njëjtën shkallë helmimi. Duke i ndarë këta produkte sipas shkallës së rrezikshmërisë së tyre, mund të kemi tri lista: Në lidhje me bimët, më të rrezikshme janë kërpudhat, farat e oleandrit, që kanë lëndë të tilla që mund të dëmtojnë rrugët e frymëmarrjes, rrushku, dëllinja, që ka kokrra shumë helmuese që mund të shkaktojnë probleme të zemrës. Duke folur për ilaçet që janë helmuese, më të rrezikshme janë antidiabetikët dhe ato kundër azmës (e në këtë rast ato që kanë teofilinë), si dhe të gjithë ngacmuesit e sistemit nervor. Siguria për fëmijën jashtë shtëpisë Çfarë duhet të merrni me vete kur dilni shëtitje Një karrocë e vogël dhe një karrige e vogël sigurie për në makinë, janë gjërat më të rëndësishme kur dilni shëtitje. Pajisje të tjera janë: një çantë për ndërresat e fëmijës, ndë-

rresa të brendshme, qese plastike. Është e nevojshme të merrni dhe një mbajtëse për lëngje frutash, ujë etj, ose një gotë të vogël dhe lodrën që i pëlqen më shumë. Kur dilni për shëtitje nëpër qytet për të blerë në pazar, në park apo shkoni në shtëpinë e një mikeshe, gjithmonë do t'ju duhet të bëni kujdes. Çdo gjë e mrekullon fëmijën, bllokimet e trafikut, punimet në rrugë, njerëzit e panjohur; pra provoni ta shikoni botën me sytë e tij; përgjigjuni pyetjeve të tij dhe dëgjojeni me vëmendje kur ju tregon diçka i gëzuar. Mënyrat e transportimit Në moshën 2-3 vjeç fëmija mund të shëtitet me një karrocë të fortë me një shpinore të shtangët, por ndiqni këto këshilla me poshtë: · Lidhëset (frerët) e karrocës janë shumë të mira për të penguar fëmijën që të largohet dhe i japin atij një liri më të madhe, sesa po ta mbani për dore. Merrni me vete karrocën, për të vënë fëmijën kur është i lodhur. · Kontrolloni nëse karroca është e fiksuar mirë, përpara se të vendosni në të fëmijën. · Në karrocë vendosni gjithmonë një rrip sigurimi dhe përdoreni, kur fëmija ka filluar të qëndrojë vetë ulur. · Çdo herë që ju duhet të ndaloni, vini në veprim frenin. · Mos ia lejoni kurrë fëmijës të

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

293

hidhet lart, ose të qëndrojë në këmbë, kur është në karrocë. · Mos varni kurrë çanta në dorezat e karrocës, sepse mund të përmbyset. · Mos e lini kurrë fëmijën të luajë me një karrocë të palosur. Udhëtimet në makinë · Fëmija juaj duhet të udhëtojë gjithmonë në një karrike, nga ato që shiten në dyqanet e fëmijëve dhe janë ndërtuar posaçërisht për makinë, gjithmonë mbrapa. Asnjëherë nuk duhet të lejohet fëmija i vogël të qëndrojë në sediljen përpara të pasagjerit, edhe kur është në prehrin e prindit. · Mos lejoni kurrë që fëmija juaj ose çdo fëmijë tjetër në automobil me ju, të udhëtojë i palidhur. · Fiksojeni gjithnjë fëmijën në karriken e tij me rripin e sigurisë. · Mos udhëtoni kurrë me fëmijën midis gjunjëve ose në krahë, sepse në rast aksidenti nuk do të jeni në gjendje ta mbani. · Mos lidhni kurrë dy fëmijë me të njëjtin rrip sigurimi: nuk do të ishte masë e përshtatshme dhe rripi nuk do ta bënte punën e vet, në rast aksidenti. · Nëse keni patur ndonjë aksident të mëparshëm, ndërroni rripat tuaj të sigurimit. Karrigia e fëmijës dhe mekanizmi i kapjes do të pësonin dëmtime dhe nuk

do të ishin më të sigurta. · Për të njëjtën arsye mos blini kurrë mbajtëse, rripa sigurie ose mekanizma kapjeje të përdorura, ose të një cilësie të dytë. · Kur jeni në timon, kontrolloni dhe flisni nëpërmjet pasqyrës së mjetit me fëmijën tuaj, pa u rrotulluar mbrapa. · Përdorini bravat e sigurisë për dyert e makinës, që fëmija të mos mund t'i hapë. Mos lejoni që të përkulet nga dritarja dhe as të nxjerrë jashtë duart, kur makina është në lëvizje. · Mos e lini fëmijën vetëm në makinë. Nëqoftëse jeni vërtet të detyruar (në një rast urgjence), sigurohuni që të jenë vënë frenat e dorës, mbajini me vete çelësat e makinës dhe lëreni marshin e makinës të siguruar. · Kontrolloni ku ndodhet fëmija juaj para se të mbyllni një derë, ose ingranoni marshin indietro. Mbani parasysh që nëse fëmija është mbrapa makinës, nuk do të ishit në gjendje ta shikonit atë nga pasqyra e pasme. · Gjatë udhëtimeve me makinë mund të kërkoni të mbroni fëmijën tuaj nga aksidentet, duke e fiksuar atë gjithmonë siç është përshkruar më poshtë: Mjeti më i sigurt per ta ulur fëmijën në makinë deri në moshën 4 vjeç është: një karrige sigurie me fytyrë përpara, fiksuar në sediljen

294

PJESA IV

VITI I TRETË

Figura 34. Karrige sigurie me fytyrë përpara. e pasme, me një mekanizëm ngjitës, që është mirë ta fiksoni në qendrën e sediljes së pasme. Lidheni fëmijën me rripin e sigurisë. Disa karrige mund të fiksohen në makinë me rripat e pasmë të sigurisë. Karrigia duhet t'i përshtatet normave që tregohen në Kodin Rrugor Shqiptar. Si t'i argëtojmë fëmijët gjatë shëtitjes me makinë · Merrni me vete kasetat me përralla ose me muzikë, që i pëlqejnë fëmijës suaj. · Këndoni këngë së bashku me të. · Tregojini kafshët, shtëpitë, pyllin, detin etj. · Jepini lodra të lëvizshme. · Mbani me vete ushqime dhe lëngje. · Ndaloni shpesh. Kopshti/Oborri i shtëpisë · Mbani në vrojtim fëmijën kur

luan në kopsht. · Kur e lini të flejë në ajër të pastër, vendosni në karrocë një rrjetë kundra maceve, mizave etj. · Nëqoftëse keni bidona për të mbledhur ujë shiu, kova e fuçi me ujë në oborr, apo një pellg uji, mbulojini ose i vini rrotull një rrethim të sigurt, që fëmija të mos mund ta përmbysë apo të futet në të, sepse mund të mbytet. · Mbani rrugicat e kalimit në kushte të mira: prisni rregullisht barërat e këqija dhe myshqet, që të mos jenë të rrëshqitshme. · Mos lejoni fëmijët të luajnë në një zonë, në të cilën pak më përpara keni hedhur pesticide, apo lëndë të tjera helmuese. · Mbyllni me çelës të gjitha pajisjet e kopshtit, me të cilat punoni dhe të gjitha pesticidet (spërkatësit, lëndët helmuese) që përdorni. · Mësojeni fëmijën të mos fusë asnjë gjë në gojë, si kokrra rrushi, gjethe apo lule. · Vendosni në të gjitha kangjellat apo dyert, rreze (shul) që nuk i arrin dot. · Vendosni pajisjet e lojës së fëmijës mbi bar ose rërë, dhe jo mbi një sipërfaqe të ashpër. · Sigurohuni që bimët e kopshtit tuaj nuk janë helmuese dhe shkulni kërpudhat, sapo të kenë mbirë.

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

295

ÇERDHJA DHE PËRSHTATJA E FËMIJËS ME TË

N

ë kohën e sotme kur të dy prindërit janë në punë, gjithnjë e më shumë foshnjet dhe fëmijët e vegjël po kalojnë kohë në vende ku kujdesen të tjerë për to, si çerdhet, bebisiteri (kujdestarja, dadoja) etj. Por edhe fëmijët - veçanërisht ata të vegjlit - mbas moshës 18-24 muajsh, fillojnë të zhvillojnë ndjenjën e shoqërizimit dhe pëlqejnë kontaktet me fëmijët e njerëz të tjerë. Pra ata kanë nevojë për kujdestarë që të nxisin rritjen dhe zhvillimin e tyre, kanë nevojë të flasim, të luajmë me to, duan dashuri dhe vëmendje. Fëmijët e vegjël kanë nevojë për shumë kujdes dhe mundësi për të luajtur dhe mësuar. Zgjidhni me kujdes vendin ku do të dërgoni fëmijën tuaj për të qëndruar, si dhe llojin e kujdestarëve. Kushtojini kohë zgjedhjes së vendit se ku do ta lini fëmijën, qoftë ky çerdhe shtetërore, private, një kujdestare në shtëpinë e saj apo tuajën etj. Herë pas here, por jo shumë shpesh, bëni një vizitë në vendin ku qëndron fëmija juaj. A po sillet personeli me butësi dhe përkujdesje

me fëmijën tuaj? A luan mirë fëmija juaj së bashku me fëmijët e tjerë? Shikoni përreth çerdhes dhe kontrolloni për sigurinë që ajo ka, a është e pastër, a ka vende të rrezikshme për fëmijën etj. Sigurohuni që fëmija juaj është i lumtur aty. A shkon i kënaqur? A tregon me gëzim se çfarë ka bërë gjatë ditës? Karakteristikat që duhet të ketë një kujdestar i mirë Një kujdestar i mirë është: I dashur dhe i përgjegjshëm. · Një person që përqafon, përkund, shikon në sy dhe kënaq fëmijën, që i përgjigjet buzëqeshjes dhe interesave të saj. · Një person që i flet fëmijës rreth asaj që shikojnë, apo bëjnë. · Një shoqe loje që fut ide të reja, sende, lojra, që mbështet fëmijët në kontaktet e tyre sociale me fëmijë dhe të rritur të tjerë Respekton individualitetin e fëmijës · Një person që kupton dhe mirëpret zhvillimin e foshnjës · Njeh ritmet personale të foshnjes, stilin e tij, kufijtë dhe fuqitë e tij dhe përshtatet me to kur do të planifikojë për kohën e ngrënies, gjumit, lojës, pra njeh nevojat e veçanta të fëmijës.

296

PJESA IV

VITI I TRETË

Disa këshilla për të zgjedhur vendin ku do të lini fëmijën tuaj në kujdestari Hapi 1: Intervista me kujdestarët e çerdhes Pyetje që mund të bëni: · Sa është kostoja e çerdhes? · Sa fëmijë ka? · Sa është numri i personelit? · Sa vakte dhe çfarë ushqimesh ajo jep? · Çfarë license, çertifikatë ka nga

Bashkia? · Çfarë trajnimi ka personeli për zhvillimin e fëmijërisë ? Vizitoni dhe shikoni nëse: · Marrëdhëniet midis stafit dhe fëmijëve ju pëlqejnë. · Fëmijët janë të lumtur, të gjallë. · Qendra është e pastër, e sigurt brenda dhe jashtë saj. · Ka lodra të ndryshme dhe mjete të tjera për të mësuar.

Përparësitë e çerdhes

· Fëmija mësohet që i vogël në kontakt me të tjerët, duke u bërë i hapur dhe i shoqërueshëm. · Në krahasim me bebisiterin, apo një kujdestare të vetme, personeli i çerdhes ka më shumë garanci për eksperiencë në rritjen dhe kujdesin për të vegjëlit. Kur çerdhja mund të mos jetë zgjedhja më e mirë · Kur shëndeti i fëmijës është jo shumë i mirë dhe kontakti me fëmijë të tjerë mund ta bëjë të ketë shpesh rrufë, kollë, grip etj. · Kur vuan nga sëmundje të veçanta alergjike, që kanë nevojë për ushqime apo kushte higjienike të veçanta. · Nëse fëmija ende nuk arrin të mësohet me ndryshimin dhe mbas disa muajve ende qan, ulëret sapo e lini në çerdhe, duke mos pranuar të flejë, të hajë etj. Si të bëhet përshtatja e fëmijës në çerdhe · Mundet të vendosni të filloni me lënien e fëmijës me orar të plotë, apo vetëm gjysmë dite, sipas nevojave tuaja dhe të fëmijës tuaj. · Gjithnjë lini një periudhë kohe për përshtatjen, aq sa ka nevojë fëmija, gjatë së cilës ju mund të kuptoni nevojat e tij. · Gjatë kohës së përshtatjes, përpiquni ta mësoni fëmijën me mungesën tuaj në mënyrë shumë graduale, pa bërë përpjekje të kota që të ikni fshehurazi kur fëmija nuk e ka mendjen, apo po fle. · Njoftoni personelin e çerdhes për zakonet e të ushqyerit, shëndetin e fëmijës etj.

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

297

Pyesni kujdestarët: · A lejohen prindërit të vizitojnë fëmijët e tyre gjatë ditës. · Si i disiplinojnë fëmijët e vegjël në këtë çerdhe. · Si veprojnë ata kur kanë urgjenca mjekësore dhe sëmundje. Hapi 2: Kërkoni mendimin e të tjerëve që e kanë njohur çerdhen. Flit me prindër të fëmijëve të tjerë në çerdhe: · A është e besueshme kjo qen-

dër? · A duken fëmijët e tyre të lumtur aty? · A duket se kujdestarët respektojnë kulturën dhe vlerat e familjeve të fëmijëve? · A do t`ju rekomandonin ata që edhe ju ta dërgoni fëmijën në këtë vend? Hapi 3: Merrni vendimin Pyesni veten: · A do të jetë fëmija im i lumtur

Përcaktoni cili është stili personal i fëmijës tuaj

Fëmija juaj në pjesën më të madhe të kohës është: I përshtatshëm Fëmija juaj është fleksibël dhe përshtatet me lehtësi ndaj situatave dhe njerëzve të rinj. Ai zakonisht nuk shqetësohet nga ndryshimi i situatës dhe "ecën mirë". I kujdesshëm Fëmija juaj mendohet shumë dhe përshtatet ngadalë ndaj situatave të reja dhe njerëzve të rinj (ndonjëherë edhe me frikë). Ai ka shpesh vështirësi në periudhat kalimtare dhe ka nevojë për shumë mbështetje, që të ndihet i sigurt dhe i qetë. I ndjeshëm Fëmija juaj është shumë e apasionuar dhe i ndjen gjërat shumë thellë. Ajo shpesh ka vështirësi të kontrollojë ndenjat, dëshirat, nevojat e saj. Prandaj mund të përshtatet ose mund të mos përshtatet mirë ndaj ndryshimeve dhe periudhave kalimtare, por gjithnjë do t`ju tregojë ju se çfarë ndjen. Kërkoni për vendosjen e fëmijës: Çerdhe me grupe të mëdha fëmijësh që japin shumë mundësi për bashkëveprime dhe eksperienca të reja. Çerdhe që kanë pak fëmijë.

Çerdhe ku ka pak fëmijë dhe kujdestarja të jetë më shumë pranë tij, që të gjejë dikë që kupton emocionet e thella të fëmijës.

298

PJESA IV

VITI I TRETË

dhe i sigurt në këtë vend? · A i plotësojnë kujdestaret nevojat e fëmijës tim? · A është i përshtatshëm dhe i përballueshëm vendi ku do ta dërgoj fëmijën? · A do të ndihem mirë me zgjedhjen që bëra? Hapi 4: Ndiqeni fëmijën si po shkon Sigurohuni që të: · gjeni kohë të flisni me kujdestarët e çerdhes përditë, · flisni me to për shqetësimet tuaja,

· pyesni për rritjen dhe zhvillimin e fëmijës tuaj. stilit/temperamenti i fëmijës tuaj përshtatet me llojin e kujdestarisë (çerdhe në grupe të mëdha, kujdestari me grupe të vogla fëmijës, çerdhe private, bebisiter etj). Më poshtë janë dhënë disa këshilla se si mund të zgjidhni llojin e çerdhes, kujdestarëve për fëmijën, si dhe çfarë mund t'u kërkoni në veçanti, duke u përshtatur me stilin e fëmijës tuaj.

Si të kërkoni një kujdestare të përshtatshme

Pyesni veten: Si reagon fëmija juaj ndaj gjithçkaje që e rrethon? Nëse pjesën më të madhe të kohës fëmija juaj është : Shumë Reagues Fëmija juaj i tregon gjithë botës nëse ndihet i lumtur apo i hidhëruar. Këta fëmijë zakonisht i përgjigjen me të njëjtin vrull ngacmimeve fizike (luga që kam më vret gojën, se është e madhe!) dhe atyre emocionale (sot më lanë në fund të rreshtit, që të kërceja me litar!) Pak reagues Këta fëmijë kërkojnë më pak se fëmijët e tjerë. Ata ankohen shumë pak, janë të qetë dhe flenë shumë. Ju mund t`ju duhet të punoni shumë për të tërhequr vëmendjen e tyre gjatë lojës apo aktiviteteve të tjera.

Kërkoni për: Kujdestare që respektojnë ndjenjat e fëmijës tuaj, e ndihmojnë të shprehet në një mënyrë më të përmbajtur. Mund të kërkoni për shembull çerdhe që kanë teknika të tilla disiplinimi si "ridrejtimi i fëmijës (hutimi i fëmijës me një lodër, apo aktivitet tjetër), duke i kufizuar edhe disa zgjedhje. Kujdestare të cilat të përshtasin me butësi aktivitetet e reja dhe u lejojnë këtyre fëmijëve të zgjedhin lodrat e tyre dhe të përfshihen në aktivitete të qeta, që ata vetë pëlqejnë dhe zgjedhin.

24 - 36 MUAJ ,

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

299

Çfarë duhet të kërkoni në një çerdhe, në përshtatje me stilin dhe aftësinë e fëmijës tuaj për t'u shoqëruar me fëmijë të tjerë?

Mendoni: Sa aktiv është fëmija juaj? Nëse pjesën më të madhe të kohës fëmija juaj është : Shumë aktiv Këta fëmijë janë gjithnjë duke vrapuar, ngjitur e zbritur shkallët deri kur rrëzohen. Ata duan të arrijnë gjithçka dhe të shijojnë gjithçka e çfarëdo. Kërkoni për: Vende që japin shumë mundësi për të zbuluar dhe për lojra fizike. Gjithashtu kërkoni kujdestare të cilat lejojnë edhe përjashtime individuale, kështu fëmija juaj nuk duhet detyrimisht të qëndrojë shtrirë ose ulur, për një kohë të gjatë. Kujdestare që përfshijnë fëmijët në aktivitete të pasura shqisore, lexim, këngë, vizatim etj.

Pak aktiv Këta fëmijë kanë dëshirë të ulen në qetësi dhe të zbulojnë botën me sytë dhe veshët e tyre. Interesi i fëmijës për botën është po aq i thellë sa ai i fëmijëve shumë aktivë, por nevoja e tyre për të lëvizur, vrapuar është shumë më e pakët.

Pyetje të shpeshta të prindërve lidhur me përshtatjen në çerdhe Kam një fëmijë rreth 18 muajshe që po mësohet të shkojë në një çerdhe të vogël (çerdhe në një shtëpi private, që e drejton një grua që kujdeset për fëmijën e vet dhe tre të tjerë) dhe kam disa probleme: kur unë dal nga dera e çerdhes, ajo bërtet dhe vazhdon të bërtasë. Kam qëndruar disa mbasdite edhe bashkë me vajzën në këtë çerdhe, por nuk di si ta mësoj për largimin tim. A ka ndonjë teknikë të veçantë?

Frika e braktisjes është një frikë e zakonshme që ka fëmija, duke filluar nga mosha 8 muajsh, kur ikën nëna, pasi ka frikë se nuk do të kthehet më. Kjo ndodh më shumë në ato raste kur ka ndryshime të forta. Dora-dorës që fëmija rritet dhe fiton siguri e pavarësi, kjo frikë zhduket ose transformohet. Në këtë periudhë të jetës fëmija gjithashtu ende nuk ka kuptimin e saktë të kohës, por di se koha është një diçka pa mbarim, që duket se nuk ka as të kaluar as të ardhme. Për ta ndihmuar të kalojë këtë mo-

300

PJESA IV

VITI I TRETË

ment, nuk ka nevojë për teknika të veçanta, por vetëm për shumë durim dhe mirëkuptim. Duhet të flasim duke e qetësuar, të provojmë dalëngadalë ta lëmë në mjedisin e ri, ndoshta me një send, lodër, që i kujton nënën dhe shtëpinë e saj. Kujdestarja e çerdhes duhet të ndihmohet që të përballojë këtë vështirësi, pa u frikësuar se nuk mund ta zgjidhë dot. Shpesh ajo do të ndihet e pafuqishme, nuk është fëmija e saj, nuk di si do të reagonte nëna, ka edhe fëmijë të tjetër për t'u kujdesur etj., pra lërini kohë kohës, pa u nxituar. Më tej vajzës tuaj do t'i pëlqejë të qën-

drojë në këtë çerdhe, që pak nga pak do t'i bëhet si shtëpia e saj. Këtë vit, Erioni do të fillonte çerdhen. Deri tani për të kujdesej gjyshja, që jeton shumë larg shtëpisë tonë. Gjithë këtë kohë, ai përditë ka shkuar e ardhur me makinë dy herë në ditë, nga shtëpia jonë tek shtëpia e gjyshes. Tani dua që të fitojë njëfarë qëndrueshmërie, duke e futur në çerdhen pranë shtëpisë tonë. Mendoj se kjo është me rëndësi, edhe pse ai është i vogël, (20 muajsh), të fillojë të njohë miqtë e parë dhe të rritet. Dhe të them të drejtën, nuk

Përcaktoni: Sa social është fëmija juaj? Nëse pjesën më të madhe të kohës fëmija juaj është : Shumë i shoqërueshëm A përballet fëmija juaj ndaj njerëzve të rritur të rinj dhe fëmijëve, me buzëqeshje dhe krahë hapur? Fëmijët shumë të shoqërueshëm janë shumë të kënaqur kur ata rrethohen dhe bashkëveprojnë me fëmijë dhe të rritur të tjerë. I ngadalshëm në shoqërimin me të tjerët Fëmijët, të cilët pëlqejnë ta "marrin shtruar", mund të jenë më të ndrojtur dhe të tërhequr me të huajt dhe kanë nevojë për kohë, që të ngrohen dhe të ndjehen të qetë e të sigurt e që të bashkohen me të tjerë. Ato mund të jenë të lumtur të luajnë vetëm, ose me një apo dy fëmijë apo të rritur të tjerë. Kërkoni për: Vende që nxisin lojën në grup, apo programe me grupe të mëdha që mund të jenë të përshtatshme për të.

Vende dhe kujdestare që të lejojnë fëmijët të zgjedhin atë që pëlqejnë të takojnë, të luajnë me të tjerë; një çerdhe që ka pak fëmijë, mund të jetë në këtë rast një zgjedhje e mirë.

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

301

duroj të ngrihem që në orën 5 të mëngjesit, për t'u bërë gati për të shkuar tek shtëpia e mamasë. Pra Erioni filloi të shkonte në çerdhe, por kjo u kthye në ulërima dhe shqelma çdo mëngjes. Unë largohem shumë e hidhëruar dhe e ndiej veten fajtore. Më duket sikur bëj diçka të gabuar! Por kjo zgjati pak, një javë, sepse m'u desh të shkoja një muaj me shërbim. Burri, së bashku me mamanë time filluan ta mbanin përsëri në shtëpi fëmijën dhe ai prapë u shkëput nga çerdhja. Më vonë provuam ta çojmë përsëri

me një kushërirën e tij, të cilën ai e do shumë dhe ngulte këmbë se donte të shkonte me të në çerdhe, por asgjë nuk ndryshoi, ishte vetëm një preteks. Tani nuk di ç'të bëj, ta çoj prapë në çerdhe (megjithëse ai nuk do as t'i afrohet rrugës së saj), apo ta filloj për së mbari vitin që vjen? Mënyra si fëmija arrin ta kapërcejë "traumën" e ndarjes nga nëna me hyrjen në çerdhe, varet nga temperamenti i tij dhe nga marrëdhëniet e tij me prindërit, apo njerëzit që do më shumë. Nëse personi që e

Shikoni: A është fëmija juaj tolerant ndaj ndryshimeve dhe sfidave? Nëse pjesën më të madhe të kohës fëmija juaj është : Mjaft tolerant Këta fëmijë nuk duket se shqetësohen ndaj ndryshimeve, nëse ka ndonjë ushqim të ri, këpucë të reja, kujdestare të re. Ata përshtaten dhe përballen mirë me zhgënjimin. Ata janë këmbëngulës dhe të duruar dhe nuk tërhiqen edhe kur përballen me një detyrë të vështirë. Pak tolerant Fëmijët pak tolerantë jane të ndjeshëm ndaj ndryshimeve dhe shpesh mërziten shumë kur ndryshohet rutina e tyre. Ata zhgënjehen shpejt dhe humbasin durimin kur përballen me pengesa (si për shembull një pjesë mozaiku që nuk po e gjejnë). Kërkoni për: Vende që kanë përzierje moshash dhe japin sfida e ngacmime mbi moshën dhe zhvillimin e fëmijës.

Grupe të së njëjtës moshë ku lodrat, lojrat dhe aktivitetet janë zgjedhur sipas nivelit të zhvillimit që ka fëmija tani.

302

PJESA IV

VITI I TRETË

fut në këtë realitet të ri, është i qetë dhe jo shumë në ankth, fëmija pak nga pak do ta pranojë situatën, do të ndjehet i lidhur me persona të rritur, që janë të dashur dhe të sigurtë për të dhe të pranuar nga nëna dhe babai, si dhe do të takojë moshatarë, me të cilët do të luajë dhe do të shoqërohet. Koha dhe mënyrat e përshtatjes ndryshojnë sipas çdo fëmije dhe përballja me jetën në grup fillimisht mund t'i duket e fortë, sidomos nëse më parë nuk kishte marrëdhënie me fëmijë të tjerë. Kjo është normale, sepse mënyra e jetesës në familje është e ndryshme nga ajo në çerdhe. Prandaj futja duhet të bëhet gradualisht, veçanërisht me fëmijë që shfaqin kundërshtime, duke e lejuar nënën të qëndrojë për disa kohë me fëmijën, (ndoshta në një dhomë tjetër) që fëmija, kur ta kërkojë, ta ketë pranë për njëfarë kohe dhe kështu të mësohet me mjedisin dhe personat. Në rastin kur fëmija grindet më keq kur e ka nënën aty, është më mirë që nëna të largohet. Por frika e shkëputjes mund të rishfaqet edhe më vonë, kur fëmija po jeton një moment të vështirë në shtëpi, ose çerdhe. Pra mospranimi i çerdhes është një shqetësim personal i djalit tuaj, që duhet të dë-gjohet, jo thjesht një mungesë dëshire për të shkuar në çerdhe. Ky shqetësim nuk duhet të bëhet

një shqetësim shumë i madh për prindërit, të cilët do të fillojnë të hetojnë njëmijë shkaqe të lidhura me këtë refuzim të prerë. Edhe në këtë rast lërini kohë kohës, përshtatuni me ritmet e fëmijës, mos e quani veten fajtorë (veçanërisht nëna) për punë që kryeni jashtë familjes. Përdorni mjetet që keni (lejen e zakonshme, fundjavën në shtëpi etj) që të rrini më shumë me fëmijën dhe përpiquni e ripërpiquni (çdo moment është i ndryshëm nga ai i mëparshmi dhe nga ai që vjen pas). Vajza ime mbush tre vjeç për pak muaj. Ka filluar të shkojë në çerdhe që në moshën 16 muajshe. Përshtatja e saj ka qenë shumë e ngadaltë dhe e lodhshme, megjithëse ishte mësuar të qëndronte me persona të tjerë përveç nënës (më shpesh gjyshja, dhe ndonjëherë bebisiter); qante jo vetëm kur ndahej, por vazhdonte deri kur shkonim ta merrnim. Në pak muaj pushoi dhe qëndronte atje për të fjetur. Por u sëmur shpesh në këtë kohë, pra nuk shkonte rregullisht në çerdhe, 1- 2 ditë, pastaj prapë sëmurë, pra nuk vajti për afro tre muaj. Tani që rifilloi, megjithëse ka të njëjtat edukatore, klase, shoqe, vajza ime dëshpërohet, qan gjithë kohën dhe duket se nuk i intereson asgjë. Unë bashkë me babain e saj u përpoqëm vazhdimisht t'i flasim për të kuptuar

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

303

këtë ndryshim. I treguam se edhe ne, kur ishim të vegjël, shkonim në çerdhe. Në shtëpi duket e qetë. Kur i flasim dhe e pyesim përse qau në çerdhe, thotë vetëm që qau dhe kaq, "sepse doja mamin". Si prindër duam ta ndihmojmë ...ndoshta pa u dorëzuar (që të mos mësohet se kur qan fiton atë që do, por edhe sepse besojmë që qëndrimi me fëmijët e tjerë është një eksperiencë që e pasuron, më shumë se sa të qëndrojë në shtëpi me gjyshen). Përveç frikës natyrale të braktisjes që shoqëron fëmijërinë, por edhe më tej, vajza juaj është me të njëjtën edukatore, me të njëjtët shokë, por pa pasur mundësi të ecë njësoj me to, sepse ajo është larguar për një periudhë kohe të gjatë. Kjo kërkon përsëri një tjetër periudhë përshtatjeje për fëmijën, sepse ndërkohë ka kaluar situata të ndryshme kujdestarie (gjyshja, babai, bebisiteri etj.), momente shqetësuese për të (sëmundjet), që gjithnjë kërkojnë edhe për të rriturin një ridrejtim të ritmeve dhe të rutinës së përditshme, që shpesh janë të vështira (lodhja, këputja, veçimi etj.). Ajo që vajza juaj dëshiron dhe e shfaq me të qarën e saj është një lloj vijueshmërie (dihet që fëmijët

e kësaj moshe kanë qejf shpesh t'i përsërisin gjërat, të fiksohen në një temë). Pra ajo do të gjejë mënyrat, kohën e qëndrueshme dhe personat e qëndrueshëm, që i lejojnë të kapërcejë vështirësitë emocionale. Në kohët e fundit ka jetuar shumë situata të ndryshme, që mund t'i kenë shkaktuar ndjenja pasigurie dhe shqetësimi. Tani, duke qenë se ju dëshironi të filloni një punë me orar me të zgjatur, duhet të organizoni me burrin tuaj jo vetëm kohën për për ta marrë fëmijën tuaj nga çerdhja, por edhe kohën që duhet të kaloni me të në shtëpi. Mundohuni që të krijoni një lloj vazhdimësie, që fëmija të njohë ritmet e reja dhe të ndjehet e qetë. Por megjithatë në këtë kohë, mosha tre vjeç është kyçe për disa elemente, si përcaktimi i identitetit të vetvetes, shoqërizimi më i ndërgjegjshëm, forcimi i njëfarë pavarësie. Mos u mërzisni. Lëreni që t`ju ndihmojë koha dhe me komunikimin tuaj ta përballoni së bashku me vajzën jetën e përditshme.

KONTROLLI MJEKËSOR I FËMIJËS 3 VJEÇ

M

jeku pediatër në këshillimore do të: · peshojë dhe masë fëmijën tuaj, për t'u siguruar se po rritet i

304

PJESA IV

VITI I TRETË

shëndetshëm; · kontrollojë vaksinimin, simbas kalendarit të vaksinimit të fëmijës; · kontrollojë për probleme që shqetësojnë shëndetin në këtë moshë dhe që ai mund të vërejë si, gripi, rrufa, bajamet, që janë të shpeshta, veçanërisht për ato fëmijë që qëndrojnë në kolektiva, në çerdhe, ose me shumë fëmijë të tjerë. Gërvishtjet, djegiet, gjithashtu janë të shpeshta në këtë moshë, sepse fëmijët tre vjeçarë janë shumë të gjallë; · përgjigjet pyetjeve që ju mund të keni për ta mësuar fëmijën të arrijë kontrollin e jashtëqitjes dhe urinimit, disiplinën e fëmijës, xhelozinë ndaj vëllezërve të tjerë më të vegjël në shtëpi etj.; · pyesë për ndryshime në rutinën e jetesës së fëmijës tuaj (për shembull nëse tani ka shkuar në kopsht); · flasë me fëmijën tuaj se çfarë lojrash pëlqen, çfarë librash shikon dhe cilët janë miqtë e tij. Gjithashtu, mjeku duhet të vlerësojë edhe aftësitë e të dëgjuarit dhe të folurit të fëmijës tuaj; · japë fëmijës tuaj urdhëra, kërkesa të thjeshta për t'i zbatuar, nëse fëmija zakonisht nuk i zbaton urdhërat tuaja, apo duket se nuk dëgjon, tregojani mjekut. · japë disa këshilla për zhvilli-

min, sjelljen dhe temperamentin e fëmijës tuaj; · kontrollojë shikimin dhe dëgjimin e fëmijës. Pyetjet që mund t`ju bëjë mjeku: A ka çrregullime me gjumin? Fëmijët e kësaj moshe kanë një imagjinatë shumë të fortë, kanë frikë nga errësira, zhurmat e çuditshme, apo të qëndrojnë vetëm. Të gjitha këto bëjnë që t'i zërë gjumi me vështirësi. Kur janë në gjumë, mund të zgjohen nga ëndrra të këqija, makthe, të cilat ende vazhdojnë në këtë moshë. Fëmija 3 vjeç, flen mesatarisht 10-12 orë në ditë dhe ende ka nevojë për gjumin e pasdrekes. Çfarë pëlqen për të ngrënë? Fëmija në këtë moshë përsëri ka nevojë të hajë një ushqim të shumëllojshëm dhe të shëndetshëm, sepse kështu ka energji për të përballuar ditën e tij të lodhshme e plot aktivitete. A përdor dorën e djathtë, apo është mëngjërash? Në moshën 3 vjeç, shumë fëmijë përdorin një dorë më shumë se tjetrën. Fëmijët, të cilët mund të duket se kanë problem të zgjedhin se cilën dorë përdorin më shumë, pra të djathtën, apo të majtën, mund të kenë probleme koordinimi. Mjeku mund t'i kërkojë fëmijës të vizatojë në një fletë dhe vëzhgon dorën që përdor fëmija.

24 - 36 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT..

305

Si është me fitimin e pastërtisë? Tani mjaft fëmijë kanë mësuar mirë të përdorin uturakun, megjithëse ende mund të kenë të papritura dhe kështu mund të kenë nevojë të përdorin natën panolinat. Disa fëmijë nuk janë gati të mësojnë vetëkontrollin e jashtëqitjes dhe urinimit deri në moshën 4 vjeç. A luan fëmija juaj mirë me fëmijë të tjerë? Fëmijët tre vjeçarë ende e kanë të vështirë të shkëmbejnë lodrat me të tjeret. Mjeku do t`ju pyesë nëse fëmija juaj është bërë shumë agresiv me të tjerët; rrahja dhe kafshimi janë mënyrat më të zakonshme të fëmijës për të shprehur zhgënjimin, mërzitjen e tij. Mjeku do t`ju japë këshilla si të veproni me sjelljet agresive të fëmijës, që ju shqetësojnë dhe si të nxisni qetësimin e tij. Si reagon fëmija juaj kur e lini në çerdhe, në kopsht, apo me dikë tjetër? Megjithëse fëmija në këtë moshë ende pëlqen të qëndrojë më shumë me ju se me të tjerët, tani duhet ta ketë më të lehtë të ndahet nga ju, sesa kur ishte dy vjeç. Përshtatja ndaj largimit tuaj është një shenjë që ai/ajo është pjekur nga ana emocionale dhe është fëmijë i sigurt në vetvete.

Çfarë lojrash pëlqen të luajë? Aktivitetet që pëlqen fëmija juaj, i japin mjekut informacion se si po zhvillohet. Fëmijët në këtë moshë pëlqejnë lojrat e fantazisë ­ për shembull, organizojnë një ftesë për çaj e ëmbëlsira për kafshët pellushi, apo kukullat që kanë. Ato pëlqejnë gjithashtu leximin e librave, ngjyrosjen e figurave dhe vizatimin

Kini parasysh!!

Duhet të kontaktoni me një specialist të shëndetit, nëse në moshën 36 muaj fëmija: · Nuk ka të folur inteligjent (nuk flet fjalë me kuptim), në pjesën më të madhe të kohës · Nuk kupton dhe zbaton urdhëra dhe kërkesa të thjeshta · Nuk thotë emrin dhe moshën e tij · Nuk i pëlqen të luajë pranë fëmijëve të tjerë · Nuk përdor fjali me 3-4 fjalë. · Nuk bën pyetje · Nuk qëndron vetëm për 3-4 minuta në një aktivitet, për shembull duke parë një libër me figura; nuk luan vetëm disa minuta rresht · nuk hidhet në vend pa u rrëzuar · nuk ndihmon për t'u veshur.

306

2

Mosha parashkollore Çfarë ndodh në këta 3 vjet?

K

anë filluar "vitet magjike'... E lodhshme për prindërit, por edhe një periudhë e lumtur. Fëmija e jeton atë midis realitetit dhe ëndërrimeve/fantazisë. Imagjinata e fëmijës e bën të përditshmen magjike dhe përrallore dhe prindërit janë pjesëtarë të kësaj. Por kjo është dhe mosha në të cilën fëmija fillon të kuptojë dallimin midis përrallës dhe realitetit, duke ruajtur një fantazi të zhvilluar. Vitet e mëparshme, aq të bukura por edhe "të lodhshme", kanë mbaruar. Tani prindërit nuk kanë më një fëmijë që zvarritet, por një fëmijë më të pavarur që lëviz, flet e luan dhe që fillon të bëhet më i përgjegjshëm në lidhje me fëmijët e tjerë. Kjo është mosha ideale, kur fëmija bëhet i zoti dhe mund të përdorë aftësitë e tij. Është mosha ku ai mëson diçka të rëndësishme: të shoqërohet me të tjerët. Për këtë, fëmija tre vjeçar ka nevojë për kopshtin, grupin social të fëmijëve dhe lojrat e përbashkëta. Shtëpia nuk i mjafton më. Më shumë se çdo gjë, tani ai është një fëmijë kurioz. Kurioziteti për të zbuluar gjëra të reja e ndihmon atë të zbulojë botën, sendet, por mbi të gjitha, zbulimet e vërteta i bën në marrëdhëniet emocionale me të tjerët, në zbulimin e interesave të tjera. Gjatë tre viteve të ardhshme ai do të rritet në shumë kuptime dhe në shumë drejtime. Ai mëson të lahet dhe të kujdeset vetë për trupin e tij. Fëmijët e kësaj moshe, i kontro llojnë shumë mirë lëvizjet e duarve dhe të këmbëve, ekuilibrin e trupit. Ata tani janë të shkathët dhe të aftë të luajnë lojra dhe sporte më të organizuara. Fëmija do të zhvillohet në marrëdhëniet emocionale me njerëzit, duke krijuar raporte të reja dhe

MOSHA PARASHKOLLORE 4 - 6 VJEÇ

307

më serioze. Kjo është mosha kur ai zbulon se mund të frenojë dhe kontrollojë urinimin, duke marrë përgëzimet e prindërve dhe duke rritur vetëvlerësimin. Do të mësojë se nuk është i vetmi për prindërit dhe familjen, mund të jetë një fëmijë tjetër më i vogël që tërheq vëmendjen dhe dashurinë e të tjerëve.

Kujdes!

Mund të ndodhë që këto zhvillime të shkojnë përpara, por edhe mund të pësojnë "arrest", që do të thotë frenim ose kthim pas. Kjo ndodh kur fëmijët kanë bërë përpjekjen e parë drejt një zbulimi dhe zhvillimi dhe gjatë kësaj përpjekjeje nuk janë ndierë të sigurt. Nëse e humbasin sigurinë, ata nuk përpiqen prapë, sepse e kuptojnë rrezikun. Për shembull: mund të urinojnë përsëri një natë në krevat, dhe kuptojnë që vlerësimi për ta mund të humbasë. Mund të thonë fjalë të reja por jo të sakta, herën e dytë emocionohen më shumë. Mund të humbin sigurinë nga një fëmijë, vëlla ose motër më e vogël që vjen në familje. Atëherë fëmijët e kësaj moshe bëjnë shpërthime zemërimi ose kalojnë nga sjelljet më të pjekura në sjellje të një moshe më të vogël, si një bebe. Fëmijët e kësaj moshe kanë mësuar rregullat kryesore të gjuhës nga nëna e tyre. Gjithashtu ata kanë

pasuruar mjaft fjalorin, e rrisin atë çdo ditë dhe provojnë fjalët e reja që i dinin që më parë, por nuk i kishin shqiptuar. Tani ata kanë një fjalor që të habit. Nga lindja deri në tre vjeç, fëmijët, nëpërmjet gjuhës me të cilën u ka folur nëna dhe nëpërmjet gjuhës së tyre, kanë ndërtuar botën që i rrethon dhe marrëdhëniet me njerëzit. Kanë mësuar të njohin veten e tyre dhe kanë ndërtuar emocionet, dëshirat dhe ndenjat. Pas moshës dy-tre vjeç dhe deri në moshën 5-vjeçare, gjuha e fëmijëve i ndihmon ata t'i shprehin këto ndjenja dhe dëshira. Kështu gjuha merr rëndësi të dorës së parë për të edukuar sjelljen e fëmijëve. Më parë fëmijët i shprehnin emocionet edhe me anë të veprimeve fizike, si prekja, kapja, goditja, përmbysja, hedhja, ose nëpërmjet të qarës, tingujve, shikimeve etj. Por tani, dëshirat dhe ndjenjat shprehen nëpërmjet gjuhës, përveç veprimeve fizike. Sa më shumë prindërit t'i ndihmojnë fëmijët të shprehen me anë të gjuhës dhe lojës, aq më shumë fëmijët i mbledhin aftësitë për diçka shumë të rëndësishme: të fillojnë vetëdisiplinimin e veprimeve, aktiviteteve dhe aftësive në mënyrë krijuese dhe të përgjegjshme. Marrëdhënia juaj me fëmijën do të ndryshojë shumë gjatë kësaj kohe. Emocionalisht, tani ai arrin t'ju shi-

308

PJESA IV

VITI I TRETË

kojë si një person të veçantë, me nevoja dhe ndjenja, që ai po fillon t'i kuptojë. Kur ju jeni i trishtuar, ai mund të shprehë keqardhje ose të përpiqet të zgjidhë problemet tuaja. Nëse ju nevrikoseni me persona të tjerë, ai mund të thotë se "edhe ai e urren" atë person. Ai dëshiron shumë t'ju kënaqë në këtë moshë dhe e di se duhet të bëjë disa gjëra të caktuara dhe të sillet në një mënyrë të caktuar, për t'ia arritur kësaj. Në të njëjtën kohë, ai do edhe të kënaqë veten e tij, kështu që shpesh do të përpiqet të "bëjë pazar me ju": "Nëse unë e bëj këtë për ty, ti do të bësh këtë për mua?". Ndonjëherë, kur thjesht doni që ai të sillet si doni ju dhe nuk ju pëlqen "pazari", kjo sjellje e tij mund t'ju duket irrituese, por është një shenjë e shëndoshë pavarësie, që duhet ruajtur dhe respektuar. Ruajtja e pavarësisë dhe e personalitetit të fëmijës e ndihmon atë të ruajë aftësitë për të menduar në mënyrë të drejtë, si dhe për të gjykuar vetë se ç'është e drejtë. Ky është një hap i madh, që e ndihmon fëmijën të bëhet i aftë të sillet sipas kufijve të përcaktuar nga shoqëria në mjedisin në të cilin jeton, sipas rregullave të grupit të kopshtit dhe moshatarëve të tjerë. Fëmijët tani kanë detyrë të ndërmarrin sfida komplekse të mësimit të këtyre rregullave. Ata tani janë të aftë.

Në moshën pesë vjeç e më pas fëmijët bëhen gati për të filluar punën më të madhe, të bukur, por edhe të vështirë: aftësimin për shkollën e vërtetë të jetës jashtë familjes. Ata janë të aftë të shkëputen nga prindërit dhe të ecin vetë. Prindërit dhe familja mbeten gjithmonë grupi më i rëndësishëm, ku fëmijët flasin për interesimin e tyre për të tjerët, vlerësimin për shokët, vlerësimin dhe komentet për fëmijët e tjerë më të rritur, jashtë familjes, në lagje dhe shoqëri. Ata janë aktivë për të ndikuar në jetën e përbashkët shoqërore. Rritja dhe zhvillimi nga 3-6 vjeç Trupi i fëmijës suaj do të vazhdojë të humbasë dhjamin e foshnjes dhe të fitojë muskuj gjatë kësaj kohe, duke i dhënë atij një paraqitje më të fortë dhe më të pjekur. Këmbët dhe krahët e tij do të bëhen më të holla dhe pjesa e sipërme e trupit më e ngushtë dhe në formë koni. Tek disa fëmijë, zgjatja bëhet shumë më shpejt se shtimi në peshë dhe në muskuj, aq sa ata mund të fillojnë të duken të dobët dhe të brishtë. Por kjo nuk do të thotë që nuk janë të shëndetshëm, ose që diçka nuk po shkon mirë: këta fëmijë "mbushen" ngadalë, ndërkohë që muskujt e tyre zhvillohen. Rritja e fëmijës suaj do të ngadalësohet nga 2.3 kg dhe 8.9 cm gjatë vitit të tretë, në 2 kg dhe 6.4 cm gjatë vitit të pestë. Masni fëmijën

MOSHA PARASHKOLLORE 4 - 6 VJEÇ.....

309

tuaj dy herë në vit dhe regjistroni këto matje. Nëse pesha e tij rritet shumë më shpejt sesa gjatësia, ai mund të jetë duke u shëndoshur shumë, nëse gjatësia e tij nuk rritet fare gjatë gjashtë muajve, ai mund të ketë probleme rritjeje. Në këtë rast flisni për këtë me pediatrin tuaj. Edhe fytyra e fëmijës tuaj do të ndryshojë gjatë këtyre viteve. Nuk është më ajo "topçja e rrumbullakët". Gjatësia e kafkës së tij do të rritet pak, dhe nofulla e poshtme do të jetë më e theksuar. Nofulla e sipërme do të zgjerohet për t'i bërë vend dhëmbëve. Pra, fytyra e tij do të bëhet më e gjerë në pjesët e saj më të theksuara si mollëzat, hunda, balli dhe mjekra. Masni zhvillimin fizik të fëmijës tuaj! Mirë është që të shkoni në këshi-

llimoret e Nënës dhe Fëmijës për të parë zhvillimin fizik të tyre, të paktën një herë në vit. Por ju mund ta bëni këtë edhe në shtëpinë tuaj, çdo gjashtë muaj. Bëjeni këtë një ngjarje të veçantë, duke kërkuar edhe bashkëpunimin e fëmijës. Filloni duke caktuar një vend të veçantë në shtëpi për matjen. Për shembull, mund të bëni vetë një shirit letre për këto matje dhe vendoseni në mur ose pas derës. Do të jetë kënaqësi për ju dhe fëmijën tuaj të shikoni këtë shkallë dhe të dalloni se sa është rritur ai. Për ta matur, mbështeteni në mur, me këmbët zbathur, të vendosura drejt në dysheme. Koka e tij duhet të jetë drejt, në mënyrë që ai të shikojë përpara vetes. Pastaj përdorni një vizore apo një libër, për të caktuar pikën në majë të kokës dhe për ta shënuar atë në mur.

310

311

Pjesa V VITI I KATËRT

MOSHA E FJALËS

312

1 3 - 4 vjeç

Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit

T

hamë se viti i katërt është mosha e fjalës. Zhvillimi i fëmijëve në këtë moshë është shumë i lidhur me emocionin, gjuhën, marrëdhëniet me të tjerët, zotërimin e urinimit dhe jashtëqitjes, imagjinatën dhe fantazinë, aftësitë e reja për veprime dhe aktivitete. Është një moshë kur fëmijët sëmuren shpesh, por pa rrezik. Janë shumë të zgjuar, por ende janë egoistë dhe kundërshtojnë. Ata kundërshtojnë urdhërat e të rriturve dhe zemërohen kur prindërit i pengojnë. Mund të mbyllen në vetvete, të bëhen të heshtur, të vecuar dhe të frikësuar. Nëse nuk gjejnë mbështetje dhe siguri në familje, i kërkojnë këto gjëra në njerëzit e tjerë jashtë shtëpisë. Kanë besim në veten e tyre dhe mendojnë se mund t'i bëjnë të gjitha. Është mosha e daljes nëpër "botë" dhe e shkëputjes pak nga pak nga prindërit. Marrëdhëniet jashtë shtëpisë vendosen në dy mënyra, përmes fantazisë dhe lojës. E duan grupin, por ende nuk kanë durim të marrin e japin me grupin. Pëlqejnë të krijojnë një vend të fshehtë dhe emocionet e mëdha përpiqen t'i zbrazin duke folur dhe duke ëndërruar. Marrëdhëniet emocionale janë shumë të forta. Nëse nuk krijohen mundësitë për t'i shprehur këto marrëdhënie në lojë dhe duke folur, atëherë mbyllen në heshtje duke fantazuar ose duke shfaqur sëmundje të vogla.

ZHVILLIMI LËVIZOR

N

ë moshën tre vjeç fëmija juaj nuk ka më nevojë të ecë, të

vrapojë, apo të kërcejë me kujdes. Lëvizjet e tij tani janë të shkathta, pavarësisht nëse ai po lëviz përpara, pas, apo poshtë e lart shka-

3 - 4 VJEÇ

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

313

llëve. Ndërsa ecën ai qëndron drejt, shpatullat vendosen pas dhe barku brenda është i fortë nga muskujt e barkut. Ai hedh hapa të rregullt me të njëjtën gjatësi, gjerësi dhe shpejtësi. Gjithashtu mund të ngasë lehtësisht një biçikletë. Megjithatë jo gjithçka është e lehtë. Fëmija juaj mund të ketë ende nevojë të bëjë një përpjekje kur rri në majë të gishtave ose mbi një këmbë, ndërsa ngrihet në këmbë nga ulur galiç (në bisht), apo kur kap një top. Fëmija juaj trevjeçar mund të jetë aktiv po aq sa ka qenë kur ishte dy vjec, por ai do të jetë më shumë i interesuar në lojra të strukturuara për moshën e tij. Kështu, në vend që të vrapojë apo hidhet nga një aktivitet në një tjetër, ai mund të ngasë biçikletën e tij. Ai gjithashtu mund të pëlqejë lojëra aktive si ndjekje, gjah ose të luajë me top me fëmijë të tjerë. Fëmija juaj mund të duket sikur është në lëvizje të vazhdueshme në shumicën e kohës, sepse ai përdor trupin e tij për të shprehur mendimet dhe ndjenjat. Fëmijët nuk mund t'i shprehin të gjitha emocionet e tyre me anë të të folurit. Prandaj ata kanë nevojë për lëvizjen. Kjo lëvizje e trupit gjithashtu e ndihmon fëmijën të kuptojë më mirë fjalët dhe konceptet e reja për të. Për shembull,

nëse ju filloni të flisni për një aeroplan, ai mund të hapë krahët dhe të "fluturojë" nëpër dhomë. Nëse kjo ndonjëherë mund të jetë e mërzitshme për ju, mos harroni se është shumë i nevojshëm për procesin e tij të mësimit dhe argëtimin e tij. Në këtë moshë, vetëkontrolli, gjykimi dhe koordinimi i fëmijës suaj është ende në zhvillim e sipër. Mbikqyrja e të rriturve është e rëndësishme për të parandaluar aksidentet, por është gabim ta teprosh me këtë mbikqyrje. Disa goditje dhe xhunga të vogla do të bëhen patjetër dhe ndonjëherë janë "të nevojshme", për fëmijën, që të zbulojë se deri ku mund të shkojë gjatë veprimeve fizike. Si një rregull i përgjithshëm, ju zakonisht mund ta lini atë vetëm, kur luan vetë në dhomën e tij. Ai do të luajë në vendin e tij, duke u përpjekur të bëjë gjëra brenda mundësive. Ju duhet të keni më shumë kujdes kur ai është me fëmijë të tjerë, me mjete dhe makineri të rrezikshme, dhe veçanërisht kur është në rrugë. Fëmijët e tjerë mund ta shtyjnë atë të bëjë gjëra të rrezikshme, ndërsa makineritë, mjetet dhe rruga jane ende shumë të rrezikshme për të. Dhe ai ende nuk mund të parashikojë pasojat e veprimeve, si ndjekja e një topi në rrugën me makina, apo futja e dorës në rrotat e biçikletës së tij. Kështu që ju duhet ende të kujdeseni për mbrojtjen e tij në këto rrethana.

314

PJESA V

VITI I KATËRT - MOSHA E FJALËS

Aftësitë e lëvizjes së fëmijës · Hidhet dhe rri me një këmbë · Ngjit dhe zbret shkallët, pa nevojë për mbështetje. · Godet topin përpara. · Hedh topin me dorë. · Kap topin që i hidhet në shumicën e rasteve. · Lëviz para dhe pas, me shkathtësi. · Fëmija në këtë moshë arrin të kërcejë së prapthi. · Ecën mirë, duke mbajtur ekuilibrin. · Hedh topin në dysheme dhe e kap me të dyja duart. · Ecën përpara duke u hedhur me të dyja këmbët. · Është në gjendje të ngasë biçikletën (me tri rrota). · Fëmija në këtë moshë përdor mirë lapsin. Ai vizaton mirë rrathë e katrorë. · Ndërton kulla me 10 ose më shumë blloqe. · Vizaton dorën e vet duke i rënë rrotull me laps mbi një copë letër. · Prek gishtin tregues me secilin gisht të së njëjtës dorë. · Hedh sende të vogla (top) dhe e merr atë me të njëjtën dorë. · Mund të ngrejë secilin gisht të dorës lart, duke fshehur të tjerët. · Ha vetë me lugë. Aftësitë e duarve dhe të gishtave Në moshën trevjeçare fëmija po zhvillon kontrollin e muskujve dhe përqëndrimin që i duhet për

të zotëruar lëvizjen e saktë të gishtave dhe duarve. Ju mund të vini re se ai tani mund të lëvizë secilin gisht në veçanti apo të gjithë bashkë, gjë që do të thotë që në vend që të kapë shkumësat në grusht, i mban ato si një i madh, me gishtin e madh të dorës në një anë dhe gishtat e tjera në anën tjetër. Ai tani mund të vizatojë një katror, të kopjojë një rreth apo të shkarravisë në mënyrë të lirë. Mban shkumësat si i madh Fëmijët në këtë moshë nuk e kanë shumë të zhvilluar njohurinë e tyre për hapësirën, por ata janë më të ndjeshëm në marrëdhëniet me sendet. Në moshën tre vjeç e më pas, një fëmijë do t'i vendosë lodrat e tij me kujdesin më të madh gjatë lojës, dhe do të kontrollojë veten sesi i mban mjetet, për shembull lapsin, për të kryer detyra të veçanta. Kjo rritje e ndjeshmërisë dhe kontrollit do ta lejojë atë tani të jetë i aftë të bëjë disa veprime që nuk i bënte më parë, si për shembull: të ndërtojë një kullë me nëntë ose më shumë kuba, të ushqejë veten pa derdhur gjë, të hedhë ujin nga një kanë në një gotë duke përdorur të dyja duart, të heqë rrobat dhe mundësisht edhe të mbërthejë kopsat e mëdha. Ai është shumë i interesuar të zbulojë çfarë mund të bëjë me mjete si gërshërë letre, dhe materiale si baltë, bojë dhe shkumësa. Ai tani ka aftësi të manipulojë këto sende

3 - 4 VJEÇ

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

315

dhe po fillon të eksperimentojë përdorimin e tyre për të bërë gjëra të tjera. Në fillim ai do të luajë me materiale që përdoren në profesione të cakuara dhe do të formojë një send, që njihet vetëm kur është i përfunduar. Për shembull, duke parë shkarravinat e tij, ai mund të vendosë që ato duken si një qen. Por shpejt ai do të ndryshojë, dhe do të vendosë se ç'do të bëjë përpara se të fillojë të punojë. Ky ndryshim do ta nxisë atë nëpërmjet fantazisë, imagjinatës, të zhvillojë edhe më shumë përdorimin dhe lëvizjen e duarve. Për këto veprime fëmijët e kësaj moshe shpenzojnë shumë kohë dhe interes. Për këtë është e rëndësishme që prindërit dhe edukatoret t'i sigurojnë dhe t'i sugjerojnë të gjitha mjetet e thjeshta, për të cilat ai ka nevojë. Aktivitetet që mund të ndihmojnë në përmirësimin e aftësive të duarve të fëmijës suaj përfshijnë: · Ndërtimin me kuba. · Mozaikë (gjëegjëza) të thjeshtë (katër ose pesë pjesë të mëdha). · Dërrasa me kunja. · Ngjyrosje me shkumësa. · Ndërtimin e kështjellave të rërës. · Hedhjen e ujit në enë me përmasa të ndryshme. · Veshjen dhe zhveshjen e kukullave me rroba me zinxhir, kopsa dhe lidhëse.

Ju gjithashtu mund ta nxisni fëmijën të përdorë duart, duke e mësuar të përdorë disa mjete pune të rriturve. Atij do t'i pëlqejë shumë të përdorë një kaçavidë, një çekiç të lehtë, një rrahëse vezësh apo mjete për të punuar në kopsht. Ju duhet ta mbikqyrni, kuptohet, por nëse ju e lejoni t'ju ndihmojë ndërsa punoni, do të habiteni se sa punë mund të bëjë ai vetë. Aftësitë kryesore të duarve dhe të gishtave në fund të kësaj periudhe · Kopjon forma katrore · Vizaton një person me dy ose katër pjesë trupi · Përdor gërshërë · Vizaton rrathë dhe katrorë · Fillon të kopjojë disa gërma të mëdha (kapitale, për shembull A, B.)

ZHVILLIMI NJOHËS DHE I PERCEPTIMIT

ëmija juaj tre vjeçar do të kalojë shumicën e kohës duke pyetur për çdo gjë që ndodh përreth tij. Ai ka shumë dëshirë të pyesë "Pse duhet të...?" dhe do t'i dëgjojë me shumë vëmendje përgjigjet tuaja, kur ato janë të thjeshta dhe kanë të bëjnë tamam me pyetjen e tij. Mos mendoni se duhet të shpjegoni gjithçka; ai ende nuk mund të kuptojë gjëra si arsyetimi dhe nuk është i interesuar. Nëse do

F

316

PJESA V

VITI I KATËRT - MOSHA E FJALËS

të provoni të bëni këtë lloj bisedimi "serioz", shpejt do ta shikoni të fiksojë shikimin diku, ose do të merret me gjëra më interesante për të, si një lodër nëpër dhomë ose një makinë që kalon jashtë. Më mirë t'i thoni që të bëjë diçka "Sepse është e mirë për ty" ose "kështu nuk do të vritesh", sesa t'i jepni një shpjegim të detajuar. Pyetjet "Pse?" të fëmijës tuaj mund të jenë më të vështira, sepse mund të ketë qindra çdo ditë dhe sepse disa nga to nuk kanë përgjigje, ose ju nuk e dini. Nëse pyetja është: "Pse ndriçon dielli?" ju mund të përgjigjeni që nuk e dini, ose ta ftoni atë ta mendojë edhe një herë pyetjen, duke gjetur një libër mbi diellin. Kujdesuni që t'i merrni këto pyetje seriozisht. Kështu ju ndihmoni fëmijën tuaj të rrisë njohuritë e tij, shuani kuriozitetin e tij dhe e mësoni atë të mendojë më qartë. Kur fëmija juaj trevjeçar përballet me sfida të veçanta mësimi, ju do të shikoni që ai arsyeton ende në mënyrë të njëanshme. Ai ende nuk mund të shohë një çështje nga të dy anët e saj, as mund të zgjidhë problemet që kërkojnë që ai të shikojë më shumë se një faktor në një moment. Për shembull, nëse ju merrni dy gota të njëjta uji dhe hidhni njërën në një gotë tjetër të shkurtër dhe tjetrën në një të gjatë por më të hollë, ai do të thotë që

gota më e gjatë ka më shumë ujë se ajo e shkurtra. Edhe nëse ai sheh dy gotat e njëjta në fillim dhe ju ndjek duke e hedhur ujin, ai do t'ju japë të njëjtën përgjigje. Sipas mendjes së tij gota më e gjatë është "më e madhe" dhe prandaj duhet të mbajë më shumë. Rreth moshës shtatë vjeç, fëmijët do të kuptojnë më në fund që duhet t'i shikojnë të gjitha anët e një problemi, përpara se të japin një përgjigje. Në moshën tre vjeç fëmijës i rritet sensi i kohës. Ai do të dijë rutinën e ditës së tij dhe do të përpiqet të kuptojë rutinën e të tjerëve. Për shembull, ai do të presë me padurim tetën që sjell qumështin çdo ditë. Ai do të kuptojë që disa ngjarje të veçanta si festat apo ditëlindjet, ndodhin në ditë të caktuara, por edhe nëse mund t'ju thotë se sa vjeç është, ende nuk e kupton dot sa i gjatë është një vit. Megjithëse për çdo prind është normale të përpiqet të masë zhvillimin mendor të fëmijës, kini kujdes, mos nënvlerësoni apo mbivlerësoni zgjuarsinë e tij, pa një testim të rregullt nga specialistët. Është e lehtë të bindni veten tuaj që një fëmijë miqësor, i lumtur, që flet shumë është "madhështor", ndërsa një më i qetë, më i tërhequr, që luan vetë, nuk është shumë i "shkëlqyer". Kjo mund të jetë dhe mund të mos jetë e vërtetë, por mënyra e vetme për ta ditur me

3 - 4 VJEÇ

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

317

siguri është t'i bëhet një testim i rregullt nga specialisti. Të gjithë pediatrët i njohin mirë këto vlerësime zhvillimi dhe disa prej tyre i bëjnë vetë këto teste. Shumë pediatër të tjerë preferojnë t'i testojnë fëmijët pranë specialistëve. Pra, nëse ju besoni se fëmija juaj është shumë i aftë apo ka probleme, pyesni mjekun tuaj për këtë lloj testi. Nëse dyshimet tuaja vërtetohen, ju mund ta fusni atë në një program special sipas gjendjes, nevojave dhe aftësive të tij personale.

Aftësitë kryesore njohëse në fund të kësaj periudhe · · Emërton saktësisht disa ngjyra. Kupton konceptin e numërimit dhe mund të njohë disa numra. I shikon problemet në mënyrë të njëanshme. Fillon të ketë një sens kohe më të qartë. Ndjek komandat me tre pjesë. Kujton pjesë të një historie Kupton konceptin e "e njëjtë/ e ndryshme". Angazhohet në lojra fantazie. Fëmija ndërton një figurë/mozaik me pesë pjesë të ndara. Dallon shprehjet: "sipër", "poshtë", "para", "prapa". Numëron saktë gishtat e duarve.

ZHVILLIMI I GJUHËS DHE TË FOLURIT

ë këtë moshë fëmijët flasin shumë, bëjnë shumë pyetje, shprehin komente, zgjasin me detaje pa fund tregime dhe histori për gjithçka shohin. Për shembull, mund ta dëgjoni duke treguar një përrallë ose një film televiziv, që sapo e ka dëgjuar ose parë. Do të vini re se për çudi në tregimin e kësaj historie ai shton shumë nga vetja, duke shpikur në mënyrë krijuese histori të tjera imagjinare. Zhvillimi i aftësive gjuhësore është një ndër punët më të mëdha të fëmijëve të kësaj moshe. Në disa raste fëmijët pësojnë një frenim (ndalim) të plotë të të folurit. Ka fëmijë që flasin vetëm në shtëpi, por asnjë fjalë në mjediset e jashtme ose në kopsht. Kjo ndodh kur ata janë të stresuar dhe të pasigurt, si për shembull kur familja ka ndërruar vendbanimin dhe mjedisi i ri nuk është miqësor. Problemet gjuhësore kur nuk shkarkohen, kthehen në probleme të vërteta psikologjike dhe në ulje të aftësive sociale. Duhet dhënë kurajo dhe duhet ushqyer biseda me fëmijën, për ta bërë të folurin argëtues dhe të gëzueshëm. Në moshën trevjeçare, fëmija juaj duhet të ketë një fjalor aktiv prej afërsisht treqind deri në një mijë

N

· · · · · ·

· ·

318

PJESA V

VITI I KATËRT - MOSHA E FJALËS

fjalë. Ai do të jetë i aftë të flasë me fjali prej pesë ose gjashtë fjalësh dhe të imitojë tonin e fjalëve të më të rriturve. Ndonjëherë ai duket sikur dërdëllit pa pushim ­ një gjë që ndonjëherë mund t'ju shqetësojë, por që është shumë e rëndësishme për mësimin e fjalëve të reja dhe për të fituar eksperiencë, duke përdorur dhe menduar me këto fjalë. Gjuha e lejon atë të shprehë mendimet e tij, dhe sa më shumë ecën përpara në të folur dhe në kuptimin e fjalëve, aq më shumë mjete do të ketë ai për të menduar, krijuar dhe për t'ju treguar. Shumë shpesh, përdorimi i gjuhës është mënyra më e mirë për të shprehur me fjalë humorin e keq, ëndërrat e këqija ose ngjarjet e hidhura. Shumë përvoja të kësaj moshe, siç janë aksidentet, zemërimet, ulërimat, vecimi (të ndenjurit e tepërt vetëm), ndryshimet e shprehjes, ndryshimet e sjelljes duhen shprehur me fjalë. Jo për gjithçka një fëmijë është në gjendje të ndajë fantazinë nga realiteti. Fëmijët e kësaj moshe kanë nevojë t'iu thuhet me fjalë të thjeshta fantazia e tyre lidhur me vdekjen, sëmundjen etj. pasi ata e kanë të vështirë të kuptojnë ndryshimin e situatave. Për shembull: në mendjen e tyre gjumi, vdekja dhe fluturimi në qiell, ose narkoza e një të sëmuri të sapooperuar, janë e njëjta gjë.

Përpiquni të kini mendjen dhe të shihni se si e përdor gjuhën fëmija juaj, për ta ndihmuar të kuptojë dhe të marrë pjesë në gjërat që ndodhin përreth tij. Për shembull, ai mund të përmendë sendet më të njohura dhe do të pyesë se si quhen, kur nuk mund t'i vërë emrin diçkaje. Ju mund ta ndihmoni të zgjerojë fjalorin, duke i thënë dhe fjalë të reja, që ai nuk i kërkon. Për shembull, nëse ai thotë "Makinë e madhe", ju mund t'i përgjigjeni "Po, ajo është një makinë e madhe gri. Shiko se sa shkëlqen sipërfaqja!". Nëse ai po ju ndihmon të zgjidhni lule, përshkruani secilën lule që ai zgjedh: "Ajo është një margaritë e bardhë dhe e verdhë shumë e bukur dhe kjo është një barbarozë e kuqe". Ju gjithashtu mund ta ndihmoni të përdorë fjalët, për të përshkruar gjërat dhe idetë që ai s'mund t'i shikojë. Kur ai ju përshkruan "gogolin" që ka parë në ëndërr, mund ta pyesni nëse ishtë i nevrikosur apo miqësor. Pyeteni atë për ngjyrën e gogolit, ku jeton ai dhe a ka shokë. Kjo jo vetëm që do ta ndihmojë fëmijën të shprehë mendimet e tij, por do ta ndihmojë gjithashtu të kalojë frikën e tij nga këto imagjinime (përfytyrime) të çuditshme dhe të frikshme. Fëmija juaj është ende duke mësuar të shqiptojë fjalë si "unë", "mua", "e imja" dhe "ti". Megjithëse këto fjalë duken shumë të thjeshta, ato janë ide të vështira, sepse tregojnë

3 - 4 VJEÇ

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

319

se ku mbaron trupi i tij, prona apo autoriteti i tij dhe ku fillojnë ato të një tjetri. Për më tepër, fjalët ndryshojnë në varësi të personit për të cilin po flet. Shpesh ai mund të përdorë emrin e tij në vend të "unë" apo "mua". Ose kur flet për ju, ai mund të thotë "Ma/Ba" në vend të "ti". Nëse përpiqeni ta korrigjoni, (për shembull "thuaj kështu: do të më pëlqente një biskotë"), ju vetëm do ta ngatërroni atë më shumë, sepse ai do të mendojë se ju po flisni për veten tuaj. Megjithatë, kur flisni vetë, përdorini saktë këto fjalë. Kështu për shembull, thoni: "Mua do të më pëlqente që ti të vije" në vend që të thoni "Mamit do t'i pëlqente që ti të vije". Kjo jo vetëm do ta ndihmojë fëmijën që të mësojë përdorimin e saktë të këtyre fjalëve, por gjithashtu do ta ndihmojë të kuptojë se ju jeni një person më vete, përveç rolit tuaj si "mami". Në këtë moshë, e folura e fëmijës tuaj duhet të jetë e qartë, aq sa të tjerët të kuptojnë shumicën e atyre që thotë. Megjithatë, ai mund të shqiptojë keq pothuajse gjysmën e fjalëve që thotë. Fëmijët në këtë moshë shqiptojnë vazhdimisht gabim fjalë të caktuara, si për shembull: "pishku" në vend të "peshku", apo "abanije" në vend të "batanije". Shpesh problemet gjuhësore lidhen me stresin ose aftësinë e fëmijës për të zotëruar jashtëqitjen.

Ata nuk duhen qortuar dhe duhen ndihmuar në bisedat me të rriturit, për të kapërcyer vështirësitë. Belbëzimi Jo të gjithë fëmijët kanë siguri në të folur. Kjo ndodh pasi fëmija gjendet në situata ku i ulet besimi se ai është pronar i gjuhës dhe i aftë të shprehë lirisht çdo gjë. Besimi në aftësinë për të folur është shumë i rëndësishëm për zhvillimin psikik, shpirtëror dhe social për fëmijën. Gjuha e çliruar është një energji e re dhe shpërthimi i saj është njëkohësisht shpërthim i zhvillimit harmonik të rritjes së fëmijës. Shumë prindër e përjetojnë me shumë ankth belbëzimin e fëmijëve të tyre, edhe pse nuk kanë arsye të jenë të shqetësuar. Rreth moshës dy-tre vjeç, është e zakonshme që fëmijët të ngecin kur thonë fjalë të caktuara. Ndodh që fjalitë të përmbajnë fjalë jo të plota. Fëmijët vetë, zakonisht nuk e ndiejnë se po flasin në mënyrë jo të saktë dhe e kalojnë këtë gjë pa ndonjë ndihmë të veçantë. Nëse prindërit nuk i ndihmojnë dhe kjo dukuri vazhdon për një kohë të gjatë (më shumë se dy ­ tre muaj), shfaqet belbëzimi si një shenjë e pengesës në komunikim, gjë që e streson fëmijën. Në këtë rrethanë, fëmijët fillojnë të belbëzojnë sepse kanë humbur sigurinë e komunikimit. Ky është belbëzim i menjëhershëm

320

PJESA V

VITI I KATËRT - MOSHA E FJALËS

i moshës, i cili tejkalohet. Mesatarisht në çdo njëzet fëmijë të moshës parashkollore, njëri belbëzon në një periudhë të caktuar, dhe kjo ndodh më shumë tek djemtë. Disa fëmijë mund të kenë probleme të mësojnë ritmin e duhur të të folurës, por shumica nuk kanë probleme mjekësore apo zhvillimi. Belbëzimi mund të shtohet kur një fëmijë është në ankth, i lodhur, i sëmurë ose kur është i emocionuar dhe përpiqet të flasë shpejt. Disa fëmijë belbëzojnë kur mësojnë shumë fjalë të reja njëkohësisht. Në raste të tjera mendimet e fëmijës ecin më shpejt se e folura dhe ai humbet fillin e asaj që po thotë. Përsëritja e një toni të caktuar apo të një fjale, e ndihmon atë të rifi-llojë. Çfarë duhet bërë · Sa më shumë i irrituar të bëhet një fëmijë për belbëzimin e tij, aq më shumë probleme do të ketë. Dëgjoni kur ai flet, por mos e korrigjoni. · Disa fëmijë kanë vështirësi në shqiptimin e bashkëtingëlloreve ose në shqiptimin e plotë të fjalëve dhe i flasin ato përgjysmë. · Është shumë e vlefshme që këta fëmijë të kenë mundësi të flasin për një kohë të gjatë me njerëz të rritur dhe të besueshëm për fëmijën, duke i dhënë atij mundësi të marrë pjesë në bisedë.

· Në të njëjtën kohë ju mund të jepni shembullin e mirë duke folur qetësisht, saktë dhe me një fjalor të thjeshtë kur i drejtoheni fëmijës tuaj. Nëse fëmija juaj belbëzon, ndihmojeni duke folur më ngadalë se zakonisht. Ju duhet të caktoni një orar të qetë çdo ditë, për të luajtur dhe folur qetësisht me të. · Ju mund ta rrisni vlerësimin e tij për veten, duke e lavdëruar për të gjitha gjërat që bën mirë dhe duke mos i dhënë rëndësi vështirësive të tij në të folur. Nëse bëni kështu, fëmijët që kanë një belbëzim të vërtetë mund t'i kapërcejnë këto probleme para fillimit të shkollës. · Kur belbëzimi i fëmijës është i rëndë, një trajtim mjekësor (terapi të foluri) mund të ndihmojë për të ndrequr këtë problem. Nëse fëmija juaj përsërit shpesh tinguj apo pjesë të fjalëve, është gjysmë i ndërgjegjshëm dhe tregon shenja të dallueshme tensioni (tik nervoz në fytyrë ose ngërdheshje), njoftoni pediatrin. · Mund të ndodhë që fëmija të ketë vështirësi psikologjike për shkak të rrethanave ku rritet, ose probleme të ndërtimit të aparatit gjuhësor. Gjithashtu njoftoni pediatrin nëse ka pasur ndonjë histori të ngjashme belbëzimi në familje. Ai mund t'ju rekomandojë një specialist.

3 - 4 VJEÇ

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

321

Aftësitë kryesore të të folurit në fund të kësaj periudhe: · Përdor formën "unë" në të folur. · Përdor shumësin e fjalëve. Fëmija bisedon në mënyrë spontane, të qartë dhe kuptueshme. · Krijon përralla e personazhe. · Përdor në fjalitë e tij së paku dy përemra pronorë (imja, jotja). · Fëmija bën pyetje, shpreh komente, tregon me hollësi atë që ka parë, bërë apo imagjinuar · Kupton konceptet e "e njëjtë" edhe "e ndryshme". · Ka kuptuar disa nga rregullat bazë të gjuhës. · Flet me fjali pesë ose gjashtë- fjalëshe. · Flet qartë mjaftueshëm, aq sa mund ta kuptojë edhe një i huaj. · Tregon histori.

Çfarë nuk duhet bërë: · Mos bini në sy para fëmijës, sa më shumë të jetë e mundur. Nëse ju nuk i jepni rëndësi, as fëmija juaj nuk do t'i japë rëndësi dhe do ta kalojë shpejt këtë pengesë. · Nëse fëmija juaj nuk shqipton mirë një fjalë, korrigjojeni, por gjithmonë ëmbël. Ashpërsia e shqetëson fëmijën dhe shton belbëzimin. · Mos e shtrëngoni asnjëherë me zor "të shfaqë" përballë të tjerëve përparimet e tij: fëmija vihet në siklet kur duhet të recitojë një vjershë ose t'i tregojë të ftuarve si i thotë mirë disa fjalë, gjë që me të vërtetë mund ta shtojë belbëzimin. · Në çdo rast, mos qeshni kurrë me të, mos e tallni nëse i shqipton fjalët në mënyrë qesharake: do të ndihej keq dhe i frikësuar përpara se të mund të fliste.

ZHVILLIMI SOCIAL

ani fëmija juaj do të jetë shumë më pak egoist sesa ishte një vit më parë. Ai gjithashtu do të jetë më pak i varur nga ju, një shenjë që sensi i tij i identitetit është më i fortë dhe më i sigurt (pra fillon ta shohë më shumë veten si njeri më vete). Ai tani do të japë e do të marrë, do të ndërveprojë me fëmijët e tjerë, në vend që thjesht të luajë me ta. Kështu, ai do të kuptojë se jo çdo njeri mendon njësoj si ai, dhe që secili nga shokët e tij të lojës ka shumë cilësi të vecanta, disa tërheqëse dhe disa jo. Ju gjithashtu do ta shikoni të tërhiqet nga disa fëmijë dhe të fillojë të zhvillojë miqësinë me ta. Kur t'i krijojë këto miqësi, do të kuptojë që edhe ai ka cilësi të veçanta që e bëjnë atë të pëlqyeshëm, një zbulim që do ta rrisë shumë vetëvlerësimin e tij.

T

322

PJESA V

VITI I KATËRT - MOSHA E FJALËS

Ka ende lajme të tjera të mira për zhvillimin e fëmijës tuaj në këtë moshë: kur fillon të kuptojë ndjenjat dhe veprimet e të tjerëve, ai nuk do të jetë më në garë me të tjerët dhe do të mësojë të bashkëpunojë, kur luan me miqtë e tij. Në grupe të vogla ai do të arrijë të dallojë dhe të presë radhën dhe të ndajë lodrat me të tjerët, edhe pse jo gjithmonë. Në vend që të rrëmbejë, rënkojë apo ulërasë për diçka, në shumicën e rasteve do ta kërkojë me mirësjellje. Si rezultat, ju do të shikoni që ai ka një sjellje më pak agresive dhe luan në mënyrë më të qetë. Shpesh, fëmijët tre vjeçarë janë të aftë të gjejnë vetë zgjidhjet e diskutimeve, duke luajtur me radhë apo duke "bërë pazar" për lodrat. Gjithsesi, veçanërisht në fillim të vitit të katërt, ju duhet ta nxisni këtë bashkëpunim. Për shembull, ju mund t'i thoni që ai "të përdorë fjalët" për të zgjidhur një problem, në vend që të përdorë veprimet e dhunshme (të godasë). Gjithashtu, kujtojeni që kur dy fëmijë po luajnë me një lodër, secili ka radhën e vet. Sugjeroni një zgjidhje të thjeshtë kur ai dhe një fëmijë tjetër duan të njëjtën lodër, për shembull të vizatojnë në fillim, apo duke gjetur një lodër apo aktivitet tjetër. Kjo nuk funksionon gjithmonë, por ia vlen ta provosh. Gjithashtu, ndihmojeni me fjalët e duhura që të përshkruajë ndjenjat

dhe dëshirat e t