Read Migration%20Main%20Paper_VIE_FINAL.pdf text version

C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

Di cu trong nuoc

Tháng 7 nm 2010

Báo cáo này do Veronique Marx và Katherine Fleischer, thay mt Nhóm iu phi Chng trình v chính sách kinh t và xã hi ca Các T chc Liên hip quc ti Vit Nam biên son. Chân thành cm n nhng ý kin óng góp và xây dng ca các t chc Liên hip quc nh T chc Di c Quc t, Chng trình phi hp ca Liên hip quc v HIV/AIDS, Chng trình Phát trin Liên hip quc, Qu dân s Liên hip quc, Qu nhi ng Liên hip quc, Qu phát trin Ph n Liên hip quc, và T chc Y t Th gii. Xin chân thành cm n Phòng Truyn thông Liên hip quc ã hiu ính bn ting Anh và vn phòng Qu dân s Liên hip quc ã hiu ính bn ting Vit. nh: Qu Dân s Liên Hip Quc, Trung Kiên (Trong cun Kêu gi Hành ng) và Công ty TNHH in n thit k T.E.A.M.

MC LC

DANH MC VIT TT TÓM TT GII THIU CHUNG 1.1. Phm vi phân tích 1.2. Phng pháp lun và các im hn ch PHN 1 ­ BI CNH DI C TRONG NC VÌ LÝ DO KINH T VIT NAM 1.1 Các quyn quy nh trong Hin pháp và các Cam kt Quc t 1.2 C cu hành chính, khung pháp lý và chính sách 1.3 H thng ng ký h khu PHN 2 ­ TNG QUAN V DI C TRONG NC VIT NAM 2.1 Lch s di c trong nc Vit Nam 2.3 ng c di c 2.4 Di c t do và di c có t chc 2.5 Thi gian di c 2.6 Di c nông thôn ­ thành th 2.7 Di c gia các vùng và các tnh PHN 3 ­ DI C VÀ PHÁT TRIN 3.1 Ngi di c 3.2 Ni n 3.3 Ni i PHN 4 ­ KT LUN VÀ KHUYN NGH TÀI LIU THAM KHO 4 6 10 12 13 15 15 16 17 20 20 24 24 25 25 26 28 28 38 41 47 51

2.2 S lng và các c im nhân khu hc ca các dòng di c hin ti 23

DANH MC VIT TT

AusAID ADB BCC EPZ GBV GDP GSO HCMC HEPR HIV IEC ILO ILSSA IOM MARD MCST MDG MOH MOLISA MPS NEZ PCS SEDP SEDS SRH STI UN Chng trình h tr Nc ngoài ca chính ph Úc Ngân hàng phát trin Châu Á Truyn thông chuyn i hành vi Khu ch xut Bo lc trên c s gii Tng sn phm quc ni Tng cc Thng kê Vit Nam TP H Chí Minh Chng trình xóa ói gim nghèo Virut min nhim th ngi Thông tin giáo dc truyn thông T chc Lao ng Quc t Vin Khoa hc Lao ng và các Vn Xã hi T chc Di c Quc t B Nông nghip và Phát trin nông thôn B Vn hóa, Th thao và Du lch Vit Nam Mc tiêu thiên niên k B Y t B Lao ng Thng binh và Xã hi Vit Nam B Công an Vit Nam Vùng kinh t mi iu tra bin ng dân s K hoch phát trin kinh t xã hi Chin lc phát trin kinh t xã hi Sc khe sinh sn và tình dc Bnh lây truyn qua ng tình dc Liên Hp Quc

4

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

UNAIDS UNDP UNFPA UNICEF UNIFEM VAPPD VDG VHLSS VLSS VMS

Chng trình phi hp ca Liên hp quc v HIV/AIDS Chng trình phát trin Liên hp quc Qu Dân s Liên hp quc Qu Nhi ng Liên hp quc Qu phát trin Ph n Liên hp quc Hip hi Phát trin Dân s ca Quc hi Vit Nam Mc tiêu phát trin ca Vit Nam iu tra mc sng h gia ình Vit Nam iu tra mc sng dân c Vit Nam iu tra di c Vit Nam

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

5

TÓM TT

Ging nh nhiu quc gia khác khi tri qua quá trình phát trin kinh t xã hi nhanh chóng, trong vòng 20 nm tr li ây Vit Nam ã chng kin s tng theo cp s nhân ca dòng ngi di c trong nc và quc t. Càng ngày ngi ta càng nhn thy rng quá trình phát trin và di c luôn i ôi vi nhau. Di c va là ng lc thúc y li va là kt qu ca s phát trin kinh t xã hi ca mt quc gia. Vit nam quá trình phát trin kinh t xã hi t thi k i Mi vào nm 1986 chính là cht xúc tác cho dòng di c trong nc gia tng, ngi dân c t do di chuyn khi ni ca mình, và s khác bit v iu kin sng gia các vùng ngày càng gia tng cng là ng lc khin ngi dân di c. Di c trong nc ã góp phn vào s phát trin kinh t xã hi thông qua vic di chuyn ca ngi lao ng nhm áp ng nhu cu lao ng trong các khu công nghip và trong các khu vc có vn u t nc ngoài ng thi thông qua ó ã óng góp vào phát trin kinh t gia ình ca s lng ln các gia ình có ngi di c. có th hiu tng tn v vai trò ca di c trong nc i vi s phát trin kinh t xã hi ca Vit Nam, trc ht cn lu tâm ti các khung pháp lý, th ch chính sách và quy nh hành chính trong vn di c trong nc ca Vit Nam. Trc ht, phi nói n Hin pháp Vit Nam có quy nh mt s quyn cho ngi dân di c (và cho tt c mi công dân Vit Nam) và rt nhiu các vn bn quc t v nhân quyn mà Vit Nam ã cam kt. iu áng tic là các chính sách ca Chính ph cha chú trng mt cách y ti vic m bo các quyn ca ngi di c trong nc Vit Nam. iu này phn nào c phn ánh trong các vn bn lut pháp và chính sách ca Chính ph và các B ngành. Cho n nay cha có b ngành nào c giao trách nhim c th trong vic bo v nhóm công dân này, chính vì th nhng mi quan tâm ca ngi di c thng cha c th hin y trong các chính sách quc gia. Mt chính sách c th không thun li cho cho ngi di c trong nc và cha m bo c các quyn ca h chính là vn h khu hay c th là h thng ng ký h khu c phân loi theo các dng c trú khác nhau ca ngi dân to ra nhng yêu cu khác nhau khi h tip cn ti các dch v xã hi.

Tng quan v di c trong nc vì lý do kinh t Vit Nam

Kt qu Tng iu tra dân s và nhà nm 2009 cho thy trong giai on 2004-2009 có 6,6 triu ngi di c gia trong và ngoài tnh ca Vit Nam. Con s này th hin s gia tng áng k so vi 4,5 triu ngi di c trong nc ghi nhn t cuc tng iu tra dân s nm 1999. Các s liu thng kê cng cho thy a s ngi di c là thanh niên, trong ó n di c gia tng áng k. ng thi s liu iu tra cng cho thy phn ln ngi di c không di chuyn cùng gia ình, lý do có th là h cha lp gia ình hoc gia ình h vn ang c trú ti a bàn ni h ra i. Hu ht ngi di c là vì lý do kinh t bao gm nhng ngi tìm vic làm, nhng ngi mun tng thêm thu nhp và nâng cao iu kin sng và nhng ngi di c theo gia ình có mc ích nêu trên. Phn ln nhng ngi di c trong nc vì lý do kinh t không nm trong chng trình di c ca Chính ph vì th h c gi là "ngi di c t do". Trong khi các chng trình di c ca Chính ph - hu ht là các chng trình nh c ã gim áng k t nhng nm 1990, gn ây ã có mt s chng trình tái nh c vì các lý do môi trng ví d nh do thiên tai và thay i khí hu. Di c trong nc Vit Nam bao gm di c lâu dài, di c ngn hn (di c tm thi) hay di c mùa v. áng tic là hu ht các s liu cp quc gia và các d liu có quy mô ln v di c trong nc Vit Nam cha thng kê c y v hai xu th di c ngn hn và di c mùa v này. Nguyên nhân có th là

6

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

do phng pháp chn mu và khái nim v phm vi di c s dng trong các cuc iu tra không cp n các trng hp di c ngn hn và di c v mùa. Tuy nhiên mt s nghiên cu quy mô nh ã cho thy rng nhóm ngi di chuyn cha c thng kê này là khá ln và chim a s trong s ngi i tìm vic làm phi nông nghip trong thi gian nông nhàn cng nh trong s nhng ngi di c ti các khu xây dng và các khu vc thành th tìm vic làm. Các dòng di c ch yu hng ti các khu vc thành th và các khu công nghip ni có nhiu c hi vic làm. Chính iu này dn ti s tng dân s khu vc thành th vi t l tng dân s hàng nm lên ti 3,4% so vi mc tng dân s khu vc nông thôn là 0,4%. Vi s tng quan cht ch gia di c và phát trin kinh t, ng thái di c trong nc cng ang thay i thích ng vi các vn hin ti nh khng hong tài chính toàn cu, thay i khí hu và c cu nhân khu hc và chc chn nhng thay i này vn s còn tip din trong tng lai.

1) Ngi di c

Vit Nam, rt nhiu ngi di c trong nc vi mc ích tìm vic làm ti ni di c n ã tìm c công vic c tr công xng áng vi môi trng làm vic an toàn và h cho bit rng h hài lòng vi cuc sng sau khi di c. Các bng chng cho thy ngi dân di c thng bt u tìm vic làm ti ni n ngay sau khi ti ni hoc h ã xin vic trc khi di c n. H thng làm vic chm ch và gi c công n vic làm n nh hn so vi ngi không di c. Tuy nhiên, nhng ngi di c thng thy mình yu th hn so vi ngi dân s ti, c bit là trong th trng lao ng. Nhng ngi này thng tp trung mt s ngành ngh nht nh và thng ít c m bo công vic hn hoc phi làm các công vic vi mc lng thp và thng không c hng tr cp xã hi, bo him y t hoc bo him tht nghip nu h không c ký hp ng lao ng. So vi ngi không di c, ngi di c gp nhiu khó khn khi tip cn vi các dch v xã hi bi do thc trng ng ký h khu ca h (h là nhng ngi ng ký tm trú hoc không ng ký tm trú). Ngi di c phi chi tr trc tip cho các dch v này bng tin mt mà không c hoàn tr (ví d do ngi di c không có bo him y t). Thc t là ngi dân di c phi s dng các dch v xã hi t nhân t hn nhiu ví d nh chm sóc y t, chính iu này làm trm trng thêm s bt bình ng hin ti và tng tình trng nghèo ói ô th. Tình trng này c bit sâu sc vi mt s nhóm dân di c c bit yu th, chng hn nh tr em di c, ngi di c là n hoc các gia ình di c có tr em i cùng vì h ít hoc không tip cn vi các t chc h tr chính thc và h thng không c tip xúc ti các mng li xã hi cn thit. Vì ngi dân di c thng c gng giành dm tin gi v nhà nên h thng gim các chi phí cho các nhu cu thit yu ca mình, chng hn h t kê thuc cho mình thay vì n khám bác s và h thng sng trong nhng cn nhà cht lng kém và mt v sinh. S kt hp ca các yu t này cng thêm vic ít tip cn ti các thông tin Chính

Di c và phát trin

Trc ht, cn lu ý rng do cha có y ngun s liu ã làm hn ch nghiêm trng ti các phân tích v di c trong nc di ây. áng tic là i tng ngi di c có ng ký tm trú và ngi di c không ng ký h khu cha c thng kê y trong các cuc iu tra ca Chính ph v h gia ình ví d nh trong iu tra Mc sng H gia ình Vit Nam, loi hình ngi di c trong nc vì lý do kinh t này thng là nhng i tng cha c cp ti và thng là nhng ngi yu th và cha c quan tâm ti trong quá trình lp k hoch ca Chính ph. Vi phng thc tip cn da trên vn gii và quyn, nghiên cu này s dng ba lng kính nhm xem xét tác ng ca phát trin lên vn di c, c th là (1) lên bn thân ngi di c, (2) lên ni n và (3) ni i ca ngi di c.

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

7

ph cung cp, không tip cn vi các t chc qun chúng và các h tr ca Chính ph ã làm tng s yu th ca ngi dân di c và iu này òi hi cn có gii pháp và s quan tâm nhiu hn.

3) Các a bàn có ngi di c i

Xét theo mt vài khía cnh nào ó các cng ng có ngi di c i - cng thng là ni h s tr v, là ni c hng thêm li ích nh di c. Trên thc t ngi dân di c ch chim 7,7% tng dân s nhng nhng ngi di c trong nc vì mc ích kinh t Vit Nam thng di chuyn vi mc ích giúp gia ình - thng là gia ình có nhiu ngi và nhiu th h cùng chung sng. Theo s liu ca iu tra mc sng h dân c nm 2004, 88,7% các h gia ình có ngi di c có nhn c tin gi di hình thc này hoc hình thc khác. iu này cho thy tác ng to ln ca di c trên toàn quc. Hu ht s tin gi này c chi dùng cho giáo dc và các chi phí chm sóc sc khe cho các gia ình nghèo, nh ó gim i s khác bit gia các khu vc thành th và nông thôn. Tuy nhiên tác ng ca di c ti cng ng ni i là rt a dng, phc tp, bao gm c tác ng v tâm lý và xã hi mà gia ình phi tri qua, khi thiu i mt thành viên trong gia ình, cha m hoc v chng. Di c tác ng ti c cu phân công trách nhim trong gia ình, k c phân công gii và phân công gia các th h. Tác ng ca di c i vi tr em trong h gia ình có ngi di c ni i là lnh vc khác cn c quan tâm, hin cha có nhiu thông tin v vn này trong bi cnh di c trong nc Vit Nam. Mt tác ng khác lên cng ng ni i khi ngi di c tr v a phng là kt qu tích cc hoc tiêu cc ca vic chuyn giao kin thc và hành vi ca ngi di c khi tr v. Liên quan ti vn này, các kt qu nghiên cu khng nh rng nhóm ngi di c tr v cùng vi HIV ã lây truyn sang cho v/chng quê nhà là vn rt áng lo ngi.

2) a phng có dân di c n

Ni n ph bin nht ca ngi di c t do thng là các khu vc thành th hoc khu công nghip và iu này nh hng ti quá trình ô th hóa và hin nay dân s sinh sng các khu vc thành th chim ti gn 30% tng s dân ca c nc. iu này gây áp lc lên h thng dch v và c s h tng hin ti ca các khu vc ô th nh nhà , giáo dc, y t, nc sch và v sinh, giao thông vi nhng hu qu v kinh t, xã hi và y t. Trong cuc iu tra Di c ti Vit Nam tin hành nm 2004, nhng ngi di c cho bit vn nhà là iu h không hài lòng nht. Nhiu ngi trong s h phi sng trong các khu nhà tm, các nhà tr ti tàn và phi tr tin thuê hàng ngày hoc h phi sng ngay cnh ni làm vic, nht là khi h làm trong lnh vc xây dng. c bit ph n khi di c cho bit môi trng nhà là vn khó khn h gp phi và h thng yu th hn trong tip cn chm sóc sc khe và m bo s an toàn cho bn thân. Thc trng các khu công nghip cng rt áng báo ng vi iu kin sng c miêu t là cht hp, không an toàn và mt v sinh. Gn ây Chính ph Vit Nam ã có nhng n lc áng k nhm ci thin tình hình nhà . áng tic là nhng n lc này vn cha tác ng c ti các nhóm túng thiu và yu th nht vì nhng ngi nào không ng ký h khu thì s không iu kin xin nhà xã hi. Vi quá trình ô th hóa và công nghip hóa din ra nhanh chóng Vit Nam trong vòng hai thp k qua và vi các du hiu cho thy các xu th này s còn tip din trong tng lai thì vn cp bách là phi cân nhc ti tt c mi i tng dân c cho dù h có h khu hay không khi xây dng k hoch và phân b ngân sách ô th nhm m bo có nhà và c s h tng.

Kt lun và Khuyn ngh

Di c là mt yu t óng góp quan trng và không th thiu trong s phát trin kinh t xã hi ca Vit Nam. Di c chính là c hi thúc y s phát trin ng u và rng khp và gim s khác bit vn có gia các vùng, thông qua vic áp ng c phn ln nhu cu lao ng cho phát trin công nghip và

8

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

u t nc ngoài sau khi có chính sách i Mi, và s dch chuyn mt phn thu nhp v các vùng nghèo hn. Ngi ta cho rng trong phát trin bao gi cng có ngi thng ngi thua. Rt nhiu cá nhân và h gia ình a ra quyt nh di chuyn ti ni khác vi mc ích tìm kim mt cuc sng tt p hn, nhng h cha phi là nhng ngi chin thng trong quá trình phát trin kinh t xã hi Vit Nam. Chính vì vy, vic m bo quyn ca nhng i tng này và y mnh nhng tác ng ca di c mang li nhiu li ích nht cho cá nhân ngi di c, gia ình h và cng ng là mt nhim v quan trng cho phát trin Vit Nam trong tng lai. Bài vit này ch ra rng các tác ng này s ph thuc vào các môi trng chính tr, kinh t xã hi ng thi ph thuc vào hành vi và ngun lc ca cá nhân ngi di c và gia ình ca h. có th tn dng ti a li ích ca quá trình di c, Chính ph, chính quyn a phng và khu vc t nhân u có nhng vai trò trong vic to ra mt môi trng y cho ngi di c, cho các h gia ình và cho xã hi.

2) m bo di c an toàn và thành công cho ngi di c trong nc bng cách xóa b nhng rào cn hn ch di c và không yêu cu h khu ca ngi di c khi h tip cn vi các dch v xã hi. Các li ích tim nng ca di c cn c khuyn khích bng vic lng ghép vn này vào quá trình xây dng k hoch phát trin kinh t xã hi cng nh nhng chin lc xóa ói gim nghèo. 3) Tng cng li ích ca di c trong nc ti nhng vùng có ngi di c n. K hoch phát trin ô th cn chú ý n s dân thc t bao gm c nhng ngi di c không ng ký h khu và nhng ngi di c có ng ký tm trú, chú trng ti các k hoch cho ngi nghèo, thông qua vic cung cp ni an toàn và hp v sinh cho nhng gia ình có thu nhp thp. Chính ph và ngi s dng lao ng t nhân cn chú ý hn na ti vn nhà và an ninh cho lao ng di c nam và n làm vic ti các khu công nghip. Cn n lc hn na có th m bo rng ngi dân di c có th hòa nhp c vi cng ng ni di c n thông qua vic xóa b i s k th và h tr ngi dân di c tip cn vi nhng chng trình xóa ói gim nghèo và các dch v xã hi khác. 4) Nâng cao li ích ca di c trong nc ti a bàn có dân di c i thông qua vic h tr ngi di c nm bt c hi và chia x nhng kin thc và k nng mi hc c khi tr v và khuyn khích h s dng tin gi v mt cách tt nht theo s la chn ca h. Cng cn h tr các thành viên trong gia ình ca ngi di c hin ang sinh sng ti a phng, có th ng u vi vic (tm thi) thiu i mt thành viên trong gia ình.

Khuyn ngh

1) Cn có s liu chính xác và có s hiu bit hn v các quá trình di c trong nc nhm cung cp thông tin cho quá trình hoch nh chính sách. iu này bao gm yêu cu nâng cao cht lng s liu tng iu tra dân s và các s liu cp quc gia có c y thông tin v tình hình di c trong nc ng thi cn tin hành nhng nghiên cu còn thiu nh nghiên cu v các dòng di c nông thôn-nông thôn theo mùa, nghiên cu v sc khe sinh sn cho nhóm di c n, nghiên cu v tình trng nhà ti các khu công nghip và tác ng ca thay i v môi trng và thiên tai ti vn di c.

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

9

GII THIU CHUNG

Ging nh nhiu quc gia khác khi tri qua s phát trin kinh t xã hi nhanh chóng, trong vòng 20 nm tr li ây Vit Nam ã chng kin s tng theo cp s nhân ca dòng ngi di c c trong nc và quc t. Càng ngày ngi ta càng tha nhn rng quá trình phát trin và di c luôn i ôi vi nhau. Di c va là ng lc thúc y li va là kt qu ca s phát trin kinh t xã hi ca mt quc gia1. Vit Nam, chính sách i Mi c thc thi k t gia nhng nm 1980 chính là cht xúc tác cho dòng di c trong nc gia tng khi t nc chuyn t nn kinh t tp trung sang mt nn kinh t th trng. Các ci cách này không ch cho phép ngi dân c di chuyn khi a bàn c trú gc ca mình mà còn to ra lc "y" và "hút" cho quá trình di c này. Tác ng v phát trin kinh t xã hi ca chính sách i Mi c ánh giá là rt thành công. T l ói nghèo ã gim t 70% t gia thp niên 80 xung còn 58% vào nm 1993 và ch còn 14% vào nm 20082. Tc phát trin ca Vit Nam thay i t s âm sang s dng và tng lên ti 7-8% hàng nm, tui th trung bình ã tng lên và t l t vong tr s sinh ã gim3. Tuy nhiên óng góp ca di c trong nc vào nhng thành công này li cha c ghi nhn y . S ra i ca khu vc t nhân cùng vi s xut hin ca các doanh nghip t nhân, phn ln là các doanh nghip có vn u t nc ngoài không th có nhng tác ng to ln nu không có s óng góp ca mt lc lng lao ng ông o di chuyn ti các khu vc này4. Mt mt cn nhìn nhn ci cách kinh t mang li nhiu c hi và kh nng di chuyn cho nhiu ngi, mt khác cng cn phi ghi nhn s sn sàng ca ngi di c và gia ình h ri b ni gc ca mình (ôi khi là ri xa gia ình h). Vi t cách i din cho mt b phn áng k ca lc lng lao ng, ngi di c là nn tng c s cho phát trin kinh t xã hi ca Vit Nam. Mt im quan trng th hai khi xem xét óng góp ca di c i vi phát trin là xem xét phát trin có tác ng th nào ti di c.

1 IOM (2005), Di c quc t và Phát trin: Nhìn nhn t góc Toàn cu, Nghiên cu v di c ca IOM, s 19, trang 5; UNDP (2009), Báo cáo phát trin Nhân lc nm 2009- Vt qua các rào cn: Di chuyn ca con ngi và s phát trin. 2 Ngân hàng Th gii (2009), Cp nht Tình hình Phát trin Kinh t ca Vit Nam gn ây, tài liu ca Ngân hàng Th gii chun b cho cuc Hp nhóm T vn thng niên, tháng 12 nm 2009. S liu này ly t s liu iu tra Mc sng h gia ình ca Vit Nam. 3 Le Bach Duong và cng s (2005), Bo tr xã hi cho nhng ngi thit thòi nht Vit Nam, Nhà xut bn Th gii, Hà Ni. Trung tâm Kinh t Quc t (2002), "ánh giá ói nghèo Vit Nam", bài vit chun b cho AusAID. Chu Thi Trung Hau và Dickie Paul M. (2006). Giai on quá kinh t Vit Nam: T i mi ti gia nhp WTO. Chng trình ào to chính sách công, Nghiên cu s 1. 4 Trung tâm Khoa hc Xã hi và Nhân vn Quc gia (2001), Báo cáo Phát trin Nhân lc quc gia 2001: i mi và Phát trin Con ngi Vit Nam.

10

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

Nhng thành tu mà Vit Nam ã t c còn cha ng u5. Cng ging nhng thành tu v kinh t xã hi ca bt k quc gia nào khác, mt vài khu vc nào ó hoc mt vài i tng nào ó s c hng li hn nhng khu vc/i tng khác. S liu minh chng v s phân b ói nghèo và các khu vc kém phát trin Vit Nam ã cho thy rng mt trong nhng s khác bit này là s khác bit gia nông thôn và thành th và nhng ngi dân c trú khu vc thành th có li th áng k hn trong vic th hng li ích ca s phát trin6. Các s liu cho thy thu nhp trung bình ca c dân thành th Vit Nam cao gp khong 2 ln thu nhp ca ngi dân nông thôn. Có th thy s khác bit tng t gia các vùng ca Vit Nam khi thu nhp trung bình ca c dân vùng ông Nam B cao hn ba ln thu nhp ca c dân vùng Tây Bc, mt con s tng n nh trong sut thp niên trc7. Chính s khác bit này ã làm gia tng áng k s lng các h gia ình nông thôn và các h gia ình mt s khu vc nht nh chp nhn các chin lc di c, có th là di chuyn ni tnh, có th là di chuyn liên tnh, ti ni có nhiu t ai hn, hoc ôi khi là tìm vic làm phi nông nghip ti các khu vc nông thôn khác. Trong nhiu trng hp, ngi dân di c tìm kim các c hi vic làm ti các khu vc thành th và các khu trung tâm công nghip "kim tin" t s phát trin và giàu có ca các khu vc này và có th có thêm ngun thu nhp cho gia ình8. Dù có s phc tp trong mi quan h qua li gia di c và phát trin, có mt iu rõ ràng là không nên coi di c là yu t cn tr s

phát trin. Tuy nhiên, cng không nên coi ây là liu thuc cha bnh ói nghèo và bt bình ng v thu nhp. S di chuyn ca ngi dân là iu t nhiên và không th chi b trong lch s loài ngi và trong các bin c xy ra gn ây trên th gii. công nhn thc t này, chúng ta có th nhn nh rng di c mang li c c hi và thách thc cho phát trin. Di c trong nc có th óng góp nhiu hn cho s tng trng kinh t c cp quc gia và h gia ình. Di c có th y mnh mi quan h gia ni i và ni n, không ch n thun thông qua s tin ngi di c gi v, mà còn qua vic chuyn giao kin thc và k nng, và vì th góp phn làm gim s khác bit gia các vùng. H tr di c còn là h tr quyt nh ca mi cá nhân và gia ình v cuc sng ca h, hay nói cách khác vic h tr này s óng góp vào vic to sc mnh v kinh t vã xã hi cho ngi dân di c. Tuy nhiên vn còn rt nhiu thách thc i vi vn này. Các thách thc ln nht là m bo các quyn cho ngi di c n, nam, tr em trai và tr em gái. Các quyn cp ây bao gm các quyn ã c cp trong các vn kin quc t v nhân quyn và các quyn c quy nh trong Hin pháp ca nhà nc Vit Nam. iu này bao gm vic m bo ngi di c có c hi tip cn bình ng vi các quyn mà tt c mi ngi dân u c hng, trong ó có rt nhiu quyn liên quan ti iu kin sng c bn và vn vic làm. Các tác ng c th ca di c, cho dù là tác ng tích cc hay tiêu cc i vi quá trình

5 Bhushan, Indu, Bloom Erik và Nguyn Minh Thng (2002), Li ích cha ng u ca phát trin Vit Nam, Ngân hàng phát trin Châu Á, Ban nghiên cu và kinh t, Nghiên cu Chính sách s 3; Scott, Steffanie và Truong Thi Kim Chuyen (2004) `ng sau nhng con s: Di chuyn xã hi, s khác bit gia các vùng và qu o phát trin mi nông thôn Vit Nam' trong Philip Taylor (ed.), Mt cân bng xã hi Vit Nam: Các thách thc cho i mi, Vin nghiên cu Singapore v ông Nam Á (ISEAS). 6 Chng hn, nm 1998, thu nhp trung bình ca thành ph Hà Ni và H Chí Minh cao hn t 5-7 ln thu nhp ca ngi nông dân. Scott và Chuyen (2004), chú ý 5. 7 Kt qu iu tra mc sng h gia ình 2002 & iu tra mc sng h gia ình 2006: TCTK (2004), Kt qu iu tra mc sng h gia ình 2002, Nhà Xut bn Thng kê Hà Ni; TCTK (2007), Kt qu iu tra mc sng h gia ình 2006. Nhà Xut bn Thng kê Hà Ni. 8 Ngh nh 773 TTg (ban hành ngày 21 tháng 12, 1994). Trang 35.

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

11

phát trin ph thuc vào các môi trng chính tr, kinh t và xã hi, ng thi ph thuc vào hành vi và ngun lc ca ngi di c và gia ình ca h9. Di c cha ng nhng tim nng áng k có li cho s phát trin kinh t xã hi nhng có th khai thác tim nng này, cn phi xây dng các chính sách ng b da trên s hiu bit y v các dòng di c, quy mô và các c im nhân khu hc ca di c trong nc. Cn có hiu bit v kinh nghim ca ngi di c, và tác ng ca nhng di chuyn này ti các a phng ni i và ni n.

nhng ngi tham gia vào loi hình di c này, bài vit này s ch tp trung vào loi hình di c trong nc11. Các tài liu v di c Vit Nam còn rt dàn tri. Các tài liu này nhóm các di chuyn theo ni n, ng c di chuyn, và s tham gia ca chính ph. Mt mt s phân nhóm này h tr nhng tho lun v các khía cnh c th ca di c, nhng nó cng có hn ch khi nhìn nhn vn di c mt cách toàn din. Bài vit này s c gng xem xét vn di c trong nc Vit Nam mt cách toàn din; tuy nhiên khó khn gp phi khi nghiên cu vn này là do các s liu và các nghiên cu còn rt hn ch. Chính vì th bài vit này không th nghiên cu ng u tt c các khía cnh v di c Vit Nam. Phn ln các phân tích ây tp trung vào di c ti các khu vc thành th mc dù con s thng kê t các cuc tng iu tra dân s trong giai on 1994 - 1999 ghi nhn mt na s di c trong giai on này là di c ti các khu vc nông thôn. Bài vit này cng tp trung vào nhng vn ca di c t do, nhng ngi di c không nm trong các chng trình di dân ca Chính ph. S khác bit gia di c t do và di dân theo các chng trình ca Chính ph là khá rõ ràng c v quy mô và các vn bo h. Tuy nhiên các s liu tng iu tra dân s và các s liu c s dng trong bài vit này ã không phân bit hai loi hình này, chính vì th không th phân tách ra c các xu hng di c nông thôn - thành th trong các loi hình di c này. Các phân tích trong tài liu này bao gm các xu hng ni tri ca di c trong nc vì lý do kinh t Vit Nam, tác ng ca nó ti s

1.1. Phm vi phân tích

Bài vit này tp trung vào vn di c trong nc vì lý do kinh t Vit Nam. Chính vì th "ngi di c" cp ây bao gm nhng ngi dân di chuyn trong phm vi lãnh th Vit Nam bt lun thi gian c trú ni n là bao lâu. Khong cách a lý gia ni i và ni n ca di c cng không b hn ch, tuy nhiên ti thiu là có s thay i v a gii hành chính, chng hn ranh gii xã hoc tnh. Cn tha nhn tính liên tc ca xu hng di c trong nc và di c quc t ng thi nhìn nhn kh nng óng góp áng k ca các xu hng này vi s phát trin kinh t xã hi ca Vit Nam10. Hai mô hình di c này u có ng lc tng t nh nhau ca cá nhân và h gia ình và u có tác ng ging nhau lên cng ng và h gia ình ni i. Tuy nhiên nhng gì mà ngi di dân quc t tri nghim có th khác xa vi kinh nghim ca ngi di dân trong nc, tùy theo a im mà h di c ti. Chính vì lý do này và do s lng ln

9

ây là mt im quan trng mà i thoi cp cao ca UN v Di c quc t và phát trin ã xác nh, tuy nhiên nó cng liên quan ti các vn bàn tho v di c trong nc. 10 Có ba mi quan h ln gia di c quc t và di c trong nc ã c xác nh: di c tng bc là loi hình mà ngi di c di chuyn trong nc trc ri sau ó di c quc t; di c thay th là xu hng ngi di dân trong nc di c m nhn nhng v trí công vic mà ngi di dân quc t li và di dân tr v là xu th ngi di dân tr li ni c trú gc ca mình: (2008) Di c th gii 2008: Qun lý s dch chuyn lao ng trong nn kinh t toàn cu ang phát trin, Báo cáo di c th gii s 4 trang 182. IOM. 11 Theo tng iu tra dân s nm 1999, có 4,5 triu ngi di c trong nc trong vòng 5 nm trc cuc iu tra và khong 300.000 ngi di c quc t: Ban ch o tng iu tra trung ng (1999), iu tra dân s và nhà nm 1999: Kt qu chn mu ("iu tra nm 1999").

12

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

phát trin kinh t, xã hi và nhng khó khn thách thc mà ngi di c gp phi trong quá trình di c. Ba "lng kính" s c s dng phân tích tác ng ca di c n s phát trin. "Lng kính" th nht s xem xét v ngi di c mt mình hoc ngi di c có gia ình i cùng, ng thi cp ti nhng vn v bo tr xã hi và pháp lý cho ngi dân di c và kh nng tip cn vi các dch v c bn ca h. "Lng kính" th hai ánh giá tác ng ca di c n cng ng ni n, ch yu là các khu vc thành th và các khu vc kinh t mi và cp ti các vn xây dng k hoch cn phi gii quyt. "Lng kính" th ba và cng là lng kính cui cùng tp trung vào cng ng ti ni i và gii quyt các câu hi v tác ng ca vic di c n gia ình li bao gm c vn gi tin v và chuyn giao kin thc khi ngi di c tr v gia ình. Các khía cnh gii cng c phân tích di mi lng kính và vì th òi hi có s xem xét c th v các tác ng khác nhau, v nng lc và c im yu th ca c nam và n di c. Bài vit cng s dng cách tip cn da vào quyn và coi ngi di c là mt nhóm mà các quyn ca h thng cha c công nhn y , mc dù các quyn này ã c tha nhn trong các chun mc quc t và quy nh trong khung pháp lý ca Vit Nam. Thiu sót này có th do ói nghèo, do không tip cn c vi các dch v c bn, kin thc v mt s quyn c th còn hn ch, không quen vi ni n và có th do k th v mt xã hi hoc b phân bit i x. Trong nhiu trng hp, mc dù quyn ca ngi dân di c c m bo trên giy t nhng trên thc t vn có nhiu yu t cn tr s tip cn toàn din i vi các quyn này. Tóm li, bài vit này a ra nhng khuyn ngh h tr vic xây dng các chính sách can thip phù hp nhm phát huy ti a óng góp ca di c vào quá trình phát trin kinh t xã hi và phát trin nhân lc ca Vit Nam và m bo rng quyn ca ngi di c và gia ình ca h c thc hin.

1.2. Phng pháp lun và các im hn ch

Các phân tích v di c trong nc Vit Nam trong bài vit này ã s dng các s liu và các nghiên cu hin có. Phn ln các s liu nh lng c ly t cuc iu tra Dân s và Nhà nm 1999 và nm 2009 và iu tra Mc sng h gia ình nm 1992, 1998 và 200412. Tuy nhiên mt hn ch quan trng cn phi c lu ý là hu ht các s liu i din cho toàn b dân s u cha tính ti mt s nhóm ngi di c và các dòng di c ca h. ó là do quy mô mu và do cách th hin các câu hi có liên quan ti di c trong cuc iu tra. Vì lý do này, các s liu quc gia, ã c b sung các s liu nh tính và nh lng vi quy mô nh hn. Nhng s liu này giúp hiu bit sâu hn v các mô hình di c và các vn trong các lnh vc c th. Di ây s cp n nhng hn ch ca các s liu quc gia và các s liu có quy mô ln s dng trong bài vit nhm a ra mt bc tranh chính xác hn v nhng i tng thng b b sót trong iu tra. Tng iu tra dân s và nhà nm 1999 và 2009 ã a ra bc tranh cp nht nht và mang tính i din nhân khu hc nht v các dòng di c trong nc Vit Nam. Tuy nhiên Tng iu tra nh ngha ngi di c là ngi có ni c trú ti thi im iu tra khác vi ni h c trú 5 nm trc ó. nh ngha này ã b sót nhng ngi di c lâu hn 5 nm v trc, b qua nhng ngi di c trong vòng 5 nm tr li ây nhng ã tr v nhà trc thi im iu tra, và b qua nhng ngi di c mùa v và di c tm thi, vì h thng ch di c trong thi gian ngn. Chính nhng lý do này mà tng s ngi di c trong nc trong iu tra dân s không tính nhng ngi ã di c c hn 5 nm, nhng ngi di c mùa v, di c tm thi, di c con lc vi thi gian di c ít hn 5 nm nhng ã tr v ni c.

12 Tng iu tra dân s nm 1999; GSO và UNFPA (2005), iu tra Di c Vit Nam nm 2004: Các kt qu chính, Nhà xut bn Thng kê, TCTK ("2004 VMS"); TCTK (1992), iu tra mc sng dân c nm 1992 ("1992 VLSS"); TCTK (1998), iu tra mc sng dân c nm 1998 ("1998 VLSS"); TCTK (2004), iu tra mc sng h gia ình nm 2004 ("2004 VHLSS").

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

13

Cuc iu tra Di c Vit Nam nm 2004 vi mu nghiên cu nh hn so vi cuc tng iu tra dân s, nhng vi mc ích ca cuc iu tra chuyên sâu v di c, ã cung cp nhng kin thc sâu v kinh nghim ca ngi di c và gia ình h. Các thông tin thu thp c bao gm ng c di c, mc hài lòng khi di c, tin gi ca ngi di c, bi cnh di c trong các s kin i sng ca h gia ình. Ngoài ra các a bàn la chn cho cuc iu tra bao gm các xã và các phng mà cuc tng iu tra dân s nm 1999 ghi nhn là có nhiu ngi dân tm trú ang c trú13. Chính vì th cuc iu tra di c này bao gm mt s lng áng k ngi di c tm thi và mt s lng ít hn là nhóm ngi di c không ng ký tm trú. Kt qu iu tra mc sng dân c ca Vit Nam nm 1992 và nm 1998 và iu tra mc sng h gia ình Vit Nam t nm 2002 cng là các ngun thông tin quan trng khác, c bit là các thông tin v tin ngi di c gi v gia ình, tác ng ca di c theo thi gian (mi cuc iu tra u có mt s h gia ình ã c iu tra trong nhng iu tra trc ó) và quan trng hn là có các thông tin v di c mùa v. Tuy nhiên nhng cuc iu tra này u có im hn ch chung liên quan n mu iu tra ã c cp trên, c th là ch tính các h gia ình thc t c trú trên a bàn xã và phng ca khu vc thành th hoc nhng ngi mi di chuyn n sng ti a bàn iu tra ã c ít nht 6 tháng. Chính vì th nhng ngi mi di chuyn n ni mi ít hn 6 tháng hu nh cha c tính n. Mt vn khác là cng phi mt t 6 n 12 tháng gia các ln chn h gia ình t danh sách h gia ình ca xã và phng và thi gian iu tra phng vn14. iu này cho thy iu tra vn b xót các h

gia ình mi và cng là li gii áp cho t l không tr li cao các khu vc thành th. ây là mt iu hin nhiên khi lu ý rng kt qu ca cuc iu tra mc sng h gia ình nm 2004 cho bit ch có 3,8% dân s thành ph H Chí Minh là các h gia ình thuc nhóm KT3 hoc ng ký KT415. Ngc li iu tra gia k ca hai cuc tng iu tra ca Thành ph H Chí Minh trong cùng nm ó cho thy rng các h này chim gn 20% dân s ây16. S dân trong tui t 20-29 (ây là tui tp trung ngi di c) trong cuc iu tra mc sng h gia ình nm 2004 cng ít hn con s trong tng iu tra nm 1999 t 20-30% và iu này cng gi ra gi thuyt rng có mt s lng ln ngi di c mt mình và các h gia ình di c cha c tính trong cuc iu tra. iu tra bin ng dân s hàng nm là mt ngun thông tin hu ích v di c trong nc vì cuc iu tra này có s dng mt câu hi v s di chuyn ni c trú trong nm trc thi im iu tra. Tuy nhiên cuc iu tra này cng cha nm bt c các ng thái di chuyn ngn hn ni tri (c bit là nhng di chuyn mùa v din ra trong phm vi mt nm) vì rt nhiu ngi di c ngn hn này cha c thng kê. Nhng hn ch này phn ánh nhng khó khn trong vic theo dõi mt b phn dân s di chuyn thm chí ngay t nh ngha ca nó. Lý do ti sao nhng hn ch này c cp nhiu ln ây là vì nhng i tng thng b b qua này li chính là i tng ca bài vit này. Mt s các nghiên cu cho rng trong s nhng ngi dân di c trong nc vì lý do kinh t Vit Nam, nhng ngi cha c thng kê/b b qua trong các cuc tng iu tra dân s và các cuc iu tra khác chính là nhng ngi yu th nht và nhng ngi ít c lu tâm nht trong quá trình lp k hoch ca chính ph17.

13 14 15 16

iu tra di c nm 2004. Pincus, John và Sender John (2008), Lng hóa ói nghèo Vit Nam: Ai c tính n? Xem phn 1.3 H thng ng kí h khu, gii thích h thng ng kí h khu và phân loi KT. Ngân hàng th gii (2008), Báo cáo phát trin ca Vit Nam nm 2008: Bo tr xã hi: Báo cáo ca các nhà ng tài tr trong cuc hp nhóm t vn Vit Nam, Hà Ni, ngày 6-7 tháng 12 nm 2008. 17 Pincus, John và Sender John (2008), `Lng hóa ói nghèo Vit Nam: Ai c tính n?' Pfau, Wade Donald và Giang Thanh Long (2008), Các nhóm cha c tính trong "i din" iu tra h gia ình.

14

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

PHN 1 ­ BI CNH DI C TRONG NC VÌ LÝ DO KINH T VIT NAM

1.1 Các quyn quy nh trong Hin pháp và các cam kt quc t

Vit Nam ã cam kt vi cng ng quc t trong vic bo v công dân ca nc mình thông qua vic ký và phê chun mt s công c và tuyên ngôn quc t có liên quan ti ngi di c trong nc vì lý do kinh t trong phm vi quc gia. Các quyn quy nh trong các công c này bao gm quyn theo ui s phát trin kinh t, xã hi và vn hóa18, quyn c hng các iu kin làm vic xng áng và thun tin, quyn có các iu kin sng y cho mi ngi và gia ình ca mình, quyn c chm sóc sc khe th cht và tinh thn tt nht theo chun có th t c, quyn tip cn giáo dc và tham gia vào i sng vn hóa19, quyn giành cho tr em và c công nhn y v nhân quyn i vi ph n và m bo công bng gii20 (tham kho Ph lc 1 có thêm chi tit). Vit Nam cng ã cam kt n lc t c các Mc tiêu Phát trin Thiên niên k ca Liên Hp Quc vào nm 2015 mà tt c các mc tiêu này u có liên quan hoc trc tip hoc gián tip ti các quá trình di c hoc nhng tri nghim ca ngi di c và gia ình ca h21. Vit Nam cng ã xây dng các mc tiêu c th phù hp vi bi cnh ca mình vi tên gi. Các mc tiêu phát trin ca Vit Nam trong ó có thêm nhng mc tiêu gim s yu th (mc tiêu 8), gim s mt công bng gia các dân tc (mc tiêu 10) và m bo s phát trin c s h tng cho nhóm rt nghèo (mc tiêu 11). Hin pháp Vit Nam m bo quyn công bng cho công dân Vit Nam trong 6 thp k qua. Hin pháp nm 1946 ln u tiên quy nh rõ rng "tt c các công dân u bình ng trc pháp lut và có quyn công bng trong tt c các lnh vc - chính tr, kinh t, vn hóa và xã hi"22. Mi Hin pháp k tip mà Quc hi thông qua u quy nh c th hn các quyn giành cho tt c công dân Vit Nam. Các quyn này bao gm quyn t do di chuyn và c trú, quyn tip cn vi các dch v chm sóc sc khe, quyn c i hc và có kin thc, quyn c i làm, quyn c s hu nhà ca và tài sn hp pháp và quyn c tip cn vi các dch v kinh t xã hi mt cách công bng23. iu quan trng hn

18 Hip c quc t v các quyn kinh t, xã hi và vn hóa (ICESCR), c thông qua bi ngh quyt ca i hi ng 2200A (XXI) ngày 16 tháng 12 nm 1966, bt u có hiu lc ngày 3 tháng 1 nm 1976. Vit Nam ng thun ngày 24 tháng 9 nm 1982. 19 Cùng tài liu trên, iu 7, 11, 12, 13, 15. 20 Công c v xóa b mi hình thc phân bit i x vi ph n, ngày 18 tháng 12, 1979, bt u có hiu lc t ngày 3 tháng 9, 1981. Vit Nam tham gia ngày 17 tháng 2, 1982. 21 Ronald Skeldon (2005), "Di c và các mc tiêu thiên niên k" trong IOM (ed) i thoi quc t v di c: Phân lung di c trong chính sách phát trin. 22 Bn dch ca Nguyen Thi Hoai Thu và nhng ngi khác (2005), ánh giá v chính sách di dân thành th, y ban Quc hi v Các vn xã hi, trang 19-20. 23 Quc hi, Hin pháp ca nc Cng hòa xã hi ch ngha Vit Nam nm 1992, c sa i theo ngh quyt 51/2001/QH10 ca Quc hi (25 tháng 12, 2001) ("Hin pháp 1992"), iu 68, 39, 59, 55 và 23.

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

15

na là Hin pháp m bo quyn bình ng gia nam gii và n gii trong tt c các lnh vc trên ây và nghiêm cm bt k mt s phân bit i x nào i vi ph n hay s vi phm ti phm giá ca ngi ph n24. iu 66 tip tc m bo s khuyn khích thanh niên c th là "Nhà nc và xã hi s to iu kin thun li cho thanh niên hc, làm vic và gii trí, to iu kin h phát trin nng lc trí tu và sc khe th cht"25. Nh s trình bày các phn tip theo trong bài vit này, mi quyn này u óng vai trò quan trng vi ngi di c trong nc và cn m bo vic thc hin các quyn này.

khung pháp lý bo v cho ngi di c hoc nâng cao li ích ca di dân i vi phát trin xã hi ca Vit Nam. Liên quan ti trách nhim ca các b ngành, cn lu ý rng vn di c trong nc cha c phân công c th cho mt b nào ca Chính ph. Các chính sách xã hi có liên quan ti di c c các b ngành khác nhau ban hành27. Chng hn B Nông nghip và Phát trin Nông thôn ch chu trách nhim cho phn di c có t chc ca chính ph còn B Công an chu trách nhim ng ký h khu và trt t xã hi. Không có v nào hoc n v nào trc thuc B Y t chu trách nhim v sc khe ca ngi di c hay v s tip cn ca ngi di c ti các dch v y t. Có l B Lao ng Thng binh và Xã hi là n v phù hp nht gii quyt vn di c t do trong nc vì lý do kinh t vì B này chu trách nhim qun lý nhà nc v lao ng và vic làm và vì th chu trách nhim trc tip trong lnh vc lao ng di c chng hn nh B này phi chu trách nhim v vn vic làm cho lao ng Vit Nam nc ngoài và s di chuyn ti các vùng kinh t mi vì mc ích vic làm. Tuy nhiên B Lao ng Thng binh và Xã hi cng cha có k hoch hay cha ban hành chính sách c th nào áp ng nhu cu và ng phó vi ri ro ca ngi di c t do vì lý do kinh t. Di c trong nc vì lý do kinh t cha c quan tâm úng mc trong các chính sách và chin lc do các b ngành ban hành. Chng hn chin lc Sc khe Sinh sn giai on 2001-201028 cng cha cp ti "nhóm dân di c". Tng t nh vy K hoch tng th

1.2 C cu hành chính, khung pháp lý và chính sách

Mc dù khung pháp lý quy nh rt cht ch vic bo v các quyn mà theo ó ngi di c và gia ình ca h phi c bo v nhng c cu hành chính, khung pháp lý và chính sách v di c trong nc vì mc ích kinh t vn cha c c th hin rõ ràng trong các vn bn lut pháp và chính sách ca các b, ngành. iu này phn nào phn ánh s phc tp ca hin tng di c nhng nó cng cho thy rng vn này còn cha c Chính ph quan tâm úng mc. Di c trong nc ã c cp rõ ràng trong Chin lc Phát trin Kinh t xã hi giai on 2001-2010 ng thi cng c a vào các Chng trình phát trin kinh t xã hi tng ng trong giai on 2001-201026. Tuy nhiên c hai vn bn trên u a ra mc ích gim di c t do thông qua mt s mc tiêu và gii pháp c th thay vì a ra mt

24 Cùng tài liu trên, iu 63. 25 Cùng tài liu trên, iu 66. 26 Ban chp hành Trung ng ng cng sn Vit Nam, Chin lc Phát trin Kinh t - Xã hi giai on 2001­2010, Ban chp hành Trung ng, nhim k th 8, hng ti K hp Quc hi th 9, tháng 4 nm 2001 ("SEDS"); Ngh quyt s 56/2006/QH11, Nhim k XI, k hp 9 v K hoch 5 nm v phát trin kinh t xã hi giai on 2006 ­ 2010 (16 tháng 5 - 29 tháng 6, 2006) ("SEDP"). 27 Le Bach Duong, và cng s (2005), ghi chú 3. 28 Quyt nh ca Th tng Chính ph s 136/2000/QD-TTg, phê duyt Chin lc quc gia v chm sóc Sc khe sinh sn giai on 2001-2010 (28 tháng 11, 2000).

16

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

Quc gia v Bo v, Chm sóc sc kho ca thanh niên29 hoc Lut Thanh niên30 cng cha chú ý ti nhóm ngi di c mc dù hu ht ngi di c t do trong nc vì lý do kinh t là thanh niên vì th các chng trình và k hoch này ã b sót mt lng ln dân s d b tn thng vi các ri ro xã hi. Chin lc quc gia v Gia ình giai on 2005-201031 cng cha chú trng ti các loi hình gia ình khác nhau bao gm c gia ình di c hoc gia ình phi chu s vng mt tm thi ca cha m di c. Trong trng hp ngi di c c a vào các chin lc chính sách thì phng pháp tip cn li không phi nhm mc ích bo v ngi di c. Có th thy iu này qua Chin lc dân s nm 2001-201032, trong chin lc này ngi di c b coi là em ti nhiu tác ng tiêu cc hn là mang li li ích cho phát trin. Ch tiêu duy nht liên quan ti ngi di c trong chin lc là mc tiêu t t l 75% ngi di c t do ng ký h khu vào nm 2010. Tuy nhiên cha có mt mc tiêu nào cp ti vic m bo s tip cn các dch v xã hi c bn ca ngi di c hoc gii quyt các vn khác mà bài vit này s cp ti. Có mt ngoi l áng chú ý là Chin lc quc gia v HIV/AIDS xác nh ngi dân di c là i tng c bit yu th trong vn lây nhim HIV33. Lut Phòng chng HIV ban hành nm 2006 ã có mt iu khon c th v phòng chng HIV cho nhóm dân s lu ng34. Quá trình d tho chin lc cho giai on 2010-2020 ang c nhiu b ngành thc

hin. Mt vài d tho ca các chin lc này ã công nhn di c trong nc là mt vn ca phát trin. Tuy nhiên rt nhiu chính sách chin lc li không công nhn iu này dn ti vic thiu s tha nhn v b rng và chiu sâu các tác ng ca di c trong nc ti Vit nam. gii quyt vn này, cn phi xác nh vai trò ca di c trong nc nh là mt ng lc ca s phát trin ng thi gii quyt toàn din các nhu cu cn c bo tr v xã hi ca ngi di c, gii quyt các vn nh hng ti ni n là các khu vc thành th và các tác ng liên quan ti di c ti ni i. Tng khía cnh này s c cp c th trong phn 3 ca bài vit này.

1.3 H thng ng ký h khu

H thng ng ký h gia ình hay còn gi là h khu có liên quan mt thit ti vn di c trong nc vì lý do kinh t Vit Nam vì nó kim soát và giám sát các thay i trong vn c trú ca ngi dân bng cách phân chia h thành các dng c trú khác nhau mà mi dng li có các quyn và ngha v khác nhau. Ban u h thng h khu c s dng nh các bin pháp kim soát dân s nhm hn ch ô th hóa và s di chuyn trong chin tranh ng thi s dng trong h thng tem phiu trong giai on thc hin chính sách bao cp sau chin tranh. Trong giai on phi tp trung hóa, ngi s hu h khu nông thôn s c cp t nông nghip và t làm nhà. Nhng ngi có ng ký h khu ti khu vc thành th c cp quyn s dng t cho din tích nhà và vn ca h35. Trc giai on i Mi, bin pháp kim soát di c

29 B Y t, Chng trình Tng th quc gia v Bo v, Chm sóc và h tr Sc khe cho Thanh niên và V thành niên giai on 2006 ­ 2010 và nh hng chin lc n nm 2020; Quyt nh s 2010/QD-BYT, (7 tháng 6, 2006). 30 Quc hi, Lut Thanh niên, s 53/2005/GH11, do Quc hi thông qua ngày (29 tháng 11, 2005). 31 Quyt nh s 106/2005/QD-TTg ca Th tng chính ph phê duyt Chin lc Xây dng Gia ình Vit Nam giai on 2005 ­ 2010 (16 tháng 5, 2005). 32 Quyt nh s 147/2000/QD-TTg ca Th tng Chính ph phê duyt Chin lc Quc gia v Dân s giai on 2001-2010 (22 tháng 12, 2000). 33 Quyt nh s 36/2004/QD-TTg ca Th tng Chính ph phê duyt Chin lc Quc gia v Phòng chng HIV Vit Nam n nm 2010 vi tm nhìn ti nm 2020 (17 tháng 3, 2004). 34 Lut Quc hi v phòng chng HIV/AIDS, Quyt nh s 64/2006/QH11 (29 tháng 6, 2006). 35 Hardy, Andrew (2001), Các quy tc và ngun lc: àm phán v h thng ng ký h khu Vit Nam trong quá trình i mi Sojourn, S 16(2).

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

17

này rt hu hiu vì nó liên quan ti s bao cp ca Chính ph, liên quan ti tem phiu và ti s tip cn vi mt s dch v và hàng hóa thit yu. Thm chí bây gi ngi ta vn yêu cu trình h khu cho các th tc hành chính nh mua quyn s dng t, xây nhà, ng ký xe, vay ngân hàng, tip cn vi chm sóc y t c bao cp, nc và in hoc tham gia vào các chng trình mc tiêu xóa ói gim nghèo. Ch nhng ngi có ng ký là c dân thng trú ti ni h ang sinh sng mi c th hng toàn b các dch v ca Chính ph, nhng i tng còn li phi tr tin có nhng dch v ó hoc không c th hng các dch v này36. Trc nm 2007, có 4 loi ng ký h khu. Nhng ngi ng ký h khu thuc nhóm KT1 s c hng trn các quyn c trú chng hn c phép chuyn nhng quyn s dng t, con cái c phép nhp hc, và c hng các dch v chm sóc y t trong phm vi a bàn c trú ca mình37. Nhng ngi di c sang a bàn khác nhng vn thuc phm vi ni tnh c ng ký h khu KT2. H khu này cho phép h chuyn nhng quyn s dng t nhng hn ch vic nhp hc vào các trng hc và các dch v xã hi khác trong khu vc mà h ng ký. Nhng ngi ng ký ti mt tnh nhng sinh sng tnh khác c a vào hng mc KT3 và thng c cp giy tm trú vi thi gian t 6 n 12 tháng, vi giy tm trú này h có th xin cp li mt cách d dàng. Ngi có h khu này vn c phép mua quyn s dng t nhng con cái ca h không xin c hc trái tuyn tr khi lp còn ch trng sau khi con ca nhng ngi có h khu KT1 và KT2 ã

nhp hc. Nhng ngi ng ký h khu KT4 là nhng ngi c thân không có gia ình, hoàn toàn trái ngc vi ba loi trên và nhng ngi thuc KT4 thng ch c cp giy tm trú vi thi gian 3 tháng và có th gia hn c. Nhng ngi thuc nhóm này không th mua quyn s dng t và ging nh nhng ngi thuc KT3, h cng khó tip cn vi mt s dch v xã hi. Mt s ngi khác di c mà không h ng ký h khu. Nhng ngi di c không ng ký này vn có tên trong danh sách ng ký ca h gia ình ti phng xã ca h mc dù thc t h ang sng huyn hoc tnh khác. Lut pháp ã quy nh bt k ai sng mt a im khác vi ni h thng trú trong vòng ít nht là 30 ngày tr lên u phi ng ký tm trú vi công an38. Tuy nhiên thay i tình trng c trú không phi là iu d dàng chút nào. có th ng ký c KT4, ngi di c phi xin mt lá th ng ý cho i do các cp có thm quyn ca huyn ký (trong trng hp di c liên tnh) hoc do chính quyn xã ký (trong trng hp di c sang huyn khác trong cùng mt tnh) ni h ng ký h khu. c cp phép di chuyn h phi chng minh c rng mình có công vic ti ni n. Chính vì th rt nhiu ngi di c hoc không xin c giy phép di chuyn hoc không c cp KT4 ti ni n39 và rt nhiu ngi di c thm chí không th ng ký tm trú vì h không chc thi gian c trú ni n là bao lâu và h cng không bit phi thc hin nhng bc nào trong quá trình qun lý. Kt qu ca cuc iu tra di c ca Vit Nam nm 2004 cp ti nhng khó khn mà rt nhiu ngi di c gp phi do h

36 Deshingkar, Priya (2006), Di c trong nc, Nghèo ói và phát trin Châu Á: Bao gm nhng ngi b b qua trong quá trình liên kt và ci thin qun lý. Bài vit trình bày ti Hi ngh Châu Á nm 2015: Thúc y phát trin, chm dt ói nghèo, tháng 3, 2006. 37 Waibel, Michael (2007), Di c ti các vùng ph cn ca Thành ph H Chí Minh trong quá trình i mi: Qui mô, Hu qu và Các thay i chính sách liên quan ti nhà . 38 Quc hi, Lut c trú, s 81/2006/QH11, có hiu lc t ngày 1/7/2007 (29 tháng 11, 2006) ("Lut c trú nm 2006"), iu 30, khon 2. 39 Dang Nguyen Anh (2006), Di c trong nc Vit Nam: Các c hi và thách thc cho phát trin, bài vit trình bày ti Hi ngh Khu vc v di c và Phát trin Châu Á (Lanzhou, Trung Quc nm 2006). Do phân b kinh phí cho tnh da trên s dân ca tnh nên các cán b tnh thng ngi không thng kê s ngi di c vì iu này có th làm gim s dân ti ni (tnh) i.

18

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

thng ng ký h khu gây ra. 42% nhng ngi c iu tra cho bit h gp khó khn do không có h khu dng KT1. Trong s nhng ngi di c không ng ký tm trú ti ni n, 48% cho bit h không c phép ng ký, 22% cho bit h ngh không cn phi ng ký và 9% cho bit h không bit phi ng ký th nào. Trong nhng nm gn ây h thng ng ký h khu ã c ci cách vi vic ni lng mt s hn ch v thay i ni c trú. Ví d nh nm 2005, Ngh nh 108 ca Th tng Chính ph và Thông t 11 do B Công an ban hành ã ni lng mt s iu kin cho phép ngi có h khu KT3 c chuyn sang KT1 thông qua vic b yêu cu phi s hu nhà. Vi s thay i này, nhng ngi thuê nhà hay nhà ngi khác cng có th tr thành thng trú bng vic a ra bng chng v s chp thun ca ch nhà40. Tuy nhiên các yêu cu vn kèm theo các iu kin chng hn nh c trú trong nhà hp pháp, có vic làm n nh và c trú liên tc trc khi tr thành ngi c trú thng xuyên. Mt ci cách khác áp dng nm 2005 cho phép khai sinh ti y ban Nhân dân ti a phng ni a tr ra i, b yêu cu là cha m phi quay v ni gc ng ký khai sinh cho con41. Nm 2007, Lut c trú mi bt u có hiu lc theo ó ch còn hai hng mc c trú c th là c trú thng xuyên và tm trú ng thi ni lng các iu kin xin c trú thng xuyên42. i vi nhng trng hp xin chuyn t ng ký tm trú sang thng trú ti các thành ph trc thuc trung ng, yêu cu ã thay i t chng minh 3 nm c trú liên tc sang 1

nm làm vic và c trú liên tc43. Ngoài ra lut nm 2007 cng b i nhng iu kin có vic làm khi xin ng ký h khu. Ngi ta cho rng Lut C trú khi c các cp chính quyn a phng áp dng còn thiu tính thng nht do cha có hng dn c th và do có s hiu v lut ti mi a phng khác nhau. Chng hn thành ph H Chí Minh, các cp chính quyn vn s dng 4 loi t KT1-KT4 trong khi Hà Ni ch áp dng hai loi là c trú thng xuyên và ng ký tm trú. S cha thng nht này khin ngi dân nhm ln vì h không bit phi tuân theo nhng th tc nào khi xin thay i ng ký h khu Vit Nam và iu này cng có th có ngha là nhng ngi iu kin c cp h khu thng trú hoc tm trú theo lut ca nm 2007 s không c cp và hn th na nhiu ngi nn lòng không mun xin ng ký h khu vì không chc chn lut này ang có hiu lc. Gn ây li xut hin xu hng tht cht vic ng ký h khu i vi ngi di c ti mt s thành ph ln. Nhng ci cách a ra trong d tho Lut th ô nm 2010 xut mt s iu kin i vi vic ng ký h khu ti Hà Ni thc t là rt phin hà. Nhng ci cách này d kin s c Quc hi xem xét trong phiên hp tháng 5 nm 2010 nhng sau ó ã c b ra khi d tho lut44. Vic c gng hn ch ngi dân di c n Hà Ni xin ng ký h khu thng trú và tip cn vi các dch v ca Chính ph và vic b nhng xut này ra khi d tho lut cho thy s cha thng nht trong vn này ng thi cho thy rng các sáng kin tng t s có kh nng tái xut hin trong các d tho chính tr.

40 Ngh nh ca Th tng Chính ph s 108/2005/ND-CP (ngày 19 tháng 8, 2005); Thông t ca B Công an s. 11/2005/TT (7 tháng 10, 2005). 41 Ngh nh s 158/2005/ND-CP ca Chính ph (27 tháng 12, 2005). 42 Lut c trú nm 2006, chú thích 37. 43 Thông t 11/2005/TT ca B Công an quy nh 3 nm c trú liên tc, iu 20 khon 1 ca Lut C trú i thi gian này thành 1 nm. Yêu cu xin thng trú ti tnh khác vi quy nh xin thng trú ti các thành ph do trung ng qun lý, iu 19 Lut c trú. 44 Các iu khon d tho yêu cu rng có th nhp h khu Hà ni mt ngi phi c trú liên tc trong 5 nm trc ó (thay vì 1 nm), phi có mc lng gp ôi mc lng ti thiu và phi chng minh có vic làm hp l: Báo Viet Nam Net (2010), Hà Ni "B D Tho "Sit" Lao ng Ngoi Tnh', 21 tháng 2, 2010, a ch truy cp http://vietnamnet.vn/chinhtri/201002/hn-bo-du-thao-cac-quy-dinh-siet-lao-dongngoai-tinh-895275/ (23 February 2010).

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

19

PHN 2 ­ TNG QUAN V DI C TRONG NC VIT NAM

Trc khi tho lun v mi quan h phc tp gia di c và phát trin, bài vit này s cp vài nét ti bi cnh di c trong nc Vit Nam bao gm mt ánh giá tng quan v s lng và c im nhân khu hc ca ngi di c trong nc, sau ó trình bày s lc v các xu hng lch s ca di dân Vit Nam giai on sau chin tranh và s tin trin ca di c trong tng lai. Cui cùng bài vit s nhn mnh mt s khái nim c bn hoc mt s loi hình di c trong nc Vit Nam. Các phân tích v di c và phát trin trình bày di ây c trình bày da trên bi cnh này. v ni c trú c ca mình sau chin tranh. K t nhng nm 1970 tr i, các chng trình di chuyn có s h tr ca Nhà nc a ngi vào các khu kinh t mi vn tip tc và to thành mt loi hình di c chính trong nc Vit Nam45. Nhng nm 1990 chng kin s thay i trong các chính sách di c có t chc ca Chính ph. Các chng trình di c không còn tp trung vào các vùng kinh t mi na mà chuyn sang các chng trình tái nh c lng ghép vi chng trình ph xanh t trng i trc và các chng trình phc hi ven bin46. Tuy nhiên bên cnh các chng trình di c theo k hoch ca Chính ph, trong giai on này hin tng di dân t do trong nc cng bt u phát trin. Nhng s di chuyn này nm ngoài k hoch ca Nhà nc và liên quan ti tác ng ca chính sách i Mi trong nhng nm 1980 và là im khi u cho quá trình chuyn i t nn kinh t tp trung sang nn kinh t theo nh hng th trng. Nhng ci cách này làm gim nh mt s iu kin mà trc ây vn hn ch s di chuyn, c th là xóa b h thng bao cp liên quan cht ch vi vic ng ký h khu ca h gia ình và bt u áp dng c ch khoán cho h gia ình. Chính iu này khin ngi nông dân không còn b bó buc vi rung ng na và ng thi bt u to nên th trng t ai, t ó cho phép ngi dân linh hot hn khi di chuyn sau khi chuyn nhng hoc cho thuê li t ai ca mình47.

2.1 Lch s di c trong nc Vit Nam

Di c trong nc không phi là mt hin tng mi trong xã hi Vit Nam mà ây là mt phn ca lch s. Sau khi thng nht t nc nm 1975 ã có mt s di chuyn dân s ln t thành ph v các khu vc nông thôn. Xu th di c này mt phn là do chng trình tái nh c theo k hoch ca Nhà nc a c dân thành ph v các khu vc kinh t mi và mt phn lý do khác là ngi dân tr

45 Guest, Philip (1998), ng thái ca Di c trong nc Vit Nam, Bài vit tho lun ca T chc Phát trin LHQ, bài 1. 46 Nm 1993, chng trình tái nh c c lng ghép vi mt s d án ca chng trình 327 v trng rng: Quyt nh 327/1992/CT ca Th tng chính ph (ngày 15 tháng 9, 1992). Chng trình 773 nm 1995 v phc hi khu vc duyên hi cng có chng trình tái nh c ti mt s a bàn: Ngh nh s 773 TTg ca Th tng Chính ph ngày 21 tháng 12, 1994). 47 NCSSH (2001), ghi chú 4; Scott và Chuyen (2004), chi chú 5.

20

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

Chính sách i Mi cng thúc y s phát trin kinh t nhanh chóng và góp phn giúp Vit Nam xóa ói gim nghèo. ây là thành tu mà Vit Nam ã c cng ng quc t công nhn. Khu vc ngoài quc doanh bt u tng nhanh vi s xut hin ca u t trc tip nc ngoài, thu hút lao ng và khuyn khích ngi dân di c ti nhng khu vc có nhiu công n vic làm. Song song vi xu hng di chuyn này là xu hng ngày càng ít ngi dân sng da vào các sn phm truyn thng hoc sn xut nông nghip vì th ngi ta thng chn gii pháp di c i khi khu vc ca mình. Khi quá trình công nghip hóa và phát trin kinh t tip din vi s gia tng các hot ng kinh t trong lnh vc sn xut và trong các khu công nghip óng ti hoc gn các thành ph ln, s khác bit gia nông thôn và thành th ngày càng ln. Chng hn tin công cho các công vic các khu công nghip và trong lnh vc sn xut ti các khu ô th thng cao gp 5-7 ln các công vic nông nghip vì th y ngi dân di c i tìm các công vic có mc tin công cao hn48. Tác ng ca ci cách th trng và s phát trin kinh t mnh m ã to nên ng lc cho quá trình di c trong nc. Tuy nhiên các ng lc này không ng nht và mt trong

nhng s khác bit rõ ràng nht là di c gia nam và n49. Ví d s phát trin ca khu vc dt may xut khu ã thu hút ch yu là lao ng n và s xut hin ca "h gia ình có c cha và m cùng làm vic" ã to ra nhu cu cn s dng ngi giúp vic, mt loi hình công vic mà ch yu do ngi di c n làm. S thay i vai trò ca ph n trong nông nghip cng liên quan ti xu hng di c mc dù ngi ta vn ang tranh lun v mi quan h c thù này. Mt s ngi cho rng vi s suy gim ca khu vc nông nghip, di c ti thành th là mt trong nhng cách duy nht mà ph n có th tìm c vic làm phi nông nghip vì "vic ng áng vn ã ít, li thng ch giành cho nam gii"50. Tuy nhiên mt s khác li cp n hin tng "n hóa nông nghip", khi nam gii di c i tìm các c hi vic làm phi nông nghip, ph n li phi cáng áng các công vic ng áng51. Vit Nam, lao ng và di c trong nc có mi quan h cht ch vi nhau, ây là mt im rt rõ ràng trong giai on suy thoái kinh t toàn cu 2008-2009. ánh giá nhanh cho thy lao ng, c bit là lao ng n52 và nhng lao ng trong khu vc phi chính thc phi gánh chu s gim thu nhp, b mt hoc thiu vic làm53. Các ánh giá này cng cho thy lao ng di c là nhóm b tác ng rõ rt

48 Scott and Chuyen (2004), ghi chú 5; Balisacan, Arsenio M., Pernia Ernesto M. and Estrada Gemma (2003) tng trng kinh t và xóa ói gim nghèo Vit Nam, bài vit s 42 trang 14 ca V Nghiên cu và Kinh t ngân hàng phát trin Châu Á; Trung tâm h tr cht lng cuc sng và Christina Cacioppo (2006), Tình trng di c và buôn bán ph n tr em: ánh giá nhanh ti TP Cn Th, tnh Hu Giang, và tnh Tây Ninh ca Min Nam Vit Nam, bài vit cho D án tiu vùng sông Mê kông ca T chc Lao ng quc t v chng nn buôn bán ph n và tr em. 49 Kabeer, Naila và Tran Thi Van Anh (2006), Toàn cu hóa, Gii và vic làm trong thi k kinh t chuyn i: Tình hung ca Vit Nam; bài vit ca nhóm làm vic quc t v Gii, kinh t v mô và kinh t quc t, S 06-3. 50 Trung tâm h tr Cht lng cuc sng và Cacioppo (2006), ghi chú 47. 51 Liên Hp Quc ti Vit Nam (2008), Gii và bin i khí hu Vit Nam: nghiên cu các tài liu hin có. Trong nm 2006, t l ph n và nam gii tham gia vào các hot ng nông nghip là 80% so vi 60% theo tài liu ca Ngân hàng th gii (2006), Thúc y s phát trin ca Vit Nam: Tng trng, công bng và a dng, trang 28. 52 Cling, Jean-Pierre, Razafindrakoto Mireille và Roubaud François (2009) ánh giá tác ng ca khng hong toàn cu lên th trng lao ng và khu vc phi kt cu Vit Nam. Bài vit trình bày ti Cuc hp các nhà kinh t Vit Nam thng niên ti Hà Ni ngày 25 và 26 tháng 11, 2009. 53 Oxfam GB và Ngân hàng th gii (tháng 3, 2009), ánh giá nhanh v tác ng xã hi ca khng hong kinh t toàn cu Vit Nam, tóm tt các nghiên cu vòng 1; Vin Khoa hc Vit Nam (2009) ánh giá tác ng ca khng hong tài chính Vit Nam: Giám sát tác ng nhanh (RIM).

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

21

nht vì h thng tp trung làm vic ti các doanh nghip xut khu và trong khu vc phi chính thc. Cuc khng hong kinh t cng cho thy có s phân nhánh xã hi sâu sc ch không ch là tác ng ti các dòng di c. Khi lao ng di c không có vic và không gi tin v gia ình, thu nhp ca cng ng ni i cng gim i áng k54. Trong mt s trng hp, khó khn khin ngi di c phi quay tr v nhà, to áp lc cho lc lng lao ng nông nghip nông thôn hoc khin h phi di chuyn vào khu vc phi chính thc mà ó h không c tip cn vi gói h tr ca chính ph. Mc dù nhng ánh giá ây ch mi là ánh giá s b ban u, có th thy rõ ràng rng khng hong tài chính toàn cu có nhng tác ng áng k ti các xu th di c và ti các quyn bo tr xã hi cho nhng ngi b nh hng. Có th thy rng qu o kinh t trong tng lai s có nhng tác ng tng t n mô hình di c trong nc. Cng cn phi lu ý ti vai trò ca các xu hng nhân khu hc hình thành nên các dòng di c trong tng lai. Khi Vit Nam bc vào "thi k dân s vàng" trong ó dân s trong tui lao ng s vt xa dân s ph thuc. Trong khong 30 nm ti, c tính hàng nm có khong 1 triu thanh niên s tham gia vào th trng lao ng. Lc lng lao ng di dào s to ra nhiu c hi to ln cho phát trin kinh t Vit Nam, mt khác s có th làm tng t sut di c vì thanh niên s di chuyn ti các khu vc có tp trung nhiu công n vic làm. Bên cnh nhng yu t kinh t và nhân khu hc ca di c, môi trng t nhiên cng dn c coi là tác nhân ã và ang tác ng ti xu th di c trong nc. Ngi ta ánh giá

rng tác ng ln nht ca s thay i khí hu i vi con ngi chính là vic khin h phi di chuyn. Trên phm vi toàn cu, nhng s kin khí hu ven bin, hin tng xói mòn ven b, hin tng lt li ven bin, mc nc bin gia tng và mùa màng tht bát là nguyên nhân khin hàng triu ngi ã phi ri khi ni c trú ca mình. Các s liu khoa hc v s thay i khí hu toàn cu cho thy Vit Nam s là mt trong nhng nc chu thit hi nng n nht ca s thay i khí hu55 và ngi ta phng oán rng mt s vùng và mt s nhóm c dân nht nh chng hn nh ngi nghèo, ngi dân tc thiu s, ph n nông thôn, ngi già và tr em s chu tác ng nng n hn nhng i tng khác. Di c s tr thành mt trong nhng phng thc giúp ngi dân ng u và thích nghi vi nhng thay i này bng cách di chuyn tm thi hoc di chuyn lâu dài ti a im khác nhm m bo s an toàn và n nh cuc sng. ã có nhng bng chng cho thy ngi dân buc phi di c trong nc do nhng iu kin thay i v môi trng, có th là do thiên tai hoc do tác ng thay i khí hu din ra t t56. Chng hn nghiên cu khu ven bin min trung phía bc ca Vit Nam cho thy do cuc sng và thu nhp ca ngi dân b nh hng bi nhng thay i v t ai, iu kin khí hu và nc, nhiu ngi dân ã buc phi di c trong nc và coi ây là mt phng thc thay th cho vic mt thu nhp57. Ngoài ra phân tích trong iu tra mc sng h gia ình nm 2004 và 2006 cho thy có mt mi quan h gia thiên tai và nhng thay i t bin trong sn xut (các cú sc trong sn xut) vi các xu th di c mùa v và di dân t do trong nc58. Bên cnh loi hình di c t do có nguyên nhân do nhng thay i môi trng, hình thc

54 Oxfam GB và Ngân hàng th gii (tháng 3, 2009), ánh giá nhanh v tác ng xã hi ca khng hong kinh t toàn cu Vit Nam. 55 Liên hp quc ti Vit Nam (2009), Vit Nam và s bin i khí hu: bài tho lun v chính sách cho phát trin nhân lc bn vng 56 Dun Olivia (2009), "Quan h gia l lt, di c và tái nh c" báo cáo nghiên cu tình hung Vit Nam v thay i khí hu và các kch bn di c bt buc (EACH-FOR), trang 18. 57 Vu Quang Hoang, và cng s. (2008) Nghiên cu tác ng ca thay i khí hu lên Nông nghip và an ninh lng thc: nghiên cu tình hung ca Vit Nam, Actionaid. 58 Nguyen Minh và Paul Winters (2009), Tác ng ca di c lên Dinh dng: trng hp ca Vit Nam.

22

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

tái nh c theo các chng trình ca Chính ph cho nhng ngi chu tác ng ca thiên tai (bt u t gia nhng nm 1990) ang c y mnh. Các quyt nh gn ây ca Chính ph cho thy vi vai trò nh mt phn trong chính sách "sng chung vi l", mt s lng ln các h gia ình s c tái nh c vào nm 2015. Vi cách nhìn nhn này ca Chính ph cùng vi hin tng di dân t do là h qu ca s thay i khí hu ã trình bày trên cho thy s thay i môi trng và khí hu s tip tc là mt yu t tác ng áng k ti vn di c trong nc Vit Nam trong nhng thp k ti.

rng con s di c không chính thc ln hn nhiu so vi 6,6 triu ngi c ghi nhn trong cuc iu tra. Trung Quc vi h thng ng ký h khu tng t nh Vit Nam, ngi ta c tính rng có khong t 50-120 triu ngi di c cha c thng kê, iu này có ngha là nhng ngi di c không ng ký h khu có th ln hn nhiu s di c có ng ký vi t l 4:160. Theo mt s nhà bình lun, nu áp dng t l này vào Vit Nam thì con s ngi di c cha c thng kê trong các s liu quc gia có th dao ng t 12-16 triu ngi61. V các c im nhân khu hc ca ngi dân di c, cuc Tng iu tra nm 1999 cho thy hu ht ngi di c u là nhng ngi tr tui và cha có gia ình: khong 60% s ngi di c nam và 66% s ngi di c n trong tui t 15-29 và phn ln trong s h u cha lp gia ình62. Kt qu này cng tng t vi kt qu iu tra gia k nm 2004 Thành ph H Chí Minh, c th là tui di c ca n thng sm hn ca nam và s lng ngi di c là n ang ngày càng tng63. c bit s ph n di chuyn ti các khu ô th và khu công nghip ã bt u vt con s ngi di c là nam gii. iu này phn ánh nhu cu ngày càng cao v lao ng n cao ti các khu vc công nghip phát trin nhanh. Mt s lng ln ngi di c cng di chuyn cùng gia ình. iu tra Di c Vit Nam nm 2004 cho thy 38% nhng ngi c phng vn tr li h di chuyn cùng vi gia ình.

2.2 S lng và c im nhân khu hc ca các dòng di c hin ti

Theo Tng iu tra dân s nm 2009, hin có khong 6,6 triu ngi (tng ng vi khong 7,7% dân s) t 5 tui tr lên thay i ni c trú ti a im khác trong thi gian t nm 2004-2009. Con s này tng hn so vi con s 2,1 triu ngi di c ghi nhn trong cuc tng iu tra dân s nm 1999. Trong s nhng ngi dân di c ghi nhn trong cuc tng iu tra nm 1999, hn mt na ngi di c là ph n chim 53,6 % và 46,4 % ngi di c là nam gii59. Tuy nhiên nh ã trình bày trong phn 1.2, các s liu ca Tng iu tra dân s có th ã b qua nhiu ngi di c mùa v, nhng ngi tm trú, nhng s di chuyn din ra lâu hn 5 nm trc khi tin hành cuc iu tra và nhng di chuyn con lc. Chính vì th ngi ta cho

59 Tng iu tra 2009 không tính c các dòng di c hình thành vi các c trng nam và n. 60 Le Bach Duong và cng s (2005), Bo tr xã hi cho nhng ngi có nhu cu nht Vit Nam. Le Bach Duong và cng s ã da trên s dân s c tính ca Trung quc ca Ping, Huang và Pieke Frank (2003) Nghiên cu v di c ca Trung quc, bài vit trình bày ti Hi ngh khu vc v Di c, phát trin và s la chn chính sách cho nhng nhóm rt nghèo Châu Á ti Dhaka t 22­24 tháng 6; và da trên tính toán ca Guest, Philip (2003), Xóa nhng l hng: Di c trong nc Châu Á, Hi ng Dân s Thái Lan. Bài vit chun b cho Hi ngh v Di c Châu Phi trong phi cnh so sánh, Johannesburg t 4 ­ 7 tháng 6. 61 Le Bach Duong, và cng s (2005), Bo tr xã hi cho nhng ngi có nhu cu nht Vit Nam. 62 Ban ch o Tng iu tra dân s và Nhà Trung ng (1999), iu tra dân s và nhà nm 1999: kt qu chn mu. 63 Dang Nguyen Anh (2006) Di c trong nc Vit Nam: C hi và thách thc cho s phát trin, bài vit trình bày ti Hi ngh khu vc v di c và phát trin Châu Á (Lanzhou, Trung Quc 2006).

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

23

2.3 ng c di c

Phn ln (khong 70%) nhng ngi di c trong nc là vì lý do kinh t, bao gm c di c tìm vic làm và ci thin iu kin sng64. Tuy nhiên cng cn chú ý rng ng c di c ca cá nhân và h gia ình không mang tính mt chiu mà thng lng ghép vi nhiu các yu t khác. Có th thy nhng ng c "kt hp" này hu ht các trng hp di c trong nc Vit Nam. Ví d di c do s thay i khí hu có th liên quan ti các yu t v kinh t, trong trng hp này các cá nhân, h gia ình và cng ng di chuyn do sinh k ca h không còn phù hp na, chng hn t ngp mn nên công vic trng trt không còn phù hp na65. Thm chí vi tiêu chí "ng c kinh t" có th xác nh các yu t c th, chng hn nh tng thu nhp vi vai trò là mt chin lc i phó (trong trng hp có rt ít hoc không có chin lc thay th) nhm tng kh nng an ninh kinh t hoc tích ly nhng gì thc s cn thit66.

trình này ca Chính ph, con s này cha c mt na ca 4,5 triu ngi di c c ghi nhn trong cuc tng iu tra dân s trong cùng giai on này67. K t nhng nm 1990, s lng ngi di c ngoài các chng trình ca Chính ph ngày càng gia tng và vì th h c gi là nhng ngi "di c t do". Mt trong nhng chng trình di c theo k hoch ca Chính ph là da trên chính sách nh canh nh c, mt chính sách khuyn khích các h gia ình dân tc thiu s thc hin t nng làm ry nh c và thc hin nh canh di hình thc a h ti các vùng kinh t mi68. c tính n nm 2000 có 1,2 triu ngi (khong 200.000 h gia ình) tham gia vào chng trình nh canh nh c này69. K t nhng nm 1990 chng trình nh canh nh c không c thc hin vi quy mô ln na mà thay vào ó c kt hp vi chng trình trng rng và các d án xóa ói gim nghèo mt s a phng c th. Nhng i tng d b nh hng bi môi trng khc nghit hoc nhng ngi phi gánh chu him ha thiên nhiên là mt nhóm dân s khác thuc i tng ca các chng trình di c theo k hoch ca chính ph. K t nm 1996, chin lc qun lý thiên tai ca Chính ph i vi khu vc ng bng sông Mê-kông vi tên gi "sng chung vi l"70 ã tái nh c các h gia ình do môi trng ví

2.4 Di c t do và di c có t chc

T nhng nm 1960, Chính ph Vit Nam ã áp dng các chng trình tái nh c mt s nhóm dân c nht nh vi tên gi di c theo chng trình ca nhà nc hoc di c có t chc. Trong giai on t 1994-1999, ã có 2.105.000 lt ngi di c theo các chng

64 GSO, Qu Dân s Liên Hp Quc (2005), iu tra Di c nm 2004; Các kt qu ch yu, Nhà xut bn Thng kê, Tng cc Thng kê. 65 Vu Quang Hoang, Phm và cng s (2008), Nghiên cu v tác ng ca thay i khí hu lên Nông nghip và an ninh lng thc. 66 Winkels, Alexvàra (2009), S yu th ca ngi dân di c: Vai trò cha rõ ràng ca các mng li xã hi. Bài vit trình bày ti hi tho Quc gia có di c, Canberra t 19 - 20 tháng 11, 2009. 67 Dang Nguyen Anh (2005), Di c trong nc: c hi và thách thc cho i mi và phát trin Vit Nam. 68 Quyt nh 33/2007/QD-TTg ca Th tng Chính ph ban hành ngày 5 tháng 3, 2007, v các chính sách h tr vic tái nh c cho ngi dân tc thiu s cho nh canh và nh c trong giai on 2000-2010. 69 Vo Thanh Son, ói nghèo và S dng các ngun lc t nhiên: nghiên cu tình hung ti min núi phía bc ca Vit Nam do Rudolphe De Koninck, Jules Lamarre và Bruno Gendron thc hin (eds.) (2003), Hiu bit v ói nghèo Vit Nam và Phi-líp-pin: Các khái nim và bi cnh (D án xóa ói gim nghèo Vit Nam) trang 110. 70 Cách tip cn "Sng chung vi l" bao gm vic m bo an toàn cho phát trin bn vng, các bin pháp ngn chn thiên tai chng hn nh l lt, và cách tn dng l lt. i vi min Bc Vit Nam chin lc ca Chính ph tp trung phòng l lt và i phó vi l lt, vi các bin pháp mang tính c cu ln hn nh xây dng h thng ê iu, làm chch dòng l và xây dng các h cha nhân to. Quyt nh 172/2007/ Q272;-TTg ca Th tng Chính ph phê duyt Chin lc quc gia v phòng chng, i phó và gim nh hu qu thiên tai ti nm 2020 (16 tháng 11, 2007).

24

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

d nh nguy c thiên tai, v sinh môi trng, nguy c st l b và bo v rng71. Mt s yu t không thuc môi trng cng c cân nhc chng hn nh bo v thiên nhiên và n nh các gia ình di c ã minh ha cho mi quan h gia s di chuyn do thiên tai và s di chuyn theo chính sách nh canh nh c cp trên. Ti min trung Vit Nam cng có mt chính sách tng t vi vic tái nh c các h gia ình ti "khu dân c" theo k hoch và c cu phòng chng thiên tai. Yêu cu gii ta t cho vic xây dng các công trình ln ví d nh nhà máy in, khu kinh t hoc xây dng cu cng là mt lý do khác a ti vic di c theo các chng trình ca chính ph72. Chng hn nh vic xây dng nhà máy Thy in Sn La phía Bc Vit Nam dn ti vic phi di c 78.908 ngi trong s ó c tính khong 60-90% là ngi dân tc Thái73.

là ngi di c mùa v. Các s liu này cng cho bit có 11,9% các h gia ình có ngi di c mùa v75. Con s này cho thy s gia tng áng k v s di c mùa v c thng kê so vi mt thp k trc vi ch 1,3% các h gia ình có ngi di c theo s liu ca iu tra mc sng dân c nm 1993 và 6,15% theo s liu ca cuc iu tra mc sng dân c nm 199876. Di c con lc hoc di c tm thi là mt c im ang tng trong xu hng di c ti Châu Á và thi gian có th dao ng t di chuyn hàng tun ti vài nm và có ý nh quay tr li. Có th mt s ngi di c c ghi nhn trong cuc tng iu tra là nhng ngi di c tm thi vi thi gian ít nht là 5 nm. Tuy nhiên các con s ca tng iu tra dân s bao gm c nhng ngi di c lâu dài ã khin chúng ta khó có th phân bit con s chính xác ca mi loi trên. V di c lâu dài chúng ta bit rng tt c các chng trình di c theo k hoch ca Chính ph u nhm mc ích tái nh c lâu dài các h gia ình và vì th phn ln nhng ngi di c mùa v và di c tm thi c coi là di c t do nm ngoài các chng trình ca Chính ph.

2.5 Thi gian di c

Có th phân nhóm di c trong nc thành di c mùa v, di c tm thi và di c lâu dài74. Di c mùa v thng là các gia ình nông thôn có ngi di c trong thi gian nông nhàn kim thêm thu nhp. S liu iu tra mc sng h gia ình nm 2004 và nm 2006 cho thy khong 3,3% các cá nhân c phng vn có di chuyn trong 6 tháng hoc ít hn 6 tháng trong nm. Các i tng này c coi

2.6 Di c nông thôn ­ thành th

S liu ca Tng iu tra dân s nm 1999 cho rng di c ti các khu vc ô th chim hn mt na tng s di c trong nc ca

71 Dun, Olivia (2009), `Mi quan h gia l lt, di c và tái nh c'. 72 Waibel, Michael và cng s (2007), Nhà cho nhng nhóm thu nhp thp thành ph H Chí Minh: Các cách thc tip cn y các loi hình thành th và các chin lc v không gian ASIEN s 103. 73 65% các h gia ình dân tc thiu s theo thng kê ca Ngân hàng Phát trin Châu Á (2005) thc thi k hoch qun lý môi trng cho D án nhà máy thy in Sn La, Báo cáo h tr k thut, d án 39537, trang 3. 80% theo Bladh Ulrika và Eva-Lena Nilsson (2005) Làm th nào lp k hoch tái nh c không t nguyn. Trng hp d án Thy in Sn la ca Vit Nam. Lun vn Thc s - Vin công ngh Hoàng gia 2005. Có th truy cp ti http://www.infra.kth.se/bba/MASTER%20THESISES/BladhNilsson.pdf; 89% theo H thng Dòng chy Quc t (2001), p nc theo k hoch ca Vit Nam, có th truy cp ti http:// www.internationalrivers.org/en/southeast-asia/vietnam/planned-dams-vietnam. 74 IOM (2008), Di c Th gii 2008: Qun lý lao ng lu ng trong nn kinh t phát trin toàn cu, IOM Báo cáo Di dân th gii, S 4, trang 174. di c tm thi và di c lâu dài ôi khi c gi là di c ngn hn và dài hn. 75 Nguyen Minh và Paul Winters (2009) Tác ng ca di c lên vn Dinh dng. 76 T tính toán da trên s liu ca De Brauw Alan & Harigaya Tomoko (2007), Di c mùa v và nâng cao mc sng Vit Nam, Tp chí Kinh t nông nghip Hoa k 89(2).

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

25

Vit Nam vi 53%, trong ó 27% di c t các khu vc nông thôn ra thành th và 26% di c gia các khu vc thành th. i vi nhng ngi di c t nông thôn ra thành th, các ni n ph bin nht là các thành ph ln nh Thành ph H Chí Minh, Hà Ni, Hi Phòng và à Nng. Dòng di c ti các khu ô th này chim 1/3 mc tng dân s ca các khu ô th trong giai on 1994-1999. Trong trng hp thành ph H Chí Minh và Hà Ni, s dân di c làm tng gp ôi dân s hai thành ph này77. Gn ây di c ã góp phn phát trin các thành ph a phng nh Cn Th, Long Xuyên, Cà Mau ti khu vc ng bng sông Mê kông và góp phn phát trin các trung tâm kinh t nh Qung Ninh, Bình Dng và ng Nai. Di c trong khu vc nông thôn cng óng góp mt phn không nh vào di c trong nc, chim 47% dòng di dân c thng kê trong cuc tng iu tra nm 1999. Thc t iu tra bin ng dân s nm 2008 cho thy dòng di c trong nc ti các khu vc nông thôn cao hn di c ti các khu vc thành th trong nm trc ca cuc iu tra78. Hu ht dòng di c lâu dài nông thôn - nông thôn Vit nam là s di chuyn ca ngi dân t nhng vùng có nng sut nông nghip thp ti nhng vùng có nng sut cao hn nh nhng c hi mi trong nông nghip. Chng hn có nhng s di chuyn áng k t nhng vùng ông dân ti ng bng sông Hng min Bc Vit Nam ti khu vc Tây Nguyên79. Dòng di c tm thi và di c mùa v t nông thôn - nông thôn thng là nhng ngi di c làm vic

trong các khu công nghip, lao ng di c ti các a bàn d án xây dng c s h tng ni s xây dng ng, cu, nhà máy in, ng ray xe la và các phng tin giao thông khác80.

2.7 Di c gia các vùng và các tnh

Tng iu tra dân s nm 2009 cho thy 50% con s nhng ngi di c là di c ni tnh và na còn li (50%) di chuyn liên tnh, iu này th hin s tng lên ca dòng di c ni tnh so vi s liu ca cuc iu tra nm 199981. Vùng ông Nam b là khu vc thu hút ngi dân di c vì có nhiu khu công nghip và có mt s lng ln u t nc ngoài, ã vt qua khu vc Tây Nguyên v s lng ngi di c n và t sut di c thun. Trong nhng nm 1990, các vùng Tây Nguyên thu hút mt s lng ln ngi di c theo k hoch ca Chính ph và c nhng ngi di c t do i tìm t trng và t ai màu m, u t trng cà phê do có s bùng n xut khu cà phê trong thp k ó82. Hai vùng Duyên hi min trung và ng bng sông Mê Kông là các khu vc gn vi các vùng có mc sng cao hn và nhiu c hi vic làm. iu này lý gii lý do ti sao s ngi di c i ca các khu vc này cao hn các khu vc vùng cao nghèo khác min Bc. Nu xem xét theo tnh, các khu vc có các khu công nghip và các thành ph ln là nhng ni thu hút nhiu ngi di c nht chng hn nh thành ph H Chí Minh vi t sut di c thun là 116%, à Nng là 77,9%,

77 TCTK & UNFPA (2005), iu tra di c Vit Nam nm 2004; Các kt qu ch yu, Nhà xut bn Thng kê, Tng cc Thng kê 78 Lu ý rng các d liu không mang tính so sánh vì tng iu tra nh ngha di c là ngi i khi nhà trong thi gian 5 nm trong khi ó B công an li s dng khung thi gian là 1 nm. 79 Deshingkar, Priya và Grimm Sven (2009), Di c trong nc và phát trin: Khía cnh toàn cu, Lot bài vit nghiên cu v di c, S 19. IOM. 80 ADB và IOM (2009), C s h tng và HIV ti tiu vùng sông Mê kông: ánh giá các tài liu hin hành. 81 Cuc tng iu tra dân s nm 1999 ghi nhn 55% di c trong nc di chuyn ni tnh. Ban ch o tng iu tra trung ng (1999), Tng iu tra dân s và nhà nm 1999: Kt qu chn mu. 82 Cu, Chi Loi (2000), Di c nông thôn ­ thành th Vit Nam, n phm ca Vin Kinh t phát trin.

26

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

ng Nai là 64,4% và Hà Ni là 50%83. Có l trng hp c thù nht là tnh Bình Dng vi t sut di c thun lên ti 341,7% do có

mt s lng ln các khu công nghip óng ây84.

Bng 1: T sut nhp c, t sut di c và t sut di c thun theo khu vc theo s liu mu iu tra ca Tng iu tra dân s nm 1999 và 200985. T sut nhp c * 1999 ông Bc Tây Bc ng bng Sông Hng Duyên hi min Trung phía Bc Duyên hi min Trung phía Nam Tây Nguyên ông Nam ng bng sông Mê kong 16,15 13,24 23.28 8,61 16,0 17,02 86,24 68,33 14,71 43,3 135,4 16,3 29,74 16,22 26,80 24,59 32,1 27,7 56,7 2009 15,9 35,0 T sut di c ** 1999 27,53 14,57 32,61 31,97 50,6 -12,71 70,02 41,53 -9,88 11,2 107,7 - 40,4 2009 33,5 36,7 T sut di c thun *** 1999 - 11,38 -1,32 -9,33 -23,36 - 34,6 2009 - 17,5 - 1,7

Vùng

*T sut nhp c là t s gia s ngi nhp c trên tng s dân a phng (nghìn) **T sut di c là t s gia s ngi di c trên tng s dân a phng (nghìn) ***T sut di c thun là t s ca tng s ngi nhp c tr i tng s ngi di c trên tng s dân a phng (nghìn)

83 T sut di c thun là chnh lêch gia t sut nhp c và t sut di c. T sut nhp c và di c i c tính bng t s ca nhng ngi n/i ti mt n v hành chính so vi tng s ngi c trú ti n v hành chính ó. Ban ch o trung ng Tng iu tra dân s và nhà (2009). Tng iu tra dân s và nhà Vit Nam lúc 00.00 gi ngày 1 tháng 4 nm 2009: T chc thc hin và các kt qu s b. 84 Cùng tài liu trên. 85 Da trên bng 1 theo tài liu ca Cu, Chi Loi (2000), Di c Nông thôn - thành th Vit Nam.

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

27

PHN 3 ­ DI C VÀ PHÁT TRIN

Trong hai thp k va qua, làn sóng di c ca lc lng lao ng t nông thôn ra thành th và ti các khu công nghip ã óng mt vai trò quan trng áp ng nhu cu lao ng do công cuc i Mi to ra. iu này cng ã óng góp vào s nghip phát trin kinh t xã hi ngày càng ln ca Vit Nam, dn ti tình trng di c gia tng do s chênh lch gia các vùng min và gia khu vc nông thôn và thành th ngày càng ln. Nhm xây dng mi liên h gia di c và phát trin, nghiên cu này phân tích sâu hn v tác ng ca di c ti phát trin. ó là các quá trình di c c vn dng cng c s phát trin kinh t xã hi mt cách toàn din và bình ng, các phng thc t c thành tu phát trin có th c s dng nhm ci thin tình trng di c trong nc, và t ó góp phn vào phát trin con ngi bình ng hn. Ba "lng kính" s c s dng nhìn li nhng li ích và thách thc ca vic di c trong nc: mt là, thông qua lng kính ca chính nhng ngi di c; hai là, thông qua các cng ng ni h n; và ba là thông qua các cng ng ni c trú gc.

3.1 Ngi di c

Trong khi ngi di c ã có nhng óng góp áng k cho s phát trin kinh t ca Vit Nam, nhiu ngi di c ã sng và làm vic trong nhng iu kin khin h tr thành mt nhóm ngi c bit d b tn thng. Trong nhiu trng hp, s d b tn thng này xut phát t vic không có kh nng tip cn các dch v c bn và iu kin sng không y ; b i x khác bit trên th trng lao ng; và t nhng nh kin xã hi i vi h. Theo nhiu cách, so vi ngi không di c, mc dù nhng ngi di c có thu nhp cao hn sau khi di c, h vn d b tn thng v mt kinh t và xã hi hn và ít c bo v hn vì các lý do s c trình bày di ây. Tuy nhiên, iu quan trng cn nhn mnh là nng lc ca ngi di c, c coi nh nhng tác nhân làm thay i chin lc sinh k ca h hoc ca h gia ình. iu này c phn ánh qua s rt hài lòng ca nhng ngi di c trong Cuc iu tra Di c Vit Nam nm 2004 v cuc sng ca h sau khi di c so vi cuc sng trc ó86. Ngoài ra, phn ln ngi di c cho bit mc dù phi i mt vi nhiu khó khn khi di c, h vn s di c nu phi quyt nh nh vy87.

Vic làm

Vit Nam, tìm vic làm ti ni mi là lý do chính khin ngi lao ng di c. Nhiu ngi ã t c mc tiêu này và tìm c công vic c tr lng xng áng trong môi trng làm vic an toàn. H cng cho rng h hài lòng vi cuc sng sau khi chuyn n ni mi, so vi cuc sng trc ó ca h88. Bng chng t Cuc iu tra Di c

86 Tng Cc thng kê và UNFPA (2005), Cuc iu tra Di c Vit Nam 2004. 87 Dang Nguyen Anh và Le Bach Duong (2007), An sinh xã hi và Lao ng di c t nông thông ra thành th: các vn thc hành và chính sách, Tp chí phát trin kinh t Xã hi ca Vit Nam, S 50. 88 Tng cc Thng kê và UNFPA (2005), Cuc iu tra Di c Vit Nam 2004.

28

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

Vit Nam nm 2004 cho thy ngi di c là nhóm ngi lao ng tích cc, vì h tìm c công vic nhanh chóng ngay sau khi n ni mi (nu trc ó h cha thu xp c) và h có c v th cao hn ngi không di c trong thang bc ngh nghip89. Tuy nhiên, nhiu ngi di c b phân bit i x và mt vài ngi trong s h nhn thy h có nguy c b bóc lt. Ngi di c gp bt li hn so vi ngi không di c v vic kim sng. Cuc iu tra nm 2004 cho thy mc dù có thêm thu nhp sau khi di c, mc thu nhp trung bình ca ngi di c vn thp hn nhiu so ngi không di c ti ni h n. Trong s nhng ngi di c, n di c và ngi di c n t các dân tc thiu s có v nh gp nhiu thit thòi hn v thu nhp, trung bình h kim c ít tin hn so vi n không di c và ít hn thu nhp ca nam gii c hai nhóm (di c và không di c)90. Vn còn tn ti nhng s khác bit này thm chí khi xem xét theo các yu t v tui tác, giáo dc và ngh nghip91. Mt phn ca s khác bit này có v nh là kt qu ca vic ngi di c tp trung vào các công vic ít c bo v và lng thp hn, còn ngi không di c li tp trung trong các lnh vc khác. Mt s ngi gi ý rng ây là mt trong s nhiu hu qu gián tip ca h thng ng ký h khu vì trong thc tin, ngi s dng lao ng có tính n tình trng ng ký h khu ca ngi lao ng, ngay

c khi vic này không c nói n trong các vn bn. S liu cho thy ngi di c khu vc thành th có xu hng làm vic khu vc dch v (gm c dch v chuyên ch nh lái xe taxi hay lái xe ôm, công vic làm ti nhà hoc khách sn) và khu vc sn xut và xây dng. Ngc li, nhng ngi không di c có xu hng làm vic các v trí vic làm vn phòng, hành chính và chuyên môn. Mt t trng ln ngi di c ra thành th là nhng ngi t kinh doanh hoc làm nhng công vic ngn hn hoc tm thi. Vic này cho thy m bo vic làm cho nhóm dân s di c này vn còn hn ch92. Nhiu ngi di c làm nhng công vic tm thi ít có kh nng bo v chính h tránh khi nhng cách s dng lao ng không công bng. S d tn thng này là kt qu ca vic thiu hp ng lao ng chính thc dành cho ngi di c, có ngha là h làm nhng công vic mà lut lao ng không quy nh và không có s bo tr ca xã hi93. iu quan trng cn lu ý là tính d tn thng này không nh hng ti nhng ngi di c trong nc, ví d nh các hp ng lao ng thng không phù hp vi nhng ngi t kinh doanh, và ngi di c làm vic trong các khu công nghip thng không gp phi vn này vì h làm vic theo các hp ng lao ng chính thc. Tm quan trng ca hp ng lao ng, c bit là dành cho ngi di c và nhng ngi di c tm thi là da trên c s ca các hp ng này mà ngi lao

89 90% ngi di c ra i vì lý do kinh t ã tìm c công vic trong vòng sau khi di c; UNFPA (2007), Hin trng Di c trong nc Vit Nam. T l ngi di c thành th có công n vic làm cao hn so vi ngi thành th không di c và t l này vn duy trì nh vy mc dù sau khi iu chnh s liu. iu ó chng t mt thc t là nhng ngi di c là nhng ngi tui tham gia vào lc lng lao ng cao nht. Có mt s bng chng thm chí còn cho thy t l có công n vic làm ca nhng ngi di c không có giy t hp l còn cao hn nhng ngi di c hp pháp: Guest, Phillip (1998), S nng ng ca Di c trong nc Vit Nam, Báo cáo tho lun s 1 ca Chng trình phát trin Liên hip quc, trang 16. 90 Deshingkar, Priya (2006), Di c trong nc, tình trng nghèo và phát trin Châu Á: bao gm c nhóm ngi chu nhiu thit thòi, thông qua c ch qun lý hp tác và không ngng nâng cao. Báo cáo trình bày ti Hi ngh Châu Á 2015 v: Thúc y s phát trin, chm dt tình trng nghèo, tháng 3 nm 2006. 91 Qu dân s Liên hip quc (2007), Hin trng Di c trong nc Vit Nam; Le Bach Duong và Khuat Thu Hong (2008), S bin i th trng, di c và bo v xã hi. 92 Guest, Philip (1998), S nng ng ca di c trong nc Vit Nam, Báo cáo tho lun s 1 ca Chng trình phát trin Liên hip quc. 93 Le Bach Duong và Khuat Thu Hong (2008), S bin i th trng di c và bo v xã hi, trang 397.

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

29

ng có th tip cn ti bo him xã hi, bo him y t và bo him tht nghip. Theo y ban Các vn xã hi ca Quc hi, nhng ni không có hp ng lao ng, ngi s dng lao ng thng không cm thy có ngha v phi cung cp bo him xã hi và bo him y t cho nhng ngi c tuyn dng da trên hp ng bng ming hoc hp ng không chính thc94. T l ngi di c làm vic theo hp ng lao ng chính thc cng khác nhau rt nhiu trên c nc và trong các nghiên cu khác nhau. Theo cuc iu tra di c ca Vit Nam nm 2004, 58% nam di c thành ph H Chí Minh có hp ng lao ng95. Tuy nhiên, t l n di c trong cùng lnh vc có hp ng lao ng cao hn nhiu (80%), và nam n di c Hà Ni cng có t l làm vic có hp ng cao hn (83%). Có v nh t l n di c làm vic có hp ng lao ng thành ph H Chí Minh cao hn là kt qu ca t l n di c cao hn nam di c ti các khu vc công nghip (so vi khu vc không chính thc). Tuy nhiên, mt nghiên cu vi quy mô nh hn vào nm 2003 c thc hin ti Hà Ni, thành ph H Chí Minh, và à Nng tp trung vào ngi di c có hoc không có ng ký tm trú cho thy ch có 36% ngi di c có hp ng lao ng. Ngoài ra, 38% ngi di c có vic làm không nhn c s tr giúp nào t ngi s dng lao ng, và ch có 12% ngi di c c phép ngh khi cn và 99% ngi di c c phng vn trong

cuc iu tra cho bit không có bo him xã hi hay bo him tai nn lao ng96. Nhng con s này không ch cho thy tính d tn thng ca nhng ngi di c tm thi hoc không có ng ký h khu trên th trng lao ng, mà còn cho thy nhng hp ng lao ng này không bo m cho ngi di c c tip cn y ti bo him xã hi và bo him y t mà l ra h phi c hng. Mt s ngi gi ý rng vic ngi lao ng thiu kin thc v lut bo him xã hi, kt hp vi vic x pht không nghiêm ngi s dng lao ng vi phm pháp lut, ã khin nhiu ngi lao ng, k c ngi lao ng di c, không tip cn c ti các chính sách bo tr xã hi cn thit97. Theo ó, mc dù bn thân hp ng lao ng không m bo rng ngi di c s c bo v y , nhng vic có hp ng nh vy s là mt bc quan trng trong hng i này. Bc tip theo cn có là m bo ngi lao ng di c cng nh ngi s dng lao ng nhn thc c và thi hành y quyn và trách nhim ca h i vi lut bo him xã hi. Mc dù nhiu ngi di c làm vic không chính thc b tn thng vì b bóc lt lao ng, mt nhóm c bit thng b b ra ngoài là nhóm ngi di c làm ngh mi dâm. Nhiu nghiên cu cho thy vi tính lu ng và di c tham gia làm mi dâm ca ph n và bé gái di c, cho thy mt t l ln nhng ngi hot ng mi dâm Vit Nam là nhng ngi di c98. Các nghiên cu này cng ch ra rng cng

94 y ban các vn xã hi (2003), Mt s vn ni bt v vic làm và ào to ngh, báo cáo s 482TT/ UBXH trình Quc hi nc Cng hòa xã hi ch ngha Vit Nam, Hà Ni, 20 tháng 10, trích trong bài Dang, Nguyen Anh (2005), di c trong nc; c hi và thách thc i vi vic i mi và phát trin Vit Nam. Tuy nhiên, xin chú ý rng nghiên cu này cng bao gm ngi di c tm thi, nhng ngi không c phn ánh trong phân tích ca Cuc kho sát di c ca Vit Nam nm 2004. 95 Cuc kho sát di c ca Vit Nam 2004. 96 Dang Nguyen Anh và Le Bach Duong (2007), S bo v xã hi và di c lao ng t nông thôn ra thành th. 97 Phng vn bà Trn Th Thúy Nga, V trng V bo him xã hi, B Lao ng, Thng binh và Xã hi Vit Nam (2009), S tht ha ca các công ty v chi tr bo him xã hi, ngha v i vi ngi lao ng, 11 tháng 5 nm 2009. 98 Mt s ln tr em gái di 18 tui tham gia vào ngành công nghip tình dc, theo nh ánh giá nhanh ca bn thành ph, cho thy mt s ln các bé trai cng làm vic trong ngành này. Có v nh rng nam di c làm vic trong ngành công nghip tình dc có nhiu c im tính cách và vn nh nhau, tuy nhiên, không có bng chng chng minh vic này. Lê Bch Dng (2002). Tr em Vit Nam làm mi dâm Hà Ni, Hi Phòng, Thành ph H Chí Minh và Cn Th: ánh giá nhanh, ILO - Chng trình Quc t v xóa b lao ng tr em, Geneva.

30

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

nh a s nhng ngi di c trong nc Vit Nam, nhiu ph n tham gia làm mi dâm ti ni h n nâng cao mc sng và tng thu nhp ca gia ình99. Mc dù mt s ph n di c làm vic trong ngành công nghip tình dc, nhiu ngi ch quyt nh làm mi dâm sau khi h n ni di c100. Tuy nhiên, nhiu bng chng qua các tài liu cho thy rng i vi mt s ngi, vic bc chân vào mi dâm không phi là mt quyt nh mà là kt qu ca s ép buc hoc cng bc101. Ví d, nhiu ph n tr làm vic trong ngành công nghip tình dc c "tuyn dng" t các làng quê, và h ngh rng mình ã c mi làm vic mt quán cà phê hoc quán bar, nhng thc ra thì h ã b la và b a vào làm trong ngành công nghip tình dc. Các yu t ép buc và cng bc có th vn tn ti, ngay c khi ngi di c ý thc c rng h s làm vic trong ngành công nghip tình dc nu, ví d nh, h b la v iu kin môi trng h s làm vic102. Trong các hoàn cnh mà con ngi b la vào làm hoc b bin thành nô l tình dc hoc ép

99 100

buc làm vic nh nô l mt s ngành khác, iu này, trong mt chng mc nào ó, s làm tng vic buôn bán ngi trong nc. Theo iu 3 ca Ngh nh th v bo v, ngn chn và trng pht vic buôn bán ngi, nht là ph n và tr em và B lut hình s Vit Nam mc dù vic buôn bán ngi qua biên gii c coi là ti phm song vic buôn bán ngi trong nc không c nói n cho dù có bng chng chng minh103. Trên th gii, cng nh Vit Nam, vic buôn bán ngi và di c có mi liên h cht ch104. Di c an toàn trong bi cnh khung pháp lut phù hp và c thc thi y s óng vai trò quan trng trong vic làm gim, và lý tng hn, là ngn chn vic buôn bán ngi. Vic này nên bao gm c vic m bo ngi di c có y thông tin v các la chn ca h và c kt ni ti các công vic thc s thông qua các trung tâm gii thiu vic làm hp pháp vi chi phí phi chng, cung cp cho h thông tin v ni h s n và ngi s dng lao ng ca h105.

101

102 103

104 105

Rushing, Rosanne (2006), Di c và bóc lt tình dc Vit Nam, Tp chí Di c Châu Á Thái Bình Dng, s 149(4), trang 471-494. Trong bi cnh Vit Nam, mi dâm c phân bit theo cách "trc tip" hoc "gián tip". Mi dâm gián tip xy ra ti nhng ni gii trí ví d nh quán bar, khách sn, nhà hàng và quán karaoke. Nó c coi là gián tip vì công vic b ngoài ca nhng ngi này là dch v n ung. Tuy nhiên phn ln thu nhp ca h có c t hot ng mi dâm vi khách hàng h gp ti nhng a im này. Nhng ngi làm công vic mi dâm trc tip nhìn chung thng ng trên ph và ch chim khong 30% s ngi làm mi dâm Vit Nam. Rushing, Rosanne (2004), T nhn thc ti thc t: Nghiên cu nh tính v di c ca ph n tr và bóc lt tình dc Vit Nam, lun vn Tin s, Trng V sinh và y t nhit i London. Le Bach Duong (2002), Tr em Vit Nam trong lnh vc mi dâm Hà Ni, Hi Phòng, thành ph H Chí Minh và Cn Th: ánh giá nhanh. Rushing, Rosanne (2004), chú ý s 100. iu 3 ca Ngh nh th v bo v, ngn chn và trng pht vic buôn bán ngi, c bit là ph n và tr em, B sung Công c Liên hip quc chng li ti phm có t chc xuyên quc gia c thông qua nm 2000, có hiu lc vào ngày 25 tháng 12 nm 2003. Nc Cng hòa xã hi ch ngha Vit Nam, B T pháp (2004), ánh giá h thng pháp lut Vit Nam trong so sánh vi Ngh nh th Liên Hp Quc v buôn bán ngi và buôn lu ngi di c, b sung Công c Liên Hp Quc chng li ti phm có t chc xuyên quc gia, B T pháp, Qu Nhi ng Liên Hp Quc và Vn phòng Liên Hp Quc v ma túy và ti phm (MOJ, UNICEF & UNODC). T chc di c quc t (2008), Di c trên th gii nm 2008: Qun lý s di chuyn lao ng trong quá trình phát trin kinh t toàn cu, Tp chí Báo cáo di c th gii, s.4. IOM. Hin nay, ch có mt phn nh ngi di c s dng các trung tâm vic làm ly thông tin v ni h s n. T l này ít hn 2% mt s ni, có th là do h không ý thc c v s tn ti ca các trung tâm này, theo Vin khoa hc lao ng và các vn xã hi, Qu Phát trin Liên Hp Quc dành cho ph n và Vin tr Úc (ILSSA, UNIFEM và AusAid) (2009), Tác ng v mt kinh t xã hi ca vic gia nhp T chc thng mi quc t i vi ph n nông thôn.

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

31

Tr em di c

Có ít bng chng v con s chính xác tr em di 18 tui là ngi di c c lp và i xa gia ình làm vic ti các nhà máy, trong lnh vc nông nghip hoc làm vic ti các gia ình. Rõ ràng cuc iu tra và ánh giá v gii tr Vit Nam nm 2003 (SAVY) cho thy nhng ngi sng xa gia ình ít nht mt tháng chim khong 1/3 s n thanh niên, nam thanh niêm chim t l ít hn mt chút. Nu phân tách thanh niên khu vc nông thôn và thành th, con s tng ng s là 50,5% và 31,2%. Trong s ngi sng xa gia ình ít nht mt tháng, 46% trong s h di chuyn vì mc ích kim sng.106 Ngoài ra, các nghiên cu quy mô nh cng khng nh s d b tn thng ca nhóm này do la tui này còn tr. Theo mt s nghiên cu, có s phân chia rõ ràng v gii gia lao ng tr em, vi các tr em trai ch yu làm vic trong các khu vc òi hi có sc khe th cht, ví d nh khai thác than107, và các tr em gái thng c thy làm vic ti các gia ình, cng nh là trong ngành công nghip tình dc108. Các nghiên cu cho thy, vi vic vi phm B lut lao ng Vit Nam, ngi s dng lao ng thng không ng ký lao ng tr em. Các em làm vic nhiu gi mt ngày và c tr rt ít hoc không c tr tin109. B cách ly gia ình ca mình, và thng là cách xa c các tr em khác, là trng hp ca các em làm vic ti các gia ình. Các em b cng thng v th cht và

tinh thn và thng b lm dng v th cht và tâm lý110. Tuy nhiên, các nghiên cu quc t cho thy nhng vic này xy ra phc tp hn so vi vic lm dng n thun, do tr em không nht thit phi là nn nhân b ng ca nhng tình hung này, mà là chính các em là ngi ã la chn vic di c và kim sng111. Vic này c bit rõ ràng trong bi cnh ca Vit Nam ni mà ngi ta vn hy vng nhiu hn rng tr em nên óng góp vào thu nhp ca gia ình so vi các quc gia phng Tây. Cn có nhiu bng chng, nhiu thông tin hn na nm c s lng và vic bo v ngi lao ng là tr em di c Vit Nam.

Tip cn vi các dch v nhà nc cung cp

Vic tip cn ti nhiu dch v xã hi và các th tc hành chính khác u gn cht vi h khu, và ây là mt vn bc xúc i vi nhiu ngi di c không có h khu thng trú ti ni h sng và làm vic. Nhiu hot ng hành chính cn c thc hin ti ni ng ký h khu, ví d nh giy ng ký kt hôn và tip cn các chng trình tr giúp v nghèo ói, do ó ã to ra mt môi trng sng khó khn và bt li i vi ngi di c mà h khu thng trú ca h vn ni h i. H thng h khu do vy ã có nh hng ti nhóm ngi di c vn ã d b tn thng. Vì vy h phi s dng nhng nhà cung cp dch v xã hi và h tr t nhân ví d nh chm sóc y t hay vay tin, mà thng nhng dch

106 Qu Nhi ng Liên Hp Quc (2003), iu tra và ánh giá thanh niên Vit Nam. 107 T chc lao ng quc t (ILO) Vit Nam (2005), Báo cáo chung: Tr em làm vic ti các gia ình, trong ngành thy sn, bán hàng và buôn bán thuc phin và nht than. 108 Tr em làm vic trong ngành công nghip tình dc c tho lun ti phn trc: Le Bach Duong (2002), Tr em Vit Nam trong lnh vc mi dâm Hà Ni, Hi Phòng, thành ph H Chí Minh và Cn Th: ánh giá nhanh, Chng trình quc t ca T chc lao ng quc t v xóa b lao ng tr em, Geneva. T chc lao ng quc t (ILO) (2006), Tr em làm vic ti gia ình thành ph H Chí Minh: báo cáo kho sát. 109 Nc Cng hòa xã hi ch ngha Vit Nam, B Lut lao ng, 23 tháng 6 nm 1994 (c sa i vào ngày 2 tháng 4 nm 2002), iu 19, Chng XI. 110 T chc lao ng quc t (ILO) (2006), Tr em làm vic ti gia ình Thành ph H Chí Minh: báo cáo kho sát. 111 T chc di c quc t (IOM) (2008), Báo cáo di c th gii ca T chc di c th gii, s.4.

32

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

v này rt t , nh vy nhng bt bình ng ang tn ti này ngày càng gia tng cao và làm tng t l nghèo thành th112. Chi phí sinh hot ti ô th tng cao, không tng ng vi vic tng lng, ã làm gia tng thêm nhng khó khn nêu trên. Mt s bng chng cho thy giá sinh hot tng ã khin nhiu ngi di c phi ct gim chi tiêu có th tr tin thuê nhà và thc phm, và trong mt s trng hp, h phi trông ch vào gia ình quê gi tin lên chi tr cho các ba n113. Không ch ngi di c mà c mt s ln các gia ình nhn tin gi v ti các vùng nông thôn b nh hng do nhng thay i này. Vic ci cách toàn din h thng h khu, vic tip cn các dch v do nhà nc cung cp không òi hi v tình trng ng ký h khu, là cn thit nhng ngi di c d b tn thng c i x bình ng nh nhng ngi c trú có h khu dài hn.

này không có ngha v phi cung cp ni hc cho tr em n t các h gia ình có h khu KT3 và KT4 nu các trng hc này ã hc sinh. Mt s ph huynh sn sàng tr hc phí cao hn con h có th c nhp hc ti các trng hc cht lng cao, vì vy, bên cnh vic ng ký h khu, kh nng chi tr cho giáo dc tt hn cng óng mt vai trò quan trng. Kt qu ca mt s nghiên cu nh tính cho thy dng nh mt s ngi di c gp khó khn khi xin hc cho con và chi tr tin hc phí115. Cn có nhiu nghiên cu hn na ánh giá vn này nhm a ra nhng khuyn ngh m bo rng con cái ca ngi di c và không di c có c hi tip nhn chng trình giáo dc cht lng nh nhau, phù hp vi quyn ca h ghi trong Hin pháp.

Các mng li xã hi và s k th xã hi

Ngi di c trong nc hình thành mt mng li mnh m cho chính h, hng dn vic tip tc di c bng cách lôi kéo bn bè và gia ình t quê hng. iu tra di c ca Vit Nam nm 2004 cho thy rng 55% nam di c và 59% n di c bit v ni n ca h t mt ngi bà con, và 38% nam và n di c bit v ni n t bn bè (vi 7% nam gii và 3% n gii bit v ni n thông qua các phng tin khác). Nhng mng li này ca ngi di c ti ni n c bit quan trng i vi ngi di c, do tình trng cha ng ký h khu hoc ng ký h khu tm trú, h không kt ni c ti h thng h tr ca Chính ph và h tr chính thc khác và h gp khó khn khi tip cn các t chc qun chúng116. Thng thì thi gian làm vic kéo dài ca h cng

Con cái ca ngi di c

Mc dù iu tra nm 2004 không cho thy nhng khác bit rõ ràng v s tr em ti trng gia con cái ca ngi di c và ngi không di c ti ni n, nhng mt s nghiên cu nh tính ã nêu lên mi quan ngi v nhng khó khn mà ngi di c phi i mt trong vic xin hc cho con mình114. Vic thiu các trng tiu hc thành ph H Chí Minh và Hà Ni cho tr em trong tui t 6 ti 10 tui có v nh c bit khó khn ti các vùng ven ô có nhiu ngi di c và vn này c nêu ra trong nhiu nghiên cu khác nhau nh mt vn cp thit nht làm gim c hi cho con cái ca ngi di c i hc. Tr em có h khu ng ký thng trú (KT1 và KT2) c m bo mt ch hc ti mt trng tiu hc công lp nhng các trng

112 ActionAid Vit Nam và Oxfam (2009), Tham gia giám sát v vn nghèo ói ô th Vit Nam. 113 Cùng tài liu trên. 114 Locke, Catherine và cng s (2008), Bi cnh th ch nh hng ti các la chn di c t nông thôn ra thành th và các chin lc dành cho nam n thanh niên ã kt hôn Vit Nam. 115 Cùng tài liu trên. 116 Waibel, Michael (2007), Quá trình ca chính sách i Mi: Quy mô, Hu qu và nhng thay i chính sách liên quan n nhà . Dang Nguyen Anh (2005) Di c trong nc: C hi và thách thc i vi i mi và phát trin Vit Nam.

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

33

không cho phép h tham gia các hot ng xã hi hoc tham gia các cuc hp ca các t chc qun chúng117 và s hiu bit ca h v t chc công oàn thng rt thp118. Ví d, iu tra di c ca Vit Nam cho thy trong 3 tháng trc thi im iu tra, cha n 10% ngi di c tham gia các hot ng ca các t chc qun chúng hoc các s kin cng ng ti ni h sinh sng119. H cng ít tip cn ti báo chí, hay các hot ng vui chi, gii trí khác. Nhiu n di c tui tr và cha lp gia ình, h phi i mt vi các áp lc ca gia ình và xã hi v vic kt hôn, nhng h không có thi gian cho các giao tip xã hi sau nhng gi làm vic kéo dài trong môi trng làm vic nhà máy vi n gii chim a s. Vic b cô lp khi xã hi trong mt môi trng mi l có th dn ti s thiu t tin trong vic kt bn. Ph n nuôi con nh i mt nhiu thách thc hn vì h không có b m bên cnh và mng li ti cng ng nh quê hng h tr h chm sóc con cái và làm các công vic ni tr khác. S k th xã hi i vi ngi di c cng khin h b cô lp vì ngi di c thng b ngi bn x coi là không áng tin cy và phin toái120. H b phân bit và b coi là gc r ca nhng "t nn xã hi" nh hng ti xã hi nh ti phm, c bc và mi dâm. iu này, ã dn n vic h tip tc b tách ra bên l xã hi và b chia tách hn v xã hi, so vi nhng qui nh hin hành ca h thng ng ký h khu và tip cn dch v,

góp phn làm tng ri ro bo lc và lm dng. Nhng n lc không ngng ca chính quyn a phng cng nh ca ngi s dng lao ng t nhân và các t chc qun chúng công nhn nhng óng góp ca di c i vi phát trin, và tng cng li ích ca vic di c, chc chn góp phn xóa b nhng k th này trong mt chng mc nào ó.

Y t

Mt thách thc khác, ít nht là i vi mt s ngi di c, là vic tip cn ti chm sóc y t có cht lng và có th chi tr c, mc dù cha có nhiu bng chng cho vic này. iu tra di c Vit Nam nm 2004 cho thy ngi di c t thy sc khe ca h tt hn so vi trc khi h di c, vic này là do có thu nhp cao hn và do vy, có ch dinh dng tt hn và tip cn ti các nhà cung cp dch v y t cht lng tt hn ti thành th hn là ti các khu vc nông thôn. Kho sát cng cho thy ngi di c nhìn chung có sc khe tt hn ngi không di c121. Tuy nhiên, mt s nghiên cu nh tính cho thy rng ngi di c có sc khe kém hn ngi không di c nu so sánh trong nhng ngi cùng tui122. Mt kho sát so sánh tình trng sc khe ca ngi di c ti các khu vc thành th cho thy mt iu thú v rng có s khác bit trong bn thân nhng ngi di c, tùy theo loi nhà ca h. iu tra v y t và di c Vit Nam nm 1997 ch ra rng ngi di c sng nhng nhà tr có sc khe kém hn sc khe ca nhng ngi di c khác và

117 ILSSA, UNIFEM và AusAid (2009), Nhng nh hng kinh t xã hi ca vic gia nhp T chc thng mi th gii i vi ph n nông thôn. 118 ActionAid Viet Nam và Oxfam (2009), Giám sát có s tham gia v vn nghèo ói thành th Vit Nam. 119 Dang Nguyen Anh và Le Bach Duong (2007), Bo v và di c lao ng t nông thôn ra thành th: nhng vn thc t và chính sách, tp chí Phát trin kinh t xã hi ca Vit Nam, s 50. 120 Le Bach Duong và Khuat Thu Hong (2008), Chuyn i th trng, di c và bo v xã hi. 121 Vic này c da trên kt qu 84,4% ngi không di c cho bit sc khe ca h trong ba tháng trc ó là mc "trên trung bình", so vi 93,8% ngi di c báo cáo trong cùng khong thi gian. 122 Nguyen Liem T và White Michael J (2007), Tình trng sc khe ca ngi di c tm thi các khu vc thành th ti Vit Nam, tp chí Di c quc t, s 45(4) trang 101-134. Le Bach Duong và Khuat Thu Hong (2008), S chuyn i th trng, di c và bo v xã hi.

34

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

kém hn sc khe ca nhng ngi không di c123. Nghiên cu cng cho thy rng ban u, sc khe ca nhóm ngi di c tt hn các nhóm khác nhng dn dn sc khe ca h ã b kém i nhanh chóng. Mt s yu t khác làm tng tính d b tn thng v mt sc khe ca mt s ngi di c là thiu tip cn ti thông tin, mng li xã hi yu, s pht l hoc hiu bit hn ch v các bnh tt thành th, iu kin sng ti t, và không tip cn c nc sch và v sinh124. S khác bit v sc khe gia nam gii và n gii c phân tích trong mi nhóm c iu tra và kt qu cho thy là cho dù hình thái di c ca h th nào i na, ph n có xu hng b m nhiu hn nam gii. Tuy nhiên, iu tra cng cho thy s khác bit ln v kh nng b m gia nhng ngi nam và n di c tm thi, 50% n di c tm thi có kh nng b m nhiu hn là nam di c tm thi. Ngi di c có thu nhp thp thng cm thy phi tr nhiu tin hn cho các dch v xã hi trên th trng ô th, và thc s thì nhiu ngi trong s h là ngi nghèo. Tuy nhiên, hin vn thiu bng chng ng h lý thuyt này. Vit Nam, phí phi chi tr cho dch v cao ã hn ch các gia ình nghèo tip cn các iu tr y t. Mc dù có nhiu chng trình bao cp nh Chng trình xóa ói (HEPR) gm c vic cung cp th y t min phí cho các gia ình nghèo, vic bao cp này vn c quyt nh mt cách quan liêu ch không da trên nhu cu, và trong nhiu trng hp, li ích ca nhng chng trình này li c chuyn ti nhng ngi giàu có hn125.

Sc khe sinh sn và vic d b tn thng nhim HIV ca ngi di c

Cn lu ý mt thc t rng a s ngi di c là ph n tr, vic tip cn ti các dch v sc khe sinh sn và tình dc là rt quan trng. Tuy nhiên, có rt ít chng trình sc khe sinh sn và tình dc coi ngi di c là mt nhóm riêng bit và thit k các chng trình dch v ca h dành cho nhóm d b tn thng này. Ngi ta thy rng lao ng di c thng có ít kin thc v lây truyn qua ng tình dc và HIV/AIDS126 và thng t cha tr ch không tìm s giúp ti mt c s y t127. T l s dng bin pháp tránh thai trong s nhng ph n di c ã kt hôn hin nay cng thp hn so vi nhng ngi ph n ã kt hôn không di c128. Nhng kt qu này cho thy vic thiu các nghiên cu sâu v nhu cu sc khe sinh sn và tình dc cha c áp ng ca n di c cha kt hôn và thiu nhng can thip cho i tng này, là rt áng báo ng. Mt s ngi di c c bit d b tn thng i vi HIV do các yu t tình hung và hành vi và còn do s tip cn hn ch ca h ti các n lc phòng nga HIV ca chính ph, cng nh ti dch v chm sóc và iu tr y t. Nam di c tr tui làm vic ti các nhà máy xây dng, nhà máy công nghip và sn xut, khu vc thành th hoc ti vùng nông thôn ca các d án v h tng, sng cách xa nhà và gia ình, thng có nhng thói quen hành vi ri ro hn liên quan ti HIV và lây truyn qua ng tình dc, ví d nh tình dc không

123 Nguyen Liem T và White Michael J (2007), Tình trng sc khe ca ngi di c tm thi các khu vc thành th ti Vit Nam. 124 Cùng tài liu trên. 125 Deshingkar, Priya (2006), Di c trong nc, nghèo ói và phát trin Châu Á: Nhng iu ã có và cha có trong các quan h i tác và ci thin qun tr. Bài vit trình bày ti Hi ngh Châu Á 2015: thúc y phát trin, chm dt nghèo ói, tháng 3 nm 2006. 126 Kho sát di c ca Vit Nam 2004; Truong Hien Anh (2009), Sc khe sinh sn ca n lao ng di c Hà Ni: Thc trng và các khuyn ngh v chính sách. Bài vit c trình bày ti Hi tho v di c, phát trin và gim nghèo, Hà Ni ngày 5-6 tháng 10 nm 2009. 127 Kho sát di c ca Vit Nam 2004. 128 Cùng tài liu trên.

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

35

an toàn và dùng chung kim tiêm129. Nguy c b tn thng tng lên xut phát t tình hung c th ca các mi quan h xã hi vi gia ình và cng ng b phá v, iu kin làm vic khó khn và b cô lp khi cng ng ni n, t ó dn n tng xu hng mt s ngi di c có nhng hành vi nh quan h tình dc không an toàn vi nhiu bn tình, và tiêm chích s dng ma túy130. Tuy nhiên, vic d b tn thng này không ch n thun là kt qu ca các yu t tình hung và hành vi. Theo nhiu cách khác nhau, tác nhân ln hn i vi vic d b tn thng v HIV ca ngi di c là vic thiu tip cn và vic b tách ri khi các dch v xã hi. Các hot ng phòng nga HIV, ví d nh thông qua truyn thông i chúng, truyn thông thay i hành vi và các hot ng thông tin, giáo dc, truyn thông c bit không có hiu qu i vi ngi di c và nhóm dân s di ng, làm vic ti các khu vc phi chính thc, và thng có thi gian làm vic không theo gi hành chính, và ti ni làm vic không có các dch v phù hp hoc thích hp. Ngôn ng có th cng là mt rào cn i vi ngi di c dân tc thiu s chuyn ti khu vc

thành th. Bên cnh ít tip cn ti thông tin phòng nga vic b lây nhim, khi b lây nhim ngi di c khó tip cn ti các dch v chm sóc và iu tr, do vy bnh lây truyn qua con ng tình dc, bnh lao, HIV và các bnh khác không c cha tr. Do c tính di chuyn, phi làm vic nhiu gi, và không có bo him là lý do khin ngi di c ít tip cn ti dch v131. H thng ng ký h khu là mt cn tr vì ngân sách a phng và các dch v ca chính ph c thit k a trên s ngi dân ca tnh ó, và các d án thí im da trên các qun ch h tr ngi dân qun ó132. Nhng ngi di c làm vic ti các d án h tng, a im thng xa trung tâm cng có ngha là thiu các dch v v HIV ti khu vc này133. Không có ngân sách a phng cho các can thip nhm vào ngi di c, các dch v phòng nga HIV phù hp mà ngi di c có th tip cn tip tc ph thuc vào các qu ca các nhà tài tr dành cho các d án c th hoc cho các khu vc xây dng, và nh vy vic iu tr hu nh không tn ti. Trong nhng nm gn ây, Chính ph ã nhn thy vic d b tn thng c bit

129 UNAIDS (2009), Câu lc b nhng ngi sng xa nhà: phòng nga HIV và phn hi v thc hin chính sách cho nhóm dân s di c và di chuyn ti khu vc ng bng sông Mê-kông, Vit Nam; Anh N. Dang (2005), Vic d b tn thng HIV/AIDS ca ngi di c ra ngoài kim sng và các hu qu ca nó i vi nhng ngi li ti cp h gia ình Vit Nam. Bài trình bày ti Hi tho quc t v nh hng ca di c i vi "ngi li" Châu Á, ti Hà Ni vào ngày 10-11 tháng 3 nm 2005; y ban v AIDS ti Châu Á (2008), nh ngha li v AIDS ti Châu Á: Xây dng s áp ng có hiu qu, Báo cáo ti y ban v AIDS ti Châu Á. Nhà xut bn trng i hc tng hp Oxford. iu quan trng là phi nhn thy rng mc dù ngi lao ng di c b ri ro hn v lây nhim HIV, nhng rt nhiu ngi di c ã không ngh ti nguy c này. c bit, n lao ng là ngi di c thng ít b ri ro hn so vi nam lao ng di c, iu ó cho thy rng ph n có xu hng "truyn thng" hn trong các hành vi tình dc và vì vy, ít có xu hng làm các dch v v mi dâm. Ngi di c ã kt hôn và di c cùng vi v/chng mình cng ít ri ro hn nhng ngi di c mt mình vì h ít có xu hng có hành vi chp nhn ri ro liên quan ti HIV. 130 Cùng tài liu trên. 131 UNAIDS (2009), Câu lc b nhng ngi sng xa nhà; B y t Vit Nam (2008), Báo cáo quc gia th ba v Theo dõi vic thc hin Tuyên b cam kt v HIV và AIDS: nc Cng hòa xã hi ch ngha Vit Nam (UNGASS). 132 Mt ví d là trung tâm iu tr thuc ng gây tê ti qun Lê Chân, thành ph Hi Phòng, ni mà ngi s dng ma túy sng qun này c cp th ID cn thit có th c s dng thuc ng gây tê. 133 Ngân hàng phát trin Châu Á và T chc di c th gii (2009), H tng và HIV tiu vùng Mê Kông m rng: Rà soát các tài liu hin có.

36

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

ca ngi di c và nhng ngi di ng i vi lây nhim HIV. iu này th hin trong Chin lc quc gia v phòng nga và kim soát HIV/AIDS (2010-2020) và Lut phòng nga và kim soát HIV/AIDS134. Ti cp a phng, cng có s nhn thc hn v vic d b tn thng i vi HIV ca ngi di c, th hin qua vic hp tác ca các chính quyn tnh và a phng vi các nhà tài tr thc hin các hot ng phòng nga HIV c bit nhm vào ngi lao ng di c135. Vic tha nhn này là bc tích cc u tiên gii quyt vic d b tn thng này ca ngi di c. Tuy nhiên, thách thc ln hn trc mt là cn m bo ngi di c và nhóm dân s di ng có th tip cn dch v chm sóc, iu tr và phòng nga HIV có sn trên khp Vit Nam. Vic này cn có c cam kt ca B y t t c các iu kin ã c cp trong Ngh quyt v sc khe ngi di c ca y ban y t th gii t nm 2008,136 các chin lc hoc chng trình quc gia c th m bo các n lc phòng nga HIV hiu qu và phù hp và vic tip cn các dch v iu tr và chm sóc y t dành cho ngi di c và vic tham gia ca khu vc kinh doanh thông qua các hot ng và chính sách ti ni làm vic v HIV.

nhà máy chính là i tng chu bo lc gii c t ngi chng trong gia ình và t "bo lc cng ng", bao gm bo lc gia các cá nhân không có quan h h hàng và thng xy ra bên ngoài phm vi gia ình137. Phn ln s yu th này là do cuc sng hin ti ca nhng ngi ph n di c này - ây là mt c thù vi nhng ngi dân di c. Ví d mt nghiên cu gn ây cho thy quan im khá ph bin cho rng ph n di c thng d phi chu bo lc gii vì h sng xa s dn dt và bo v ca gia ình mà iu này cng khuyn khích ngi chng gây bo lc vi h. Nguyên nhân ca hin tng này là do vic thiu i các mng li xã hi cho lao ng n di c, cng có ngha là thiu i s gn kt v mt xã hi ti a bàn c trú ca ngi di c và vì th ph n cha mt trông chng cho nhau138. Các mi quan tâm v bo lc cng ng thng tp trung vào các hành vi bo lc tình dc xy ra trên ng i làm v và ti các khu vc thuê nhà, chng hn nh khi s dng nhà v sinh chung vào bui êm139. iu này cho thy có mi quan h cht ch gia s yu th ca nhng ngi ph n này vi bo lc gii và s la chn ni ca h. Tuy nhiên, theo kt qu nghiên cu, ngi di c n la chn ni phn ln da vào khong cách ti ni làm vic và chi phí. Rt nhiu ngi trong s h sng nhng khu vc xa xôi ho lánh vì nhng ni ó chi phí r hn nhng khu vc gn ng ln hoc gn ch (ni an toàn hn cho h) và h thng chn

Bo lc gii

ã có mt s bng chng cho thy mt s n di c d b tn thng v bo lc gii. Kt qu ca mt nghiên cu gn ây ch ra rng n lao ng di c làm vic trong các

134 Nc Cng hòa xã hi ch ngha Vit Nam, Chin lc quc gia v phòng nga và kim soát HIV/ AIDS Vit Nam cho ti nm 2010 vi tm nhìn ti nm 2010. Quyt nh s 36/2004/QD-TTg ngày 17 tháng 3 nm 2004. Xem `Các bin pháp can thip và gim tác hi và phòng nga vic lây truyn HIV/ AIDS,' phn c) `M rng các bin pháp can thip gim tác hi'; Nc Cng hòa xã hi ch ngha Vit Nam, Lut phòng nga và kim soát HIV/AIDS, Quyt nh s 64/2006/QH11, iu 11.2. Lut tuyên b rng dân s di ng là mt trong nhng nhóm u tiên ca các hot ng truyn thông, giáo dc, thông tin quc gia. 135 UNAIDS (2009), Câu lc b nhng ngi sng xa nhà. 136 World Health Assembly (2008), Ngh quyt v sc khe ngi di c, c ban hành ti phiên hp ln th 122, 25 tháng 1 nm 2008 (tài liu EB122.R5). 137 Steibelt, Erika (sp xut bn), `Bi cnh Bo lc trên c s gii i vi công nhân là ph n di c Vit Nam,' IOM (eds) Gii và Di c lao ng ti Châu Á. 138 Cùng tài liu trên. 139 Mc dù hip dâm là loi hình bo lc tình dc c cp nhiu nht trong nghiên cu này nhng không n công nhân di c nào tha nhn rng mình b ngi ngoài hip dâm.

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

37

thuê nhà chung vi nhau. Các kt qu nghiên cu này cho thy bên cnh mc tiêu ln hn là gii quyt các vn bo lc gii i vi ph n, cn n lc hn na có th cung cp ni n an toàn vi chi phí hp lý cho n công nhân di c.

3.2 Ni n

Di c là mt quá trình thúc y s phát trin thông qua vic lp i nhng khong trng trong th trng lao ng chính quy và phi chính quy ti ni n140. Tuy nhiên iu này cng mang li nhng thách thc cho cng ng ni n và m bo s áp ng nhng nhu cu ca nhng ngi di c ti nhng ni này. ây chúng ta s tp trung vào ni n là các khu vc thành th bao gm các thành ph và các khu công nghip là nhng a bàn ã tng trng áng k do di c. Trong nm 2009, dân s ti các khu vc thành th tng thêm 7,3 triu ngi so vi nm 1999141, tng ng vi 77% dân s tng trên toàn quc trong thi k này. Nói mt cách khác trong khi dân s nông thôn ch tng 0,4% trong giai on này thì dân s khu vc thành th tng 3,4%142. Mc dù trong con s này chc chn có s óng góp ca mc tng dân s t nhiên nhng vi mc sinh ca khu vc thành th nm di mc sinh thay th, có th thy phn ln mc tng dân s khu vc thành th là do di c143. Mt ch s khác cho mc

tng trng ca khu vc thành th c bit là các thành ph ln chính là c tính v mc tng trng dân s gn ây ti thành ph H Chí Minh - c tính này da trên s lng tng ng ký xe máy - cho thy mc tng dân s hàng nm ca thành ph này là 400-500 ngàn ngi144. S lng các khu công nghip và các khu ch xut ã tng lên theo cp s nhân trong mt vài thp k gn ây và chúng c coi là xng sng trong chin lc phát trin công nghip Vit Nam145. S gia tng liên tc s dân theo các khu vc a lý c th hin qua quyt nh gn ây ca Chính ph tip tc thành lp 117 khu công nghip trên phm vi c nc tính n nm 2015 và ng thi tip tc m rng 27 khu công nghip hin ti146. Ngi di c chim mt t l ln trong s ngi lao ng làm vic ti các khu vc công nghip này. Mt s c tính cho rng s lao ng này có th chim ti 70% tng s lao ng trong các khu công nghip147. Con s này bao gm lao ng hin ang làm vic trong mt s lng ln các doanh nghip có vn u t nc ngoài, mt s ít hn các doanh nghip trong nc, lao ng làm vic trong khu vc không chính thc nh buôn bán nh, bán hàng rong và cung cp dch v148. c tính rng lao ng di c óng góp áng k vào nng sut ca các khu vc này. Hip hi Phát trin dân s ca Quc hi c

140 Dang Nguyen Anh và Le Bach Duong (2007), Bo tr Xã hi và Di c lao ng t Nông thôn ra thành th: Các vn thc tin và chính sách, Tp chí Phát trin kinh t xã hi Vit Nam, s.50, trang15. 141 Ban ch o Tng iu tra Dân s và Nhà Trung ng (2009), Tng iu tra dân s và nhà Vit Nam nm 2009 lúc 00.00 gi ngày 1 tháng 4 nm 2009: Quá trình thc hin và các kt qu s b. 142 Cùng tài liu trên. 143 Dapice, David, Jose A. Gomez-Ibanez, Nguyen Xuan Thanh (sp xut bn), TP H Chí Minh: Các thách thc cho s phát trin, UNDP - i thoi chính sách ca Harvard v s gia nhp WTO và nghiên cu v th cnh tranh quc t ca Vit Nam, i thoi chính sách s 4. 144 Dapice, David (2008), La chn thành công: Các bài hc kinh nghim ca phng ông và ông Nam Á và tng lai ca Vit Nam - khung chính sách phát trin kinh t xã hi ca Vit Nam giai on 20112020. 145 Thi báo Hà Ni (2009), Các khu công nghip, các nhóm doanh nghip va và nh Hà Ni, Thi báo Hà Ni tháng 6, 2009. 146 Cng hòa xã hi ch ngha Vit Nam, Quyt nh 1107/QD-TTg phê duyt ngày 21 tháng 8, 2006. 147 UNAIDS (2009), Câu Lc b Xa nhà. 148 Cu, Chi Loi (2000), Di c nông thôn ­ thành th Vit Nam.

38

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

tính rng lao ng di c óng góp 30% vào Tng sn phm quc ni (GDP) ca thành ph H Chí Minh149. Bên cnh ni n là nhng khu vc ô th, mt ni n khác cng rt c trng i vi ngi di c là các d án xây dng c s h tng. Các a im này thng c phân loi là các khu vc nông thôn và có xu hng thu hút hàng ngàn lao ng di c có trình vn hóa thp, bán tay ngh hoc không có trình tay ngh. iu kin sng ti các khu xây dng này có th là cn nguyên gây ra mt s vn yu th c th i vi ngi di c. Vn này tr nên nghiêm trng hn do s h tr còn hn ch và cha có các dch v giành cho ngi di c ti các khu vc xa xôi này150.

rng 41% các h gia ình thành th ca Vit Nam thiu mt trong các ch s sau: nhà kiên c; không gian sng; tip cn vi ngun nc sch; tip cn vi v sinh tt; quyn c trú an toàn152. u t vào c s h tng cha da vào s dân và tc phát trin, các bng chng cho s c tính cha y các con s này ang là iu áng báo ng153. Mt vn khác cn quan tâm là các s liu chính thc v ói nghèo ch tính nhng ngi nghèo có ng ký ch cha tính nhng ngi nghèo là ngi di c. iu này có ngha là hiu bit v các nhân t quyt nh và s ph bin ca ói nghèo Vit Nam có th cha chính xác154. Bên cnh hàng lot các hu qu v xã hi và "cht lng cuc sng" do thiu c s h tng ti các khu vc ô th, mt hu qu nhãn tin khác là hu qu v kinh t. Các hu qu này bao gm gim u t trc tip nc ngoài ng thi gim u t trong nc và thm chí tác ng ti du lch - ây là vn ã c ghi nhn là ã xy ra do vic tc ng trin miên ca Bng Kc. Ngi ta cho rng "s b tc v c s h tng" có th dn ti s suy gim kinh t khu vc ông Nam Vit Nam và sau cùng s nh hng ti nn kinh t quc gia155. có th tránh c nhng tác ng tiêu cc này, Chính ph cn u tiên xây dng quy hoch ô th giành cho ngi nghèo.

C s h tng và các dch v xã hi

ô th hóa do di c và "tng dân s t nhiên" ti các khu vc thành th ã gây áp lc lên c s h tng và dch v xã hi hin ti. ô th hóa nhanh chóng không c qun lý và không có k hoch s dn ti tng áp lc dân s lên các dch v ô th nh nhà , giáo dc, chm sóc y t, nc sch, v sinh và giao thông. Có nhiu bng chng cho thy các chi phí c s h tng cho cá nhân và h gia ình Vit Nam t hn các quc gia khác bao gm c Hoa K151. Các du hiu gn ây cho thy có s gia tng v tình trng nghèo ói ô th. Các c tính áng báo ng cho

149 Hip hi phát trin dân s ca Quc hi Vit Nam VAPPD (2006), ánh giá v chính sách di c ô th, y ban các vn Xã hi ca Quc hi. 150 Ngân hàng phát trin Châu Á và IOM (2009), C s h tng và HIV ti khu vc tiu vùng sông Mê kông: ánh giá các tài liu hin hành. 151 Dapice, David, Jose A. Gomez-Ibanez, Nguyen Xuan Thanh (sp xut bn) TP H Chí Minh: Thách thc i vi phát trin 152 Liên hp quc (2008), Dân s ô th, Phát trin và môi trng 2007. 153 Dapice, David, Jose A. Gomez-Ibanez, Nguyen Xuan Thanh (sp xut bn) TP H Chí Minh: Thách thc i vi phát trin. Bài vit này so sánh các s liu chính thc v tng trng dân s ca TP H Chí Minh trong giai on 2002 - 2006 là 158.000 vi các s liu thng kê ly t iu tra Doanh nghip, t l ng ký xe máy và t l xin phép xây dng vi con s c tính lên ti 400.000 - 540.000. Vi các con s c tính này thì t l tng dân s thc t có th cao gp 2,5-3,4 ln con s thng kê ã ghi nhn. 154 ActionAid Vit Nam và Oxfam (2009), Giám sát tham gia v ói nghèo ô th Vit Nam. Pincus, John và Sender John (2008) `Lng hóa ói nghèo Vit Nam: ai c tính n?. Tp chí nghiên cu Vit Nam s 3(1). 155 Dapice, David (2008), La chn thành công.

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

39

Nhà

Trong cuc iu tra Di c Vit nam nm 2004, ngi dân di c cho bit vn nhà và tip cn ti các dch v y t là nhng vn mà h không hài lòng nht, c bit s ph n tr li không hài lòng v ni cao hn nam gii156. Ngi dân di c không ch b cô lp v mt xã hi mà h còn b cô lp v mt không gian. Ngi dân di c sng trong nhng ni không có nhà và không c tip cn y ti nc sch và v sinh dn ti các hu qu tiêu cc i vi sc khe ca ngi di c157. Chng hn hin ti thành ph H Chí Minh có xp x 30 phng mà s dân di c chim hn mt na dân s và có ít nht 3 trong s các phng này s ngi di c chim hn 70% dân s c trú ti các a bn này158. Rt nhiu ngi nghèo c bit là nhng ngi mi di c n hin ang sng trong nhng cn nhà tr xây tm và nhng khu vc mà c s h tng nghèo nàn hoc không có c s h tng, in, h thng thoát nc và h thng giao thông công cng nghèo nàn hoc không tn ti159. Nhiu ngi di c khác li sng trong nhng nhà tr cht lng thp và tr tin tr hàng ngày hoc sng ti ni làm vic mà thng là các công trng xây dng. Nhng ngi di c này c gng giành dm tin cho tng lai hoc gi v cho gia ình, và vì th phi gim thiu chi phí cho các nhu cu ti thiu ca mình. H ch s dng rt ít tin cho vic n ung và chm sóc sc khe160 và thc t này dn n iu kin sng tm b và không an toàn cho các c dân và

làm tng các nguy c v các bnh lây nhim và sc khe kém. Mc dù ch có mt s ít các nghiên cu c thc hin liên quan ti vn nhà ti các khu công nghip và các khu ch xut nhng vn này ã nhn c s chú ý áng k ca các phng tin thông tin i chúng Vit Nam. C th là ã có rt nhiu báo cáo tp trung vào s lng nhà cho thuê nhng cha tp trung vào tình trng ca các cn nhà cho thuê này. Mt bài báo ng trên báo Vietnam News (tin tc Vit Nam) nm 2006 ng ti thông tin t mt cuc hi tho v mc sng ca lao ng ti các khu công nghip cho bit khong 50% lc lng lao ng ti các khu công nghip và khu ch xut ti min Bc và 65,8% lao ng ti các khu vc min Nam ang có nhu cu cn ni . Ch có 3-6,5% s nhu cu v ni ó c áp ng ti thi im bài báo c xut bn. Mc dù không cp c th n ngi di c nhng vi mt s lng ln lao ng trong các khu vc này là ngi di c ã khin ta phi lu tâm. iu kin sng thc t ca công nhân các khu công nghip c miêu t là cht chi, không an toàn và mt v sinh. Mt vn quan trng na t ra ây là ngi lao ng không có nhiu la chn trong vic gii trí trong thi gian ri rãi ít i ca h. Chính iu này ã dn ti hin tng ung ru và ánh bc và mc dù không c cp trong bài báo nhng chc chn iu này s gây tác ng có hi lên sc khe tinh thn ca ngi lao ng di c và không di c ti các khu công nghip161. Vn này cng cn c nghiên cu sâu hn.

156 Le Bach Duong và Khuat Thu Hong (2008), S bin i ca th trng, di c và bo tr xã hi. 157 iu tra di c và sc khe Vit Nam nm 1997 xác nh rng ngi di c tm thi sng trong nhà tr có t l m cao hn nhng ngi di c khác và cao hn ngi không di c theo Nguyen Liem T và White Michael J (2007) Tình trng sc khe ca ngi di c tm thi ti các khu ô th ca Vit Nam, Tp chí Di c quc t s 45(4) trang.101-134. 158 Le Van Thanh (2006), ngi di c và s phát trin kinh t xã hi ca TP H Chí Minh (Vit Nam), Hi ngh NIESEAGA 2006: S bn vng và khu vc ông Nam Á, Singapore t ngày 28-30 tháng 11, 2006, trang 3. 159 Waibel, Michael (2007), Di c ti các khu vc lân cn ca TP H Chí Minh trong quá trình thc hin chính sách i mi. 160 ILSSA, UNIFEM và AusAid (2009), Tác ng kinh t xã hi ca vic gia nhp WTO lên ph n nông thôn. 161 Báo Viet Nam News (2006), Mc sng cao hn, chìa khóa nâng cao nng sut ti IPs: Hi tho. Báo Viet Nam News, 1 tháng 3, 2006.

40

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

Thm chí sau khi ã tìm c nhà phù hp, kh nng ngi di c thc hin các yêu cu qun lý hành chính hoc giành c các dch v liên quan n nhà thng phc tp hn vì lý do h khu ca h. Chng hn nhng ngi thuê nhà s ph thuc vào vic ch nhà có cho phép h ng ký h khu vào cùng vi gia ình ca ch nhà hay không. Nu ch nhà tr không ng ý chng nhn tình trng hp ng, ngi thuê nhà s phi chu nhiu hn ch. Chng hn h không th s dng ng h công t mét in riêng và phi chp nhn mc tin in mà ch nhà a ra. Nu không có s ng ý bng vn bn ca ch nhà, ngi thuê nhà s không iu kin ng ký162. Trong vòng hai nm tr li ây, Chính ph ã có nhng n lc áng k nhm ci thin tình hình nhà ng thi Chính ph ã a ra mt s sáng kin xây nhà xã hi (ang kêu gi u t vào nhà xã hi) và nhà giành cho nhng ngi thu nhp thp163. Tuy nhiên chng trình này s gp phi rt nhiu khó khn khi thc hin. Hn na nhng n lc này cng s không ti c vi nhng ngi túng qun nht vì nhng ngi không có ng ký h khu s không iu kin xin nhà xã hi. Vi tc ô th hóa và công nghip hóa ngày càng tng trong vòng hai thp k va qua và các du hiu cho thy xu th này vn tip tc trong tng lai thì vn có nhà vi giá c chp nhn c ti các khu ô th và khu công nghip vn tip tc là mt trong nhng vn khó khn chính trong vic m bo thc hin các quyn cho ngi di c. iu này c bit quan trng khi vn nhà gn lin vi các phúc li xã hi khác chng hn nh y t và giáo dc.

3.3 Ni i

Xét v nhiu mt, các cng ng a phng có ngi dân di c i ri quay v là nhng ni c hng nhiu li ích nht t vic di c. Lý do là vì mc dù s ngi di c ch chim 7,7% dân s, nhng ngi dân di c trong nc thng di chuyn vi mc ích h tr gia ình và con s nhng ngi di c này rt ln và có th qua nhiu th h. Mt nghiên cu gn ây tin hành ti tnh Thanh Hóa và Ngh An ã chng minh kt lun này khi 42% s h gia ình c iu tra cho bit gia ình h có ít nht mt ngi di c164. 96% s ngi tr li cho bit nh có di c thu nhp ca gia ình h cao hoc ít nht là gn mc dng165. Theo s liu ca cuc iu tra Mc sng dân c trung bình các gia ình có ngi di c tng i nghèo hn các gia ình không có ngi di c và chi tiêu tính trên u ngi cng thp hn, ây cng là lý do tng cng li ích ca di c i vi h166. Tuy nhiên, tác ng ca di c lên ni i thng rt a dng và phc tp. c bit cng rt khó có th lng hóa c các tác ng này do quá trình phát trin nhanh, dù s phát trin không ng u ang din ra trên lãnh th Vit Nam. Tuy nhiên có mt vài vn quan trng và áng quan tâm xut hin khi xem xét vn phát trin và di c qua "lng kính" ni i. Các vn này bao gm tác ng ca tin gi, ây là vn ã và ang thu hút s quan tâm ca cng ng quc t. Mt s các vn khác ít c cp ti hn nhng cng rt quan trng chng hn nh tác ng ti các thành viên ca h gia ình " li ti ni i" trong quá trình các thành viên khác ca h gia ình di c, hay vn chuyn giao kin

162 ActionAid Viet Nam và Oxfam (2009), Giám sát tham gia v ói nghèo ô th Vit Nam. 163 Báo Viet Nam News (2009), Thành ph trông i nhà vi giá r, Báo Viet Nam News, 15 tháng 6, 2009. bao gm các Quyt nh s 65/2009/Q-TTg, s 66/2009/Q-TTg và s 67/2009/Q-TTg, (24 tháng 4, 2009), Quyt nh 96/2009/Q-TTg (22 tháng 7, 2009) và Thông t s 13/2009/TT-BXD ca B Xây dng (30 tháng 6, 2009). 164 Ngân hàng Th gii (2005), Báo cáo ng tài tr cho cuc Hp nhóm t vn Vit Nam ti Hà Ni ngày 6-7 tháng 12, 2005. 165 Cùng tài liu trên. 166 De Brauw Alan & Harigaya Tomoko (2007), Di c mùa v và nâng cao mc sng Vit Nam. Tp chí Kinh t Nông nghip ca Hoa K 89 (2).

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

41

thc và hành vi ca ngi di c ti cng ng khi h tr v.

Tin gi

Tin gi là mt phn thu nhp ca ngi di c kim c ti ni n, gi v nhà mà hu ht là các khu vc nông thôn và nghèo hn và vì th tin gi là mt trong nhng tác ng trc tip tích cc ca s dch chuyn lao ng trong nc. c tính s tin gi t ngi di dân trong nc và kiu bào nc ngoài (di dân quc t) Vit Nam nm 2007 là 5,5 t ô la M167 vi lng tin gi ca ngi di c trong nc chim t trng ngày càng tng168. Hn mt na s ngi di c trong cuc iu tra di c nm 2004 cho bit có gi tin v gia ình mình ti ni i. Mt nghiên cu v s khác bit v gii ch ra rng nhìn chung nam gii gi nhiu tin v gia ình hn ph n di c. Tuy nhiên, nhìn chung s tin gi chim 10% thu nhp ca nam gii trong khi ó t l này là 17% i vi n gii169. Hn na ph n thng có xu hng gi tin cho nhiu th h trong khi nam gii thng có xu hng chm sóc ngi trong cùng th h170. V ngi nhn tin gi, cuc iu tra mc sng h gia ình Vit Nam nm 2004 cho thy

trong nm 2004, 88,7% các h gia ình Vit Nam có nhn mt vài loi hình tin gi. iu này cho thy tác ng to ln ca di c trên toàn b lãnh th Vit Nam171. Mt iu thú v là có mt t l ln tin c gi cho các h gia ình có ch h t 50 tui tr lên, nhng h có ch h 70 tui tr lên nhn c nhiu tin gi nht172. Nhìn chung tin gi c hu ht các h gia ình s dng chi tiêu hàng ngày ng thi chi cho y t và hc hành ca con cái173. Vic gi tin ph bin và vic s dng tin gi là mt s ch báo v óng góp ca ngi di c trong nc vào s giàu có ca các a phng có ngi di c trong quá trình phát trin gn ây ca Vit Nam. Nhng dòng thu nhp nh vy c chuyn t nhng ni có nhiu c hi vic làm ti các vùng nông thôn vi ít c hi vic làm. Nó góp phn vào vic phân chia li ca ci trên phm vi c nc và có th óng góp vào vic xóa ói gim nghèo cho nhng khu vc kém phát trin hn Vit Nam174. Dòng tin gi ca ngi dân di c trong nc cho thy quyt nh di c không ch da vào các mc ích và các nhu cu cha c áp ng ca cá nhân ngi di c mà các quyt nh này có th b tác ng bi

167 Chng trình phát trin Liên hp quc (2009), báo cáo phát trin nhân lc 2009 - Vt qua các rào cn: S di chuyn và phát trin ca nhân lc. 168 Th phn quc t ca tng s tin gi gim t 71,7 % trong nhng nm 1992/1993 xung 57.3 % trong nhng nm 1997/1998. Lng tin gi ca di c ni tnh tng t 18,9% lên 25,8%, và lng tin gi t di c liên tnh tng t 9,4 % lên 17% trong cùng thi k này. Pfau, Wade Donald và Thanh Giang Long (2008), Gii và tin gi Vit Nam trong thi k chuyn i kinh t, Tp chí Châu Á thái bình dng tháng 8, s Vol. 23(2), trang 13-32. 169 Qu dân s Liên hp quc (2007), Hin trng Di c trong nc Vit Nam. 170 Pfau, Wade Donald và Thanh Giang Long (2008), Gii và các dòng tin gi v quê hng. 171 Con s này bao gm s tin gi ni a và tin gi t nc ngoài v Vit Nam. 172 Pfau, Wade Donald và Giang Thanh Long (2009), Tin gi v quê hng, sp xp cuc sng và phúc li ca ngi già Vit Nam. Din àn phát trin ca Vit Nam, bài vit 0901. 173 GSO, Qu dân s Liên hp quc (2005), iu tra di c nm 2004 Vit Nam; UNICEF Vit Nam và B Vn hóa Th thao và Du lch (sp xut bn), Nghiên cu vê tác ng ca di c trong nc và di c quc t n các gia ình và các thành viên còn li. Cn lu ý rng th t quan trng trong u t vào y t và giáo dc hoàn toàn trái ngc trong iu tra di c nm 2004 và nghiên cu sp xut bn ca UNICEF và B Vn hóa Th thao và Du lch. 174 Deshingkar, Priya (2006), Di c trong nc, ói nghèo và phát trin Châu Á: bao gm nhng ngi không c tham gia vào quá trình Hp tác và nâng cao qun lý. Bài vit trình bày ti Hi ngh Châu Á nm 2015: Thúc y tng trng, xóa ói nghèo, tháng 3,2006

42

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

các chin lc ca h gia ình mun nâng cao ti a thu nhp hoc gim thiu ri ro bng cách phân tán các ngun thu nhp. Ngoài tác ng kinh t ca tin gi, gia ình và cng ng ni i có th chu nhng tác ng quan trng khác mc dù nhng tác ng này còn cha c nghiên cu y . Tác ng này có th bao gm các khó khn thách thc hoc li ích liên quan ti tái phân công các hot ng tái sn xut và sn xut ca h gia ình, các tác ng tâm lý do s ra i ca ngi di c và có l c vn chuyn giao kin thc và kinh nghim mà ngi di c có sau khi tr v. Mt nghiên cu cng cp ti vn "chy máu cht xám" do vic di chuyn ca nhng ngi tr tui có tay ngh và trình hc vn t nông thôn lên các khu vc thành th tìm mt cuc sng tt p hn và vì th gây ra tình trng thiu lao ng các vùng nông thôn175. Mc dù các tác ng này cha c chú ý Vit Nam và cha có s liu thng kê mang tính i din nào h tr cho các lun im này nhng cng có mt s bng chng th hin tác ng ca nhng vn này n cng ng và h gia ình ti ni i.

Phân công li trách nhim trong gia ình và tim nng thay i vai trò gii.

Mt vài nghiên cu ã tp trung vào vic phân công li trách nhim trong gia ình sau khi có mt thành viên di c. Nu trong gia ình có ngi di c là nam gii, li v và gia ình li quê hng thì khi lng công vic mà ngi ph n li phi gánh vác thng tng hn nhiu vì bên cnh nhng công vic thng ngày phi làm, h phi làm nhng công vic sn xut mà trc ây ngi chng thng m nhim176. Nhiu ngi cho rng s phân công li lao ng trong gia ình mang li c hi thay i vai trò gii và hy vng rng iu này s dn ti nhng bc tin v công bng gii177. Ngi ta cho rng iu này có th xy ra vì nhng ngi v li có c nhiu s kim soát hn i vi tài sn ca h gia ình và cng bi vì các công vic sn xut mà h phi m nhn rõ ràng hn nhng vai trò sinh sn mang tính truyn thng mà ngi ta thng gán cho ngi ph n, nh ó s làm tng v th ca ngi ph n178. Tuy nhiên không nên quá tin tng vào các tác ng mang tính thay i này. Trên thc t mt s tác gi khác ã nhn mnh rng các công vic sn xut mà ngi ph n li phi m nhn trong

175 Trinh Duy Luan, và cng s (2008), Thanh niên di c Vit Nam: Xu th và các vn , Tp chí Phát trin Kinh t xã hi: Tp chí Khoa hc xã hi s 55 176 Paris, Thelma và cng s (2009), Lao ng di c i t các h gia ình làm nông nghip và các vai trò gii: tng hp các kt qu Thái Lan, Phi-lip-pin và Vit Nam, bài vit trình bày ti hi tho FAO-IFADILO v khong trng, xu th và các nghiên cu hin hành v quy mô gii trong vic làm nông nghip và nông thôn: con ng thoát khi ói nghèo, Rome, 31 tháng 3 n 2 tháng 2009; ng Nguyên Anh (2005), S yu th trong HIV/AIDS cp gia ình ca lao ng di c i và hu qu i vi nhng ngi còn li ni i Vit Nam. Trình bày ti Hi tho quc t v tác ng ca di c lên nhng ngi li ni i khu vc Châu Á, Hà Ni ngày 10-11 tháng 3, 2005. 177 Paris, Thelma và cng s (2009), Lao ng di c i t các h gia ình làm nông nghip và vai trò gii: tng hp các kt qu Thái Lan, Phi-lip-pin và Vit Nam. 178 Meng X. (1993), Ph n nông thôn Trung Quc trong dch chuyn lao ng nông thôn, Mt trn Khoa hc xã hi s 4 trang 147­154; Li, J. (2003), Tho lun v nhng thay i trong cách sng ca ph n nông thôn li ni i, Tp chí ca trng cao ng Shanxi v các nhà qun lý thanh niên, S 16(2) trang 38­40. C hai tài liu c trích dn trong Xiang Biao (2007), nhng ngi li phía sau b tt hu bao xa? Mt nghiên cu s b nông thôn Trung quc. Tp chí Dân s, không gian và a im, S 13, trang 179-191.

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

43

trng hp ca Trung Quc ch là nhng công vic ng áng và trách nhim thêm này không mang li cho ph n ã có mt v th tt hn khi nông nghip ã tr thành mt khu vc kinh t th yu179. Hy vng tng t v s thay i vai trò gii i vi trng hp ngi di c là ph n ã lp gia ình. Mt nghiên cu vi s tham gia ca 100 ph n di c con lc tnh Nam nh cho thy ngi chng thng m nhn nhng trách nhim công vic mà ngi ph n vn làm trc khi di c hoc ôi khi do nhng ngi h hàng ln tui hn m nhn180. Tuy nhiên s phân công lao ng - nh là s thay i vai trò gii này - tm thi này trên thc t không to ra s thay i các vai trò v gii vì khi ngi ph n quay v nhà h li m nhn li nhng trách nhiêm công vic ca h. iu này cho thy các tác ng ca di c lên h gia ình ti ni i có th nh hng tin ti công bng gii nhng t c iu này thì cn phi có nhng thay i hn na v mt xã hi.

Tác ng i vi ngi già nhà

Gn ây các vn v phúc li cho ngi già Vit Nam ã c quan tâm phn ln là do s suy gim mô hình gia ình có nhiu th h, ngi già trong gia ình tr thành nhng ngi ph thuc vào h hàng và ch mt s

rt ít ngi già c nhn tin phúc li công cng (tr cp công)181. Mt câu hi ny sinh ây là quy mô di c i có tác ng nh th nào ti phúc li cho ngi già Vit Nam. Các bng chng t Trung Quc cho thy nhng ngi già là h hàng ca ngi di c cm thy cô n hn khi phi li nhà tuy nhiên h cng bày t s hài lòng hn. iu này có th c lý gii vi quan sát cho thy mc dù vng bóng ngi chm sóc khin ngi già cm thy cô n hn nhng nhng ngi di c thng c gng iu chnh vn này bng cách gi tin và quà v cho ngi già. Mt kt qu thú v khác na là ngày càng có nhiu các dch v chm sóc ngi già c thng mi hóa, ví d nh ngi nhn tin gi có th thuê nhng ngi dân khác sng ti cng ng chm sóc ngi già thng xuyên hoc không thng xuyên. Trong mt s trng hp khác vic chm sóc ngi già c luân phiên gia các anh em (thng là gia các anh em trai) và n phiên ngi nào chm sóc thì s nhn c phn óng góp ca các anh em khác thng là bng tin mt chm sóc cha m già182. Mt vài s liu gn ây cho thy ngi già sng cô n ang có xu hng gia tng và t l ngi già sng cùng ngi thân ang có xu hng gim i. Xu hng này c ánh giá là ph bin hn khi xem xét mi quan h gia ngi di c là n và ngi già nông thôn183.

179 Fei, Juanhong (1994), Woguo nongcun gaige yu liangxing laodong fen'gong (Ci cách nông thôn Trung quc và s phân chia lao ng theo gii), Shehuixue Yanjiu (Nghiên cu Xã hi hc) s 2. Gao, Herong và Pu Xinwei (2003), Lun dangqian woguo nongcun jiating yanglao mianlin de xin wenti jiqi duice (Các vn mi và các s la chn mi v chm sóc ngi già ti các h gia ình nông thôn), Xibei Renkou (Dân s Tây Bc) s 3(93). Trích dn trong Xiang Biao (2007), nhng ngi li phía sau b tt hu bao xa? Mt nghiên cu s b nông thôn Trung quc. Tp chí Dân s, không gian và a im, S 13. Trang 179-191. 180 Sng li sau cái cht, Bernadette và Ha Thi Van Khanh (2007), Kh nng n và i: Di c nông thôn ­ thành th ca ph n tnh Nam nh và ng bng sông Hng. Tp chí Dân s, không gian và a im, S 13. Trang 221-224. 181 Pfau, Wade Donald và Giang Thanh Long (2009), Tin gi v quê hng, xp sp cuc sng và phúc li ca ngi già Vit Nam. Din àn phát trin ca Vit Nam. Báo cáo nghiên cu, 0901. 182 Xiang Biao (2007), nhng ngi li phía sau b tt hu bao xa? Mt nghiên cu s b nông thôn Trung quc. Tp chí Dân s, không gian và a im, S 13, trang 179-191 183 Pham Thang và Do Thi Khanh Hy (2009), ánh giá v các chính sách chm sóc sc khe cho ngi già áp ng thay i v c cu tui Vit Nam.

44

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

Tác ng i vi tr em li ni i

Tác ng ca di c ti tr em ca các gia ình có ngi di c là mt vn khác cn quan tâm, tuy nhiên vn này cha c chú ý ti trong bi cnh di c trong nc Vit Nam. Kt qu ca cuc iu tra di c Vit nam nm 2004 cho thy khon chi ln th ba ca gia ình còn li quê hng t tin gi là vào giáo dc. C 5 ngi c hi trong cuc iu tra thì có mt ngi cho bit có s dng tin gi vào mc ích này184. iu này phù hp vi kt qu cho rng tác ng lên giáo dc cho tr em ca gia ình có ngi di c là mt trong hai mi quan tâm ln nht ca gia ình li quê hng. Bên cnh nhng kt qu v tng chi tiêu cho hc hành ca con cái mà ngi di c li quê hng, mt vài nghiên cu ã tp trung nghiên cu tác ng ca di c lên tình trng sc khe và hc hành ca các em. Chng hn mt nghiên cu gn ây do Vin Xã hi hc tin hành nm 2009 cho thy vic thiu i hoc cha hoc m trong gia ình, tr em c bit là tr em di 6 tui tr nên rt yu th vi các ri ro v sc khe185. V giáo dc, hn mt na s gia ình c iu tra cho bit h không hài lòng vi kt qu hc tp ca con trng khi cha/ m hoc c cha m cùng di c, iu này ng ngha vi vic con cái thiu hng dn và h tr ca cha m và các em phi mt nhiu thi gian cho các công vic gia ình hn. iu thú v ây là nhiu nghiên cu khác nhau a ra các kt qu khác nhau, ôi khi trái ngc v thi gian lao ng mà con cái (c con trai và con gái) phi óng góp thay th b m khi b m di c.

Ngi di c tr v nhà

Mt tác ng ca di c lên cng ng và h gia ình ti ni i ã nhn c rt nhiu chú ý qua hàng lot các tài liu v di c quc t chính là vic chuyn giao kin thc và hành vi ca ca ngi dân di c khi tr v. Chng hn ngi ta thng thy rng ngi dân di c khi tr v a phng thng có trong tay k nng ngh hoc có hiu bit v các vn y t c th nào ó chng hn nh HIV. Ngi ta cng cho rng ngi dân di c sau khi tr v s có trong tay mt s tin giành dm và h có th bt u kinh doanh và óng góp nhiu hn cho phúc li gia ình và tim nng là cho c cng ng186. áng tic là chúng ta cha bit nhiu v nhng tác ng này trong bi cnh Vit Nam. iu này cho thy mt thiu sót áng k trong nghiên cu nhm tìm hiu bng cách nào di c có th óng góp tt nht cho s phát trin kinh t xã hi. Cng cn lu ý rng các kin thc và hành vi mà ngi di c mang v cng ng không phi lúc nào cng tt. ây dng nh là mt trong nhng mi quan tâm ln nht ca gia ình có ngi di c. H cho bit vn lây truyn "t nn xã hi" t thành ph là mt trong nhng mi quan tâm hàng u liên quan ti di c. Các t nn này bao gm c bc, ti phm, s dng ma túy và mi dâm187. Mt vn quan tâm na liên quan ti s tr v ca ngi di c là liu s quay v này có làm tng nguy c lây nhim HIV cho v/ chng ca h hay không. Kt qu ca mt nghiên cu quc t cho rng nguy c lây nhim HIV ln nht ca ph n có gia ình là qua quan h tình dc vi chng188. i

184 GSO, Qu Dân s Liên Hp Quc (2005), iu tra di c Vit Nam nm 2004; UNICEF Vit Nam và B Vn hóa, Th thao và Du lch (sp xut bn), Nghiên cu v tác ng ca di c trong nc và di c quc t lên các gia ình và các thành viên còn li a phng. 185 UNICEF Vit Nam và B Vn hóa, Th thao và Du lch (sp xut bn), Nghiên cu v tác ng ca di c trong nc và di c quc t ti các gia ình và các thành viên còn li a phng. 186 Deshingkar, Priya (2006), Di c trong nc, ói nghèo và phát trin Châu Á: bao gm nhng ngi b b qua trong quá trình liên kt ci thin qun lý. 187 Vin xã hi hc (sp xut bn), Nghiên cu v tác ng ca di c ti nhng gia ình li nhà. 188 Phinney, Harriet (2008), Cm rt cn thit nhng chán, bn nên i n ph: i mi và Kinh t chính tr ca các mi quan h tình dc ngoài hôn nhân ca nam gii và nguy c nhim HIV t quan h trong hôn nhân ti Hà Ni, Vit Nam, Tp chí Sc khe công cng ca Hoa K, S 98(4), trang 650-660.

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

45

vi v ca nhng ngi di c, nguy c này c ánh giá là cao hn do nam gii di c c xác nh là nhng i tng c bit d lây nhim HIV do h có nhng hành vi có nguy c c bit cao liên quan ti HIV nh mua dâm và ít s dng bao cao su189. Mc dù ch là suy lun nhng vn c a ra ây là hin tng này làm tng s d b tn thng ca v ca nhng ngi di c khi h tr v190. Lun im này c xác nhn qua kt qu ca mt nghiên cu tin hành ti tnh

Thái Bình vi kt qu ghi nhn là trong s 8 ph n lây nhim HIV t chng, tt c các ông chng trc ây ã tng di c và tt c u có chích ma túy bên ngoài cng ng ca h191. Chính vì th các bin pháp can thip không ch dng li vic thông báo vi cng ng v các phng thc lây nhim mà nên tp trung nâng cao quyn nng cho ph n h có th áp dng nhng thông tin ó vào thc tin.

189 Hoang Tu Anh, Nguyen Truong Nam và Nguyen Thi Vinh (2009) lây truyn HIV sang bn tình ca ph n có gia ình Vit Nam: Kt qu t rà soát chính sách, nghiên cu, can thip và tài liu v thông tin giáo dc truyn thông và nghiên cu nh tính Hà Ni và Hi Phòng. y ban phòng chng HIV/AIDS Vit Nam và FHI (2000). iu tra im v hành vi HIV/AIDS Vit Nam. 190 Bui Thi Thanh Thuy và Kretchmar Joshua (2008), Ngi giám sát và nhng k tòng phm: Quan h tình dc ngoài hôn nhân ca công nhân xây dng di c ti Hà Ni, Vit Nam, Vn hóa, Sc khe và Tình dc s 10 trang 189-199; Hoang Tu Anh, Nguyen Truong Nam, Nguyen Thi Vinh (2009), ghi chú 188. Hoang Tu Anh và cng s (2002), ánh giá hin trng ca Vit Nam: Truyn thông v HIV/AIDS, Công ty T vn u t và phát trin Y t. 191 ang Nguyen Anh (2005), S yu th trong HIV/AIDS cp gia ình ca lao ng di c i và hu qu i vi nhng ngi còn li ni i Vit Nam. Trình bày ti Hi tho quc t v tác ng ca di c lên nhng ngi li ni i khu vc Châu Á, Hà Ni ngày 10-11 tháng 3, 2005.

46

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

PHN 4 ­ KT LUN VÀ KHUYN NGH

Di c là mt phn quan trng và không th tách ri trong phát trin kinh t xã hi Vit Nam. Bng vic áp ng hu ht nhu cu lao ng trong phát trin công nghip và u t nc ngoài sau khi thc hin quá trình i Mi và bng vic gi mt phn tin mình kim c ti các khu vc nghèo hn ca Vit Nam, di c óng mt vai trò quan trng trong nn kinh t Vit Nam và có th góp phn vào xóa ói gim nghèo. Các tác ng ca di c không bó hp trong nhng ngi di chuyn. Các bng chng trình bày trên ây ã cho thy di c nh hng ti mt s lng không nh các h gia ình tt c các khu vc Vit Nam, phn ln nhng ngi di c cho rng mình giàu lên nh di c. Chính vì th di c to nên nhng c hi trc tip cho s phát trin rng khp và ng u hn qua ó s khác bit gia các vùng s c gim xung. Di c trong nc là rt a dng, bao gm nhng ngi di chuyn vi khong cách rt xa và nhng ngi di chuyn vi khong cách gn; nhng ngi di c mt mình hoc di c cùng c gia ình; nhng ngi di c lâu dài và nhng ngi i và quay v thng xuyên. Mt s ngi di c trong nc di chuyn nhm tng thu nhp gia thi gian mùa v, mt s ngi khác li di chuyn ti nhng thành ph ln và gi tin v quê hng con cái có th i hc hoc có nhng ngi rèn gia ngh nghip bng vic i làm cho các doanh nghip có vn u t nc ngoài. Mt s ngi di chuyn do các tác ng ca s thay i môi trng nh l lt, mt mùa và thy triu dâng din ra liên tc. Có mt im chung gia các hình thái di c khác nhau ó là tài xoay x và kh nng thích nghi ca các cá nhân và h gia ình khi di chuyn. Ngi ta thng nói trong phát trin s có ngi thng k thua. Tuy nhiên rt nhiu cá nhân và h gia ình khi quyt nh di c ti mt a im khác vi mc ích tìm mt cuc sng tt p hn li không phi là nhng ngi v trí thng trong quá trình phát trin kinh t xã hi ca Vit Nam. Vì th m bo các quyn cho nhng ngi này và thúc y các tác ng ca di c trong nc có li nht cho cá nhân, h gia ình và cng ng là mt nhim v ht sc quan trng cho phát trin ca Vit Nam trong tng lai. Bài vit này ch ra rng các tác ng này s ph thuc vào các môi trng chính tr, kinh t và xã hi cùng vi hành vi và ngun lc ca cá nhân ngi di c và gia ình ca h. Chính ph, các cp chính quyn a phng và khu vc t nhân u óng vai trò quan trng trong vic to mt môi trng tt/thun li cho ngi di c, gia ình và xã hi có th tn dng ht nhng li ích t quá trình này.

KHUYN NGH

1) Cn có s liu chính xác và có s hiu bit hn na v các quá trình di c trong nc nhm to c s cho quá trình hoch nh chính sách. a. Cn ci thin các hot ng nghiên cu và thu thp s liu vi quy mô ln nhm m bo ghi c y tt c các ng thái di c bao gm di c lâu dài, di c ngn hn và di c con lc. Cn s dng các kt qu nghiên cu làm c s cho quá trình lp k hoch và phân b ngân sách cp trung ng và các cp thp hn, c bit là cho quá trình xây dng k hoch ô th, xóa ói gim nghèo và các chng trình phúc li xã hi hng ti nhng i tng yu th nht.

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

47

b. Mt s dòng di c trong nc òi hi c phân tích c th hn chng hn dòng di c nông thôn - nông thôn c bit là i vi i tng dân di c là ngi dân tc thiu s. c. Cn tip tc nghiên cu mt s vn liên quan ti tình trng yu th ca ngi dân di c c bit là ph n di c và tr em và nhng ngi li quê hng có thông tin làm c s cho hoch nh chính sách nhng lnh vc có liên quan. Các lnh vc này bao gm chm sóc sc khe cho ngi di c bao gm sc khe sinh sn cho ngi di c là n, tình trng nhà ti các khu công nghip và tình trng d lây nhim HIV ca chng/v ca ngi di c. d. Cn hoàn thin phân tích các cách thc mà di c trong nc có th óng góp vào s phát trin ca cng ng ni i. Da trên các kt qu này xây dng các chính sách và thit k cách chng trình nhm y mnh các li ích này. Hai lnh vc quan trng cn nghiên cu phân tích là tin gi v quê hng và óng góp ca nó vào vic xóa ói gim nghèo và vn chuyn giao kin thc và k nng ca ngi di c khi tr v a phng. e. Cn có thêm các thông tin v các tác ng có th xy ra ca s thay i môi trng và thiên tai, khuynh hng kinh t và c cu dân s lên các hot ng di chuyn ca ngi di c. iu ó s giúp cho các nhà hoch nh chính sách xây dng c các chính sách giúp gim các tác ng tiêu cc ca các thay i này. Các ánh giá v tính d tn thng và s thích nghi theo khu vc, vùng và cng ng nhm xác nh các nhóm d b tác ng nht bi s thay i khí hu s cung cp các thông tin c s cho các chính sách và chng trình v s thích nghi và tính àn hi ca hin tng này. 2) m bo an toàn và thành công cho di c trong nc a. Cn nhìn nhn rng di c trong nc óng vai trò quan trng trong xóa ói gim nghèo và phát trin kinh t và vì th không nên hn ch vic này. Tuy nhiên các chính sách cn tp trung ti u hóa các li ích

b.

c.

d.

e.

tim nng ca di c cho bn thân ngi di c và cho xã hi nói chung. Di c trong nc phi c a vào trong các chin lng xóa ói gim nghèo quc gia và trong xây dng k hoch phát trin kinh t xã hi. Bc u tiên có th là xem xét các khung pháp lý hin hành có nh hng th nào ti ngi di c và áp dng mt khung th ch toàn din các khía cnh và loi hình di c nhm m bo các quyn ca con ngi khi di chuyn. Vic u tiên cn thc hin là ci cách h thng ng ký h khu và loi b các yêu cu v ng ký h khu ca công dân khi tip cn vi các dch v. Tuy nhiên cng nên thc hin ci cách chính sách nhà xã hi, lut lao ng và vic làm, lut bo tr xã hi, lut y t và các chng trình xóa ói gim nghèo nhm m bo s tip cn công bng cho tt c mi ngi dân Vit Nam bt k h là ngi dân thng trú hay tm trú. Chng trình phát trin kinh t xã hi giai on 2011-2015 hin ang c son tho cng cn cp ti vn di c và thc hin các quyn ca ngi di c vi s nhn mnh vào thc thi k hoch hành ng và phân b kinh phí tng ng nhm thc hin chng trình. Vic phân b ngân sách và lp k hoch quc gia, tnh và huyn cn xem xét tng s ngi di c cho dù h không ng ký có th phn ánh c s dân thc t ca a phng. Cn thit k, phân b ngân sách và cung cp các dch v xã hi theo cách thc xóa b c các khó khn thc t mà ngi dân di c gp phi khi tip cn các dch v này. iu này c bit có ý ngha vi vic phòng chng, các dch v chm sóc và cha tr HIV, giáo dc, các dch v y t và sc khe sinh sn và nhng h tr khác cho ngi nghèo trong chng trình quc gia v xóa ói gim nghèo và các chng trình h tr xã hi. Cn a vào các vn bn pháp lut ca nhà nc các cam kt ca Vit Nam vi cng ng quc t và thc thi các quyn giành cho công dân Vit Nam ã quy nh trong Hin pháp. Cn thc hin các bin

48

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

pháp pháp lý và th ch cng c h thng lut hin hành chng hn nh Lut Bo him xã hi và Lut Lao ng. Cn có thêm nhiu cam kt bo v quyn ca ngi di c trong nc chng hn nh Ngh quyt v sc khe cho ngi di c ca Hi ng Y t Th gii nm 2008. f. Cn xây dng các c ch tip cn thông tin c ni i và ni n, có chú trng ti i tng thanh niên. Các thông tin này bao gm quyn ca lao ng di c, các c hi vic làm, các quá trình qun lý hành chính ca vic ng ký h khu, tip cn vi các dch v y t và các dch v xã hi khác, thông tin v dy ngh và tip cn vi các dch v h tr khác cho nn nhân ca nn buôn bán ph n hoc b lm dng. Các trung tâm dch v h tr vic làm ca Chính ph cn c ci thin nhm nâng cao hiu qu s dng hin ang còn thp. 3) Gii quyt các vn và tng cng li ích di c trong nc ti ni n a. Cn nhìn nhn di c trong nc nh ng lc cho s phát trin ô th. Các c quan chính ph không th làm ng trc áp lc ngày càng gia tng lên c s h tng và các dch v các thành ph ln và vì th cn a vic lp k hoch cho i tng tht s nghèo ti ô th vào quá trình lp k hoch và chin lc quc gia có th lu tâm n không ch nhng ngi thng trú mà c nhng ngi di c không ng ký hoc tm trú bao gm nhng ngi di c n, di c nam gii và tr em. b. Cn có y nhà có iu kin an toàn và hp v sinh và iu kin sng tt cho các gia ình có thu nhp thp và cho ngi di c. c bit các cp chính quyn a phng và/hoc ngi s dng lao ng t nhân cn to iu kin h tip cn vi in, nc sch và v sinh. các khu công nghip nhng ngi s dng lao ng t nhân và các cp chính quyn a phng cn m bo vic cung cp nhà phù hp vi chi phí hp lý cho công nhân nhm m bo cho n công nhân sng không phi lo s b quy ri và lm dng, ng thi các gia ình di c có th nuôi nng con cái trong môi trng an toàn và lành mnh.

c. Ngi s dng lao ng cn m bo an toàn cho ngi lao ng không ch ti ni làm vic mà còn trên ng i làm. Vn này c bit quan trng i vi lao ng n tr. Ngi s dng lao ng ti các nhà máy ln và các t chc qun chúng các khu vc có nhiu ngi di c cn m bo rng nhng ngi lao ng có thu nhp thp có th tip cn c vi các mng li xã hi, c gii trí và c tip cn vi các ngun thông tin i chúng nâng cao kin thc và i sng tinh thn ca h. d. Cn h tr ngi di c hòa nhp vi cng ng ti ni n thông qua ghi nhn s óng góp ca ngi di c vào phát trin, ng thi tng cng vn sng xã hi cho ngi di c h có th tham gia vào các hip hi, các t chc qun chúng, vi cng ng và các hi vn hóa. Xây dng các im cung cp thông tin và ni gp g xã hi cho ngi di c h có th có thông tin v ni mi và môi trng làm vic, v các quyn ca mình và các th tc hành chính và ng ký h khu h phi tuân theo, các thông tin liên quan ti vic hc hành cho con cái, và các thông tin v sc khe và sc khe sinh sn. ây có th c coi là mt bc quan trng nhm gim v trí yu th ca ngi di c. e. Cn nâng cao nng lc cho chính quyn a phng nhm h tr vic hòa nhp ca ngi di c và thc thi các chng trình xóa ói gim nghèo. Có th thc hin mc tiêu này thông qua vic nâng cao nhn thc cho chính quyn a phng v các vn mà ngi dân di c phi i u khi n mt ni mi, qua vic gim s k th i vi ngi di c và qua vic nâng cao nng lc và tng cng kinh phí gii quyt s tng dân s trong a bàn phng xã/phng ca mình. 4) Gii quyt các vn và nâng cao li ích ca di c trong nc ti ni i. a. Cn h tr ngi dân di c tr v a phng nhm tn dng nhng k nng và kin thc mà h thu nhn c ng thi h tr vic chuyn giao nhng thông tin này cho nhng ngi khác ti cng ng a phng ca h. Cn m rng các c

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

49

hi và h tr cho ngi di c khi tr v thành lp c s kinh doanh ca mình ti cng ng a phng chng hn thông qua vic thành lp các chng trình vay vn và qu tài tr. b. Cn cung cp các thông tin và giáo dc v lây nhim HIV qua bn tình cho ngi di c và cho cng ng nói chung và ph n cn c tng cng hiu bit có th áp dng các thông tin này vào thc t và t bo v mình không lây nhim. c. Cn xây dng các chng trình cng ng cho ngi già và cho tr em mà cha m li quê hng khi di c hoc cho h gia ình "khuyt th h" hoc h gia ình

có cha m n thân nhm làm gim gánh nng chm sóc nhng ngi ph thuc li quê hng. d. Cn xây dng các im cung cp thông tin ti ni i nhm cung cp các thông tin v các c hi vic làm và hng dn ngi lao ng di c v các quyn ca mình và các th tc hành chính cho vic ng ký h khu, các thông tin v tip cn vi chm sóc y t và các dch v xã hi khác, ào to ngh và các dch v h tr cho các nn nhân b buôn bán hoc lm dng. Các thông tin a ra phi phù hp vi thanh niên và nhy cm v gii.

50

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

TÀI LIU THAM KHO

ActionAid Viet Nam and Oxfam (2009), Participatory Monitoring of Urban Poverty in Viet Nam. ADB (2005) Implementation of the Environmental Management Plan for the Son Law Hydropower Project, Technical Assistance Report, Project Number 39537. ADB and IOM (2009), Infrastructure and HIV in the Greater Mekong Subregion: A Literature Review. Balisacan, Arsenio M., Pernia Ernesto M. and Estrada Gemma (2003) Economic Growth and Poverty Reduction in Vietnam. Asian Development Bank Economics and Research Department Working Paper Series, No. 42. Bhushan, Indu, Bloom Erik and Nguyen Minh Thang (2002) Unequal Benefits of Growths in Viet Nam, Asian Development Bank Economic and Research Department Policy Series No.3. Bladh Ulrika and Eva-Lena Nilsson (2005) How to Plan for Involuntary Resettlement? The case of the Son La hydroelectric power project in Viet Nam. Master of Science Thesis ­ The Royal Institute of Technology 2005. Available at http://www.infra.kth.se/bba/MASTER%20 THESISES/BladhNilsson.pdf. Bui, Thi Thanh Thuy and Kretchmar Joshua (2008) Supervisors and accomplices: Extramarital sex among migrant construction workers in Ha Noi, Viet Nam, Culture, Health & Sexuality Vol.10. Central Census Steering Committee (1999), the 1999 Population and Housing Census: Sample Results. Central Population and Housing Census Steering Committee (2009), the 2009 Viet Nam Population and Housing Census of 00.00 Hours 1st April 2009: Implementation and Preliminary Results. Centre for International Economics (2002) `Viet Nam Poverty Analysis, Paper prepared for the Australia Agency for International Development. Chu, Thi Trung Hau and Dickie Paul M. (2006) Economic Transition in Viet Nam: Doi Moi to WTO, Public Policy Training Program, PPTP Studies Series 1. Cling, Jean-Pierre, Razafindrakoto Mireille and Roubaud François (2009) Assessing the potential impact of the global crisis on the labour market and the informal sector in Viet Nam. Paper presented at the Vietnamese Economist Annual Meeting (VEAM), Ha Noi, Viet Nam (25-26 November 2009). Commission on Aids in Asia (2008) Redefining AIDS in Asia: Crafting an Effective Response, Report of the Commission on AIDS in Asia. Oxford University Press. Committee for Social Affairs (2003) Some Critical Problems in Employment and Vocational Training, report No 482TT/UBXH to National Assembly of the Socialist Republic of Viet Nam, Ha Noi, 20 October.

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

51

Cu, Chi Loi (2000) Rural to Urban Migration in Viet Nam, Institute of Developing Economies Publications. Dang Nguyen Anh (2005) Internal Migration: Opportunities and Challenges for the Renovation and Development in Viet Nam, Viet Nam Asia-Pacific Economic Centre (VAPEC), the Gioi Publisher, Ha Noi. (2005) The HIV/AIDS Vulnerability of Labour Out-migrants and its Consequences on the Left-behind at the Household Level in Viet Nam. Presentation at the International Workshop on the Impacts of Migration on the "Left-Behind" in Asia. Ha Noi, 10-11 March 2005. (2006) Viet Nam Internal Migration: Opportunities and Challenges for Development, paper presented at the Regional Conference on Migration and Development in Asia (Lanzhou, China 2006). Dang Nguyen Anh and Le Bach Duong (2007) Social Protection and Rural-to-Urban Labor Migration: Practical and Policy Issues, Viet Nam's Socio-Economic Development, No.50. Dapice, David (2008) Choosing Success: The Lessons of East and Southeast Asia and Viet Nam's future - A policy framework for Viet Nam's socio-economic development 2011-2020. Dapice, David, Jose A. Gomez-Ibanez, Nguyen Xuan Thanh (forthcoming) Ho Chi Minh City: The Challenges of Growth, Prepared under UNDP - Harvard Policy Dialogue Papers Series on Vietnam's WTO Accession and International Competitiveness Research, Policy Dialogue Paper Number 4. De Brauw Alan and Harigaya Tomoko (2007) Seasonal Migration and Improving Living Standards in Viet Nam American Journal of Agricultural Economics 89(2). Deshingkar, Priya (2006) Internal Migration, Poverty and Development in Asia: Including the Excluded through Partnerships and Improved Governance. Paper presented at the Asia 2015: Promoting Growth, Ending Poverty Conference, March 2006. Deshingkar, Priya and Grimm Sven (2009), `Internal Migration and Development: A Global Perspective', IOM Migration Research Series No.19. Dun Olivia (2009) "Linkages between Flooding, Migration and Resettlement" Viet Nam Case Study Report for Environmental Change and Forced Migration Scenarios (EACH-FOR). Fei, Juanhong (1994) Woguo nongcun gaige yu liangxing laodong fen'gong (Chinese rural reform and gender-based division of labour), Shehuixue Yanjiu (Sociology Research) vol. 2. Gao, Herong and Pu Xinwei (2003) Lun dangqian woguo nongcun jiating yanglao mianlin de xin wenti jiqi duice (On the new problems of the rural household elderly care and policy options), Xibei Renkou (Northwest Population) vol. 3(93). GSO and UNFPA (2005), the 2004 Viet Nam Migration Survey; Major Findings, GSO Statistical Publishing House. GSO (1992) 1992 Viet Nam Living Standards Survey. (1998) 1998 Viet Nam Living Standards Survey. (2004) 2004 Viet Nam Household Living Standards Survey.

52

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

(2004) Results of the Survey on Household Living Standards 2002. Statistical Publishing House, Ha Noi. (2007) Results of the Viet Nam Household Living Standards 2006, Statistical Publishing House, Ha Noi. Guest, Philip (1998), the Dynamics of Internal Migration in Viet Nam, UNDP Discussion Paper 1. (2003) Bridging the Gap: Internal Migration in Asia, Population Council Thailand. Paper prepared for Conference on African Migration in Comparative Perspective, Johannesburg on 4­7 June. Ha Noi Times (2009) Industrial zones, small and medium clusters in Ha Noi. Ha Noi Times, June 2009. Hardy, Andrew (2001) Rules and Resources: Negotiating the Household Registration System in Viet Nam under Reform, Sojourn, Vol. 16(2). Hoang Xuyen (unknown) Harmonization of administrative geography and migration variables in the Viet Nam Population and Housing Census from 1989 to 1999, GSO Department of Population and Labor Statistics. Available from Integrated Public Use Microdata Series International (IPUMS International) website "Viet Nam Census Microdata Integration Project" at http://www.hist.umn.edu/~rmccaa/IPUMSI/vietnam/ Hoang, Tu Anh, et al. (2002) Assessing the Viet Nam Situation: HIV/AIDS Communication in Context, Consultation of Investment in Health Promotion. Hoang, Tu Anh, Nguyen Truong Nam and Nguyen Thi Vinh (2009) Spousal transmission of HIV among married women in Viet Nam: Findings from a Review of Policies, Research, Interventions and IEC materials and a Qualitative Study in Ha Noi and Hai Phong. Hoang, Vu Quang, et al. (2008) Study on Impact of Climate Change on Agriculture and Food Security: Case studies in Viet Nam, Actionaid. ILO (2005) General Report: Children in Domestic Work, In Fishery, in Sales and Trafficking of Drugs and in Coal Picking. ILO-International Programme on the Elimination of Child Labour, Geneva. ILO (2006) Child Domestic Workers in Ho Chi Minh City: Survey Report. ILSSA, UNIFEM and AusAid (2009) Socio-Economic Impacts of WTO Accession on Rural Women. Institute of Sociology (forthcoming) Study on the Impact of Migration on Left Behind Families. International Rivers Network (2001) Planned Dams in Viet Nam, available at http://www. internationalrivers.org/en/southeast-asia/vietnam/planned-dams-vietnam IOM (2005) Internal Migration and Development: A Global Perspective, IOM Migration Research Series No. 19. (2008) World Migration 2008: Managing labour mobility in the evolving global economy, IOM World Migration Report Series, Vol.4.

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

53

Kabeer, Naila and Tran Thi Van Anh (2006), Globalization, Gender and Work in the Context of Economic Transition: The case of Viet Nam, International Working Group on Gender, Macroeconomics, and International Economics Working Paper Series 06-3. Le Van Thanh (2006) Migrants and the Socio-Economic Development of Ho Chi Minh City (Viet Nam), NIE-SEAGA Conference 2006: Sustainability and South East Asia, Singapore on 28-30 November 2006. Le, Bach Duong (2002) Viet Nam Children in Prostitution in Ha Noi, Hai Phong, Ho Chi Minh City and Can Tho: A Rapid Assessment, ILO-International Programme on the Elimination of Child Labour, Geneva. Le, Bach Duong and Khuat Thu Hong (2008) Market Transformation, Migration and Social Protection in a Transitioning Viet Nam, Ha Noi, World Publisher. Le, Bach Duong, et al. (2005) Social Protection for the Most Needy in Viet Nam, World Publishing House, Ha Noi. Li, J. (2003) An exploratory discussion on the change in the life style of the leftbehind rural women, Journal of Shanxi College for Youth Administrators, Vol.16(2). Locke, Catherine et al. (2008) The Institutional Context Influencing Rural-Urban Migration Choices and Strategies for Young Married Women and Men in Viet Nam. Meng X. (1993) Chinese rural women in the rural labour transfer, Social Science Frontier Vol.4. MOH (2008) The Third Country Report on Following up the Implementation to the Declaration of Commitment on HIV and AIDS: The Socialist Republic of Viet Nam (UNGASS). National AIDS Standing Bureau Viet Nam and Family Health International (2000) HIV/AIDS Behavioral Surveillance Survey in Viet Nam. National Centre for Social Sciences and Humanities (2001) National Human Development Report 2001: Doi Moi and Human Development in Viet Nam. Nguyen Minh and Paul Winters (2009) The Impact of Migration on Nutrition: The case of Viet Nam. Nguyen, Liem T and White Michael J (2007) Health Status of Temporary Migrants in Urban Areas in Viet Nam, International Migration Vol. 45(4). Nguyen, Thi Hoai Thu et. al (2005) Assessment on Urban Migration Policy, Parliamentary Committee for Social Affairs. Oxfam Great Britain and World Bank (2009) Rapid Assessment of the Social Impacts of Global Economic Crisis in Viet Nam, summary of first round research. Paris, Thelma et al. (2009) Labour out migration on rice farming households and gender roles: synthesis of findings in Thailand, the Philippines and Viet Nam, Paper presented at the FAO-IFAD-ILO Workshop on Gaps, trends and current research in gender dimensions of agricultural and rural employment: differentiated pathways out of poverty Rome, 31 March - 2 April 2009.

54

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

Pfau, Wade Donald and Thanh Giang Long (2008) Gender and Remittance Flows in Viet Nam during Economic Transformation, Asia Pacific Journal August, Vol. 23(2). Pfau, Wade Donald and Giang Thanh Long (2008) Groups Excluded from "Representative" Household Surveys. (2009) Remittances, Living Arrangements, and the Welfare of the Elderly in Viet Nam. Viet Nam Development Forum Working Paper 0901. Pham Thang and Do Thi Khanh Hy (2009) Review of Elderly Health Care Policies in Response to Age Structure Changes in Viet Nam. Phinney, Harriet (2008) Rice Is Essential but Tiresome, You Should Get Some Noodles: Doi Moi and the Political Economy of Men's Extramarital Sexual Relations and Marital HIV Risk in Ha Noi, Viet Nam. American Journal of Public Health Vol. 98(4). Pincus, John and Sender John (2008) `Quantifying Poverty in Viet Nam: Who Counts?, Journal of Vietnamese Studies Vol. 3(1) Ping, Huang and Pieke Frank (2003) China migration country study, Paper presented at the Regional Conference on Migration, Development and Pro-Poor Policy Choices in Asia, Dhaka (22­24 June 2003). Quality of Life Promotion Centre and Cacioppo Christina (2006) The Situation of Migration and Trafficking of Children and Women: A Rapid Assessment - Can Tho City, Hau Giang Province, and Tay Ninh Province in Southern Viet Nam, Paper for the ILO Mekong Sub-regional Project to Combat Trafficking in Women and Children. Resurreccion, Bernadette and Ha Thi Van Khanh (2007) Able to Come and Go: Rural-urban Migration of Women in Nam Dinh Province, The Red River Delta. Population, Space and Place Vol.13. pp.221-224. Rushing, Rosanne (2004) From Perception to Reality: A Qualitative Study of Migration of Young Women and Sexual Exploitation in Viet Nam, PhD thesis, London School of Hygiene and Tropical Medicine. (2006) Migration and Sexual Exploitation in Viet Nam, Asia and Pacific Migration Journal, Vol. 149(4). Scott, Steffanie and Truong Thi Kim Chuyen (2004) Behind the Numbers: Social mobility, regional disparities and new trajectories of development in rural Viet Nam' in Philip Taylor (ed.), Social Inequality in Viet Nam: Challenges to Reform, Singapore Institute of Southeast Asian Studies (ISEAS). Skeldon, Ronald (2005) "Migration and the Millennium Development Goals" in IOM (ed) International Dialogue on Migration: Mainstreaming Migration into Development Policy Agendas. Steibelt, Erika (forthcoming), `The Context of Gender-Based Violence for Vietnamese Women Migrant Factory Workers in Southern Viet Nam,' in IOM (eds) Gender and Labour Migration in Asia.

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

55

Taylor Philip (ed.) Social Inequality in Viet Nam: Challenges to Reform, Singapore Institute of Southeast Asian Studies (ISEAS). Trinh, Duy Luan, et al (2008) Youth Migration in Viet Nam: Trends and Problems, SocioEconomic Development: A Social Science Review Vol.55. Truong, Hien Anh (2009) Reproductive Health of Female Migrant Workers in Ha Noi: Current situation and policy implications. Paper presented at Workshop on Migration, Development and Poverty Reduction, Ha Noi 5-6 October 2009. UN Viet Nam (2008) Urban Population, Development and the Environment 2007. (2008) Gender and Climate Change in Viet Nam: A desk review. (2009) Viet Nam and Climate Change: A discussion paper on policies for sustainable human development. UNAIDS (2009) The Far Away From Home Club: HIV Prevention and Policy Implementation Feedback for Migrant and Mobile Populations in the Mekong River Delta, Viet Nam. UNDP (2009) Human Development Report 2009 - Overcoming Barriers: Human Mobility and Development. UNFPA (2007) Internal Migration in Viet Nam: The Current Situation UNICEF (2003) Survey and Assessment of Vietnamese Youth. UNICEF and MCST (forthcoming) Study on the Impact of Internal and International Migration on families and their members who stay behind. VAPPD (2006) Assessment on Urban Migration Policy, Parliamentary Committee for Social Affairs. Viet Nam Net (2010) Hà Ni B D Tho "Sit" Lao ng Ngoi Tnh', 21 February 2010, accessed at http://vietnamnet.vn/chinhtri/201002/hn-bo-du-thao-cac-quy-dinh-siet-lao-dongngoai-tinh-895275/ (23 February 2010). Viet Nam News (2006) Better Living Standards Key To Productivity at IPs: Conference. Viet Nam News, 1 March 2006. (2009) City Looks to Low-Cost Housing, Viet Nam News, 15 June 2009. (2009) Firms Renege on Social Insurance Payments, Obligations to Workers, 11 May 2009. Vietnamese Academy of Social Sciences (2009) Assessing the Impacts of the Financial Crisis in Viet Nam: Rapid Impact Monitoring (RIM). Vo Thanh Son (2003) Poverty and Utilization of Natural Resources: A case study in the Northern uplands of Vietnam in Rudolphe De Koninck, Jules Lamarre and Bruno Gendron (eds.) Understanding Poverty in Vietnam and the Philippines: Concepts and context (Localized Poverty Reduction in Viet Nam Project).

56

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

Waibel, Michael (2007) Migration to Greater Ho Chi Minh City in the Course of the Doi Moi Policy: Spatial Dimensions, Consequences, and Policy Changes with special reference to Housing. Waibel, Michael et. al. (2007) Housing for Low-income Groups in Ho Chi Minh City: Approaches to Adequate Urban Typologies and Spatial Strategies, ASIEN No. 103. Winkels, Alexandra (2009) Migrant Vulnerability: The Ambiguous Role of Social Networks. Conference paper presented at Migration Nation, Canberra on 19­20 November 2009. World Bank (2005) Joint Donor Report to the Viet Nam Consultative Group Meeting, Ha Noi, December 6-7, 2005. (2006) Promotion Vietnamese Development: Growth, Equality and Diversity. (2008) The Viet Nam Development Report 2008: Social Protection. Joint Donor Report to the Viet Nam Consultative Group Meeting, Ha Noi 6-7 December 2008. (2009) Taking Stock: An Update on Viet Nam's Recent Economic Development, Prepared by the World Bank for the Annual Consultative Group meeting, December 2009. World Health Assembly (2008) Migrant Health Resolution, adopted at the 122nd Session, 25 January 2008 (Document EB122.R5). Xiang Biao (2007) How Far are the Left-Behind Left Behind? A Preliminary Study in Rural China. Population, Space and Place Vol.13. Vietnamese Legal Instruments Circular No. 13/2009/TT-BXD (30 June 2009), guiding the lease, management and operation of dormitories for students and industrial park workers Circular No. 11/2005/TT (7 October 2005), Guiding Household Registration in Compliance with the Government Decree No. 108/2005/ND-CP Decision No. 136/2000/QD-TTg, approving National Strategy on Reproductive Health Care for the 2001-2010 period (28 November 2000). Decision No. 147/2000/QD-TTg approving Viet Nam's National Population Strategy for the 2001-2010 Period (22 December 2000). Decision No. 36/2004/QD-TTg, approving National Strategy on HIV/AIDs Prevention and Control in Viet Nam till 2010 with a Vision to 2020 (17 March 2004). Decision No. 1107/QD-TTg (21 August 2006), approving the Planning on Development of Industrial Parks in Viet Nam up to 2015 and Orientations to 2020. Decision No. 2010/QD-BYT, (7 June 2006), approving National Master Plan on Protection, Care, and Promotion of Adolescent and Youth Health for the Period 2006 ­ 2010 and Strategic Orientation until 2020. Decision No. 33/2007/QD-TTg on Policies to Support Relocation of Ethnic Minority Inhabitants for Sedentary Farming and Settlement in the 2000 -2010 period (March 5, 2007).

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

57

Decision No. 106/2005/QD-TTg, approving Strategy on Building the Vietnamese Family for the Period 2005 ­ 2010 (16 May 2005). Decision No.172/2007/QĐ-TTg, approving National Strategy for Natural Disaster Prevention, Response and Mitigation to 2020 (16 November 2007). Decree No. 108/2005/ND-CP (19 August 2005) on Registration and Management of Residential status. Decree No. 158/2005/ND-CP (27 December 2005), Prescribing Conditions and Procedures for the Setting up, Organization, Operation and Dissolution of Social Relief Establishments. Labour Code, as amended by Law No. 35/2002/QH10 (2 April 2002). Law on Youth, No. 53/2005/GH11, passed by the National Assembly (29 November 2005). Law on HIV/AIDS Prevention and Control, Decision No. 64/2006/QH11 (29 June 2006). Law on Residence, No. 81/2006/QH11, taking effect on 1/7/2007. (29 November 2006). Constitution of the Socialist Republic of Viet Nam of 1992, as amended by National Assembly Resolution 51/2001/QH10 (25 December 2001). Resolution No. 56/2006/QH11, Term XI, session 9 on Five Year Socio-Economic Development Plan 2006 ­ 2010 (16 May - 29 June 2006). Socialist Republic of Viet Nam and Ministry of Justice (2004) Assessment of the Legal System in Viet Nam in Comparison with the UN Protocols on Trafficking in Persons and Smuggling of Migrants, Supplementing the UN Convention against Transnational Organizes Crime. MOJ, UNICEF and UNODC. International Legal Instruments Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women (CEDAW), 18 December 1979, entry into force 3 September 1981. Acceded to by Viet Nam on 17 February 1982. International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights (ICESCR), adopted by General Assembly resolution 2200A (XXI) of 16 December 1966, entry into force 3 January 1976. Acceeded to by Viet Nam on 24 September 1982. Protocol to Prevent, Suppress and Punish Trafficking in Persons, Especially Women and Children, Supplementing the United Nations Convention Against Transnational Organized Crime adopted in 2000, entry into force on 25 December 2003.

58

Di c trong nc: C hi và thách thc i vi s phát trin kinh t - xã hi Vit Nam

S mnh ca Liên Hp Quc ti Vit Nam Liên Hp Quc phi hp vi Chính ph và nhân dân Vit Nam phn u m bo rng mi ngi dân Vit Nam c hng mt cuc sng ngày càng thnh vng vi nhân phm, sc kho không ngng c nâng cao và phm vi la chn c m rng hn. Thông qua n lc chung ca toàn h thng và tng t chc thành viên, Liên Hp Quc quan tâm và to c hi cho nhng ngi nghèo và d b tn thng nht cng nh cho thanh niên - nhng ch nhân ca tng lai. Theo tinh thn Hin chng Liên Hp Quc và Tuyên b Thiên niên k, Liên Hp Quc tng cng áp dng nguyên tc bình ng và công bng xã hi, ng thi cung cp ý kin t vn vô t và chuyên gia k thut cng nh to iu kin tip cn vi tri thc toàn cu và kinh nghim trong nc gii quyt nhng thách thc phát trin ca Vit Nam.

LIÊN HP QUC TI VIT NAM Email: [email protected] Website: http://www.un.org.vn

Information

60 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

350471