Read Microsoft Word - 069-074Piekarzeost.doc text version

Z archiwalnych pólek

Dr Andrzej Kapro

Lublin

PIEKARZE TURECCY W ZAMOCIU

si piekarzy tureckich w Zamociu bylo nastpstwem tylko O siedlenie zawieruchy wojennej. Trafili tu jednak nieprzypadkowo,liwszak ostatniej w miecie mieli powinowatych i znajomych, a wszystkie nitki wewntrznych powiza prowadzily do przedwojennej Cukierni i Piekarni Tureckiej przy ul. witoduskiej 10 w Lublinie1. W niej to ponownie zeszly si drogi przyjaciól z dziecistwa Recepa Yazici Olu Efendiego i shaka Fazli Olu Efendiego, który przyjechal do pracy razem z synem Mehmetem. Wspólne mieszkanie w ssiedztwie piekarni dodatkowo wzmocnilo wizi przyjani. Recep Yazici Olu Efendi urodzil si 3 maja 1883 r. w Pazarze kolo Rize. Byl synem Alego i Hafize. W dziecistwie uczszczal do miejscowej szkoly przy meczecie. Zapewne rychlo oddal go ojciec do terminu, by zostal piekarzem. Jednake przebiegu jego kariery zawodowej w ojczynie nie znamy. W Polsce pojawil si stosunkowo póno, a pierwszy meldunek o jego pobycie w Krzemiecu pochodzi z 10 wrzenia 1929 r. Zasadniczo pracowal w tamtejszej piekarni prowadzonej przez rodaków, ale oddelegowywany byl do Tureckiej Cukierni i Piekarni ,,Angora" Nâzima Bosika w Równem i Piekarni Stefanii Abdullah Olu w Wilnie, gdzie poznal krajana zira Abdullah Olu. Do Lublina sprowadzil si 25 stycznia 1932 r. i natychmiast podjl prac w Cukierni i Piekarni Tureckiej. Za jego rad kierownictwo piekarni zawezwalo z Suwalk shaka Fazli Olu z synem2. shak Fazli Olu Efendi, urodzony w 1883 r. w Pazarze, byl synem Alego i Hanife. Prawdopodobnie razem z Recepem Yazici Olu uczyl si w szkole przy meczecie. Jak wikszo kolegów po fachu, okolo 14 roku ycia trafil do piekarni. W mlodoci wyjedal gdzie ,,za chlebem" (do Królestwa Polskiego?), ale po zaloeniu rodziny (najprawdopodobniej Aye byla jego jedyn on) mieszkal i pracowal w Pazarze. Czsto borykal si z klopotami materialnymi. W roku 1931 zostal zmuszony wyemigrowa z synem do Polski. Osiedli w Suwalkach, gdzie podjli prac w znanej piekarni i cukierni tureckiej przy ul. Kociuszki 78. Do Lublina przeprowadzili si 3 lutego 1932 r.3

Naleala do rodzinnej firmy ,,Cukiernia i Piekarnia Turecka Mustafa Pirim Zade i S-ka", przy czym glówny udzialowiec, Mustafa Pirim Zade (1879-1944), mieszkal w Warszawie. Powstala na bazie Piekarni Konstantynopolskiej, zaloonej jesieni 1901 r. przez Alego Bad Olu (Badolu) z Rize. Zob. A. Kapro, Pierwsi piekarze tureccy w Lublinie, ,,Nowy Tydzie w Lublinie" 2007, nr 8, s. 26. 2 Archiwum Pastwowe w Lublinie (APL), Starostwo Grodzkie Lubelskie 1919-1939 (SGL), sygn. 114, k. 34-35; Archiwum Pastwowe w Zamociu (APZ), Starostwo Powiatowe w Zamociu 1944-1950 (SPZ), sygn. 90, k. 67; sygn. 95, k. 44, 48. 3 APL, SGL, sygn. 111, k. 13, 18-24; APZ, SPZ, sygn. 90, k. 67, 115; sygn. 95, k. 43.

1

Andrzej Kapro

Lubelska Cukiernia i Piekarnia Turecka cieszyla si bardzo dobr opini. Uwielbialy j dzieci. Julia Hartwig jeszcze niedawno wspominala sprzedawane w niej klejce si ciastka z miodem i orzechami4. Piekarnia byla jasna, z duym oknem wystawowym, na którym ciasta z kruszonk, slodkie chlebki, kajzerki i bulki w ksztalcie malych czlowieczków, rogaliki i parki posypywane makiem, okrgle buleczki malane miciutkie i lnice5. Stale pracowalo w niej kilku Turków. O ile dla shaka Fazli Olu i Recepa Yazici Olu byla ona jedynie kolejnym miejscem pracy, to dla mlodziutkiego Mehmeta stala si prawdziw szkol ycia. A mial si od kogo uczy. W tym czasie pracowal w niej m.in. wysokiej klasy specjalista od wyrobu ciast tureckich Hasan Bozaci Olu (1888-?)6. Wlaciwie ju w Lublinie Mehmet Nuri Fazli Olu Efendi, urodzony 10 maja 1916 r. w Pazarze, si usamodzielnil. Jako pomocnik cukiernika, w zawodzie od 1930 r., na powrót udal si do Suwalk (4 VII - 17 XI 1932), a potem zostal oddelegowany do Krakowa, do pracy od polowy grudnia 1932 r. do polowy 1933 r. w piekarni tureckiej przy ul. Floriaskiej 24. W sierpniu 1934 r. wyjechal z ojcem do Kobrynia7. Dziwnym trafem mieszkal tam take Recep Yazici Olu, który 11 grudnia 1933 r. wyjechal z Lublina do Augustowa8. W Kobryniu zastala go wojna. Moliwe, e prowadzil tam piekarni9. W 1936 r. Mehmet Nuri Fazli Olu przeprowadzil si do Wlodawy, gdzie z pomoc ojca blyskawicznie rozkrcil interes. Tu przed wojn byl wlacicielem cukierni przy ul. 3 Maja i dwóch piekar. Jedna miecila si przy ul. Sejmowej, druga za przy ul. Pilsudskiego. Zatrudnial glównie Polaków. Najdluej pracowal u niego czeladnik piekarski Bronislaw Wojtasik10. Na pocztku wojny Mehmet Nuri Fazli Olu wyjechal w interesach i sprawach rodzinnych do Turcji. Zainwestowal w rodzinny zaklad wyrobu guzików. W marcu 1940 r. Niemcy zarekwirowali piekarnie i cukierni, a Mehmeta Nuriego Fazli Olu aresztowali. Na wolno wyszedl 4 miesice póniej, prawdopodobnie na skutek interwencji Hüsreva Geredego, ambasadora tureckiego w Berlinie. Majtku jednak nie odzyskal. Stracil m.in. 3 piece piekarskie, 2 maszyny do mieszania ciast, maszyn do mielenia bulek, ubijaczk, maszyn do robienia lodów. Na wiosn 1941 r. wyjechal z rodzin do Zamocia11. Trzy lata wczeniej Mehmet Nuri Fazli Olu ochrzcil si (na chrzcie otrzymal imiona Mieczyslaw Ryszard) i oenil z Cecyli Szyszkowsk (1917?). We Wlodawie doczekali si pierworodnego syna Feriduna Jerzego. Jakub Zygmunt i Enver Edward Maciej urodzili si ju w Zamociu.

http://www.tnn.pl/himow_fragment.php?idhr=1559 D. Mostwin, Cie ksidza Piotra, Baltimore - Toru 2004, s. 96. 6 APL, SGL, sygn. 107, k. 80-83. 7 Ibidem, sygn. 111, k. 8, 13, 18-24; APZ, SPZ, sygn. 90, k. 67; sygn. 604, k. 2. 8 Najprawdopodobniej pracowal w piekarni i cukierni ,,Angora", której wlacicielem byl jego krajan, Kâmil Tako. 9 APL, SGL, sygn. 114, k. 34-35; APZ, SPZ, sygn. 93, k. 3v-4. 10 Ibidem, sygn. 649, k. 48. 11 APZ, Akta osób i rodzin (Akta os.), sygn. 1170/27 (Jakub Erol).

5 4

70

Piekarze tureccy w Zamociu

Zaraz po przyjedzie do Zamocia Mehmet Nuri Fazli Olu otrzymal pozwolenie wladz okupacyjnych na uruchomienie piekarni. Przychylne temu bylo te polskie podziemie. Piekarni Tureck otworzyl w kamienicy przy ul. Bazyliaskiej 14. Faktycznie byla to piekarnia z dzialem cukierniczym i sklepikiem. Pomimo stalej pomocy ojca zatrudnial 2-3 pracowników (wypiekano do pól tony pieczywa na jedn zmian). Pod koniec wojny zaloyl 2 zaklady filialne12. W okresie okupacji niemieckiej pracowali u niego m.in. Bronislaw Wojtasik (do marca 1942 r.), Boleslaw Abdullach-Ogly (8 VII 1941 - 22 VII 1944?), Zygmunt Watras (10 I 1942 - 30 VI 1943)13. W pierwszej polowie 1943 r. do Zamocia sprowadzil si Recep Yazici Olu. Zamieszkal razem z on, Falim, w domu przy ul. Zarwanica 19, w którym otworzyl Piekarni Tureck. Najprawdopodobniej zatrudnial tylko czeladnika Zygmunta Watrasa (10 VII 1943 - 1 VI 1945), bylego pracownika Mehmeta Nuriego Fazli Olu14. Praca w obu piekarniach byla cika, lecz w miar bezpieczna. Niemcy dawali bowiem duo swobody w zakresie dzialalnoci gospodarczej obywatelom pastw neutralnych, a takimi byli Turcy. Uciliwe i niebezpieczne dla nich byly tylko wyjazdy do Berlina w sprawach paszportowych. Po przetoczeniu si frontu nieoczekiwanie wyrosla im konkurencja ze strony Antoniego Abdullach-Ogly. Urodzil si on w czerwcu 1889 r. w Pazarze jako zir Abdullah Olu. Pochodzil z rodziny arabskiej, od niedawna osiadlej na wybrzeu Morza Czarnego. Jego ojcem byl Ibrahim, Egipcjanin, matk za Hodilla, sturczona Arabka15, która zmarla przy jego porodzie. Jego wychowaniem zajla si macocha. Dziecistwo spdzil w dzielnicy portowej Izmiru, gdzie ojciec prowadzil kawiarni (posiadal te hotel i gaj pomaraczowy). Maly zir szybko poszedl do szkoly przy meczecie. Z nauk wikszych klopotów nie mial, ale rozpuszczony przez macoch i trzy przyrodnie siostry sprawial trudnoci wychowawcze w szkole. W wieku czternastu lat, wychlostany trzcink przez mull, zbuntowal si i uciekl z domu. Ukryl si na zacumowanym statku angielskim, na pokladzie którego plywal potem jako majtek. Odwiedzal glównie porty nad Oceanem Indyjskim. Na ld zszedl definitywnie w 1905 r. we Wladywostoku, gdzie przygarnli go rodacy prowadzcy piekarni. Chcc nie chcc, trafil do terminu. Przeszkod uniemoliwiajc podjcie innej pracy i awans zawodowy byl brak jakichkolwiek dokumentów tosamoci. Ostatecznie wladze miejskie Wladywostoku udzielily mu pomocy, ale po odbiór paszportu tureckiego musial uda si w 1909 r. a do konsulatu w Wilnie. Powrót

Informacje przekazane autorowi 23 wrzenia 2010 r. przez p. Andrzeja Kdzior. APZ, SPZ, sygn. 90, k. 115; sygn. 604, k. 2; sygn. 649, k. 10, 12, 48, 54, 58; A. Kdziora, Encyklopedia ludzi Zamocia, Zamo 2007, s. 75. 14 APZ, SPZ, sygn. 90, k. 115; sygn. 95, k. 44; sygn. 649, k. 10. 15 Dariusz Górny, opierajc si na wspomnieniach Karoliny Popko, prawnuczki Antoniego Abdullach-Ogly, twierdzi, e byla ona Turczynk o imieniu Chodziulla (Z tureckiego Pazaru do Zamocia. Historia ycia Antoniego Abdullach-Ogly, zamojskiego piekarza, ,,Zamojski Kwartalnik Kulturalny" 2007, nr 1, s. 49). Nie zwrócil on jednak uwagi na poprawno zapisu imienia Hodilla (Hojilla) oraz fakt, i jest ono starym imieniem arabskim, do dzisiaj nienadawanym Turczynkom.

13 12

71

Andrzej Kapro

na Daleki Wschód nie mial sensu. Pozostawszy w Wilnie, podjl prac w piekarni tureckiej, mieszczcej si w kamienicy na rogu ulic Trockiej i Niemieckiej. Niebawem poznal Stefani Sobolewsk (1892-1974), ekspedientk z pobliskiego ydowskiego sklepu z obrazami. Zapalal do niej tak wielk miloci, e aby j polubi, ochrzcil si i przyjl sakrament bierzmowania. W zwizki maleskie wstpil 12 sierpnia 1912 r. Stefanii i Antoniemu Abdullah Olu lubu udzielil ks. Adolf Michniewicz w kociele pobernardyskim w. Franciszka przy ul. witej Anny. Po wybuchu I wojny wiatowej zir (Antoni) Abdullah Olu, nadal legitymujcy si paszportem tureckim, zostal internowany. Wyznaczony do transportu na Syberi, zabral w podró ciarn on z córk Eleonor na rku. Po drodze przekupil straników, którzy pozwolili mu wysi z rodzin w Morszasku kolo Tambowa. Z uwagi na stan ony i brak oszczdnoci musial pozosta na miejscu. Pracowal w piekarni, najpierw jako pomocnik, a potem czeladnik. W 1916 r. usamodzielnil si i wynajl podobno a piciopokojowe mieszkanie. W grudniu 1918 r. wrócil z on i dziemi: Eleonor, Wladyslawem i Boleslawem do wyglodzonego Wilna. Zamieszkali w ssiedztwie piekarni Jana Michala hr. Tyszkiewicza przy ul. Stefaskiej 29. Antoni Abdullah Olu podjl prac w piekarni, a jego ona zostala ochmistrzyni we dworze Tyszkiewiczów w Wace pod Wilnem (dzisiaj w granicach miasta). Wzbogacili si pod koniec lat 20., gdy Antoni byl ju mistrzem16 i wlacicielem piekarni, zarejestrowanej na nazwisko ony, najpierw przy ul. Zygmuntowskiej 22, a potem przy ul. Trockiej 16. Utrudnieniem w prowadzeniu rodzinnego interesu byl przede wszystkim brak obywatelstwa polskiego przez Antoniego Abdullah Olu. Otrzymal je wraz z rodzin w 1931 r. Równoczenie przyjl nazwisko Abdullach-Ogly, tj. fonetyczny zapis imion tureckich (osmaskich) Abdullah Olu, co doslownie oznacza ,,syn Abdullaha". W 1934 r., po zatargach z ydami, zamknl piekarni i wyjechal z rodzin do Tyszowiec17. Tu otworzyl now piekarni. Oprócz przyuczajcego si do zawodu syna, Boleslawa (1917-1986), od 1 lipca 1936 r. do pierwszego dnia wojny mial ucznia Stanislawa Szeremet. Podczas okupacji niemieckiej zatrudnial pomocników. Nieszczcie dotknlo go 22 lipca 1944 r., gdy w trakcie walk frontowych, by moe wskutek podpalenia przez wycofujcych si Niemców, splonla piekarnia. Rodzina Abdullach-Ogly przeprowadzila si do Zamocia18. Antoni i Boleslaw Abdullach-Ogly uruchomili piekarni na zapleczu kamienicy przy ul. Ormiaskiej 18. Blyskawicznie pozyskali klientów, zachwyconych smakiem tureckich chlebków, pieczywa drodowego i buleczek

Mistrzem zostal 2 grudnia 1927 r. Wpisu do ksigi mistrzów wileskiego cechu piekarskiego dokonano 11 grudnia 1927 r. pod pozycj 55. Por. APZ, SPZ, sygn. 604, k. 13; D. Górny, op. cit., s. 50. 17 W Wilnie pozostala Eleonora, która w 1933 r. polubila Edwarda Adamowicza. 18 APZ, SPZ, sygn. 604, k. 13; sygn. 649, k. 39, 52; Ksiga adresowa Polski (wraz z W. M. Gdaskiem) dla handlu, przemyslu, rzemiosl i rolnictwa, Warszawa 1928, s. 2151; Ksiga adresowa Polski (wraz z W. M. Gdaskiem) dla handlu, przemyslu, rzemiosl i rolnictwa, Warszawa 1930, s. 2135; D. Górny, op. cit., s. 48-50; A. Kdziora, op. cit., s. 11.

16

72

Piekarze tureccy w Zamociu

kupowanych w ich sklepie z wejciem od ulicy. Na dodatek szybko wykruszala si im konkurencja. Ju jesieni 1945 r. Mehmet Nuri Erol19 wyjechal do Lodzi, by rozkrci biznes. Pod jego nieobecno piekarni dogldal ojciec, mieszkajcy wtedy samotnie przy ul. 1 Maja 10. W pracy pomagal mu Merih Mirfazi (1896-?), Turek z Kaukazu, wynajmujcy z synem, drisem (1928-?), mieszkanie przy ul. Pereca 9. Niestety, w 1947 r. shak Fazli Olu niespodziewanie umarl. W tej sytuacji Mehmet Nuri Erol zwinl interes w Zamociu i w nastpnym roku otworzyl Cukierni Tureck przy ul. Nowotki 17 w Lodzi. Urzdzenia piekarni i sklepu w Zamociu aktem notarialnym z 18 stycznia 1949 r. wydzierawil na dwa lata za kwot 25 tys. zl miesicznie Gminnej Spóldzielni ,,Samopomoc Chlopska" w Mokrem (aneks)20. Do wykoczonego i w pelni wyposaonego mieszkania w Lodzi on z synami sprowadzil w 1950 r. Tu spdzil reszt ycia, pochlonity rónorakimi interesami w Lodzi i Turcji. Jego rozlegl dzialalnoci gospodarcz i kontaktami osobistymi zainteresowalo si nawet SB. Zmarl 18 marca 1992 r. w Lodzi. Cukiernia, pod innym zarzdem i adresem, funkcjonuje do dzisiaj w tym samym miejscu21. Recep Yazici Olu zamknl piekarni na przelomie 1946 i 1947 r. Najprawdopodobniej wrócil z on do Turcji. Firm przejl Hakki Pirim Zade, który prowadzil cukierni ,,Bosfor" przy ul. Grodzkiej 8. Niebawem i on wyjechal z Zamocia22. Piekarnia Antoniego i Boleslawa Abdullach-Ogly, stajc si monopolist w zakresie produkcji pieczywa tureckiego, wymienicie prosperowala do 1952 r., kiedy to wladze komunistyczne zamknly sklep, zmuszajc tym samym wlacicieli do zawieszenia produkcji. Piekarnia odrodzila si na Bazyliaskiej, w dawnej drwalni szpitalnej. W 1958 r. firm przejl Boleslaw Abdullach-Ogly. Jego ojciec wyjechal do Wroclawia, gdzie zakupil piekarni przy ul. wistackiego. Do Zamocia przyjedal czsto, a w trakcie kolejnych odwiedzin u syna ciko zachorowal i trafil do miejscowego szpitala. Nie mona bylo mu ju pomóc. Zmarl na szpitalnym lóku 14 wrzenia 1970 r. Po jego mierci Boleslaw Abdullach-Ogly przeniósl piekarni do kamienicy przy ul. Grodzkiej 20. Dzialala tam krótko, pomimo i rozrosla si do picioosobowego zakladu. Ostatecznie Boleslaw Abdullach-Ogly zamknl piekarni i przeprowadzil si do Warszawy. Podobnie jak ojciec zmarl podczas odwiedzin u rodziny w Zamociu23. Antoni i Boleslaw Abdullach-Ogly s jedynymi piekarzami tureckimi pochowanymi na zamojskiej ziemi.

Nowo przyjtego nazwiska konsekwentnie uywal dopiero od 1968 r. Podobnie postpowala jego ona z synami. 20 APZ, Akta notariusza Zdzislawa Piwowarskiego w Zamociu, sygn. 5, nr rep. 44. 21 APZ, SPZ, sygn. 90, k. 152; Akta os., sygn. 1170/27; IPN BUiAD 00945/1953 i IPN BUiAD 01434/300 (lista Wildsteina); A. Kdziora, op. cit., s. 75. 22 Informacje przekazane autorowi 23 wrzenia 2010 r. przez p. Andrzeja Kdzior. 23 D. Górny, op. cit., s. 50; A. Kdziora, op. cit., s. 11.

19

73

Andrzej Kapro

ANEKS Zalcznik do aktu notarialnego Mehmeta Nuriego Erola z dnia 18 stycznia 1949 r. Spis urzdzenia piekarni 3 bajty due do ciasta 20. 2 skrobaczki 21. odwaniki: 1 szt. 10 kg, 1 szt. 5 kg, 2 bajty male 2 szt. po 2 kg, 1 szt. 1 kg, 1 szt. 0,5 38 desek do garowania ciasta kg 1 szafa na ubranie 22. 7 lopat 1 maszyna do wybijania bulek 23. 3 szklanki do bulek 1 maszyna do mielenia bulki 24. 12 foremek do babek czerstwej 25. 6 tortownic 1 waga 100 kg 26. 1 kociuba 2 wagi 5 kg 27. 1 strychówka umywalka z miednic 28. 1 szczotka rczna do zamiatania budzik firmy ,,Jaz" piec do wypieku pieczywa w stanie 29. 1 szczotka na kiju do zamiatania rednim 30. szafka do apteczki 31. kociol aluminiowy do grzania maszynka do mielenia maku wody 38 blach duych do wypieku ciasta 32. 1 taboret 115 blach do wypieku chleba 33. 1 beczulka na wod do czyszczenia 1 piecyk elazny z rur pieca 2 wiadra na wod 34. 2 skrzynki do bulek 1 przetak 35. 1 wanienka do ciasta 2 szufelki 36. 1 wieszak 1 garniec do czerpania wody Spis urzdzenia sklepu 8. 1 tablica na obwieszczenia 3 szafy na pieczywo i chleb 9. 1 wieszak 2 bufety 1 gablotka 10. 1 waga 5 kg 11. 1 deska do krajania chleba 1 piecyk kaflowy nowy z dwoma rurami 12. 1 nó 2 krzeselka 13. odwaniki: 1 szt. 2 kg, 1 szt. 10 kg, 1 szt. 5 kg 1 kosz do mieci 1 spluwaczka

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

74

Information

Microsoft Word - 069-074Piekarzeost.doc

6 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

853832


You might also be interested in

BETA
Microsoft Word - 069-074Piekarzeost.doc