Read Rapportage fase1 text version

Deelgemeentescan eerstelijnszorg IJsselmonde Rotterdam

Zorgimpuls Rotterdam Juni 2010

Inhoud

1 2 Inleiding Ontwikkelingen in de gezondheidszorg

2.1 2.2 Landelijke ontwikkelingen Regionale ontwikkelingen

1 2

2 5

3

Deelgemeente in beeld

3.1 3.2 Kenmerken deelgemeente IJsselmonde Ontwikkeling van de deelgemeente

7

7 11

4

Gezondheid en zorgvraag inwoners deelgemeente

4.1 4.2 4.3 4.4 Ervaren gezondheid inwoners IJsselmonde Ontwikkeling (eerstelijns) zorgvraag Zorgvraag en benodigd aanbod Prognose eerstelijns zorgvraag 5-10 jaar

13

13 14 16 17

5

Zorgvraag en aanbod

5.1 5.2 5.3 Bestaand en benodigd (eerstelijns) zorgaanbod Eerstelijns zorgaanbieders in beeld 5.2.1 Ontwikkelingen op het gebied van eerstelijns centra Andere zorgvoorzieningen in het werkgebied

20

20 23 27 27

6

Conclusies en aanbevelingen

6.1 Conclusies deelgemeentescan IJsselmonde 6.1.1 Ontwikkelingen in de gezondheidszorg 6.1.2 Kenmerken deelgemeente IJsselmonde 6.1.3 Gezondheid en zorgvraag inwoners deelgemeente 6.1.4 Zorgaanbod in de deelgemeente Conclusies zorgverleners IJsselmonde 6.2.1 Reactie zorgverleners op deelgemeentescan Aanbevelingen 6.3.1 6.3.2 6.3.3 6.3.4 Ontwikkelingen in de gezondheidszorg Kenmerken deelgemeente IJsselmonde Gezondheid en zorgvraag inwoners deelgemeente Zorgaanbod in de deelgemeente

28

28 28 28 28 29 29 29 30 30 30 30 31 32

6.2 6.3

Referenties BIJLAGE I BIJLAGE II BIJLAGE III BIJLAGE IV BIJLAGE V BIJLAGE VI BIJLAGE VII Eerstelijns zorgverleners werkgebied Tweedelijns en AWBZ zorg werkgebied Publieke zorg werkgebied Vraag Aanbod Analyse Monitor Verslag wijkbijeenkomst IJsselmonde 25 mei 2010 Methode Beschrijving bronnen

33 36 38 39 42 44 45

1 Inleiding

Hoe komt toekomstbestendige eerstelijnszorg op deelgemeente en wijkniveau tot stand? Het Ontwikkelingsbedrijf Rotterdam (OBR) stelt zich die vraag in het programma Economische Ontwikkeling Rotterdamse gezondheidszorg (ER). Om deze vraag te beantwoorden maakt Zorgimpuls in opdracht van de GGD Rotterdam-Rijnmond en op verzoek van OBR in 2008-2010 voor elke deelgemeente een deelgemeentescan. Onderliggend treft u de deelgemeentescan van deelgemeente IJsselmonde aan. De deelgemeente IJsselmonde bestaat uit vier verschillende wijken, te weten Oud-IJsselmonde, Lombardijen, GrootIJsselmonde en Beverwaard. De deelgemeentescan geeft inzicht in de ontwikkeling van de zorgvraag en het zorgaanbod per deelgemeente. Welke aandachtspunten (qua capaciteit, huisvesting, inhoud en organisatie van de zorg) doen zich voor als we de huidige en toekomstige vraag in de deelgemeente afzetten tegen het huidige en toekomstige lokale aanbod van zorg? De scan is daarmee een startpunt om toekomstige wijkgerichte eerstelijnszorg te bevorderen in de deelgemeente en de wijk. Zowel voor beleidsmakers als voor zorgverleners biedt de scan inzicht en handvatten voor integrale zorg op wijkniveau. En de mogelijkheid om dit in samenhang met andere sectoren als wonen, welzijn, werk, onderwijs en veiligheid te brengen. Op dit moment is al veel bekend rond de ontwikkelingen in de eerstelijns zorg in algemene zin en in specifieke zin als het gaat om deelgemeente IJsselmonde. Er is gebruik gemaakt van de aanwezige bronnen zoals de Gezondheidsenquête, Vraag Aanbod Analyse Monitor (Nivel), de Jeugdmonitor, de Veiligheidsindex, beleidsstukken van deelgemeenteraden en Zorgimpuls. Gezocht is naar samenhang en consistentie. Dit rapport bestaat uit zes hoofdstukken. Hoofdstuk 2 geeft een overzicht van de landelijke en regionale ontwikkelingen op het gebied van de gezondheidszorg. In hoofdstuk 3 worden de huidige en toekomstige kenmerken van deelgemeente IJsselmonde in kaart gebracht. Hoofdstuk 4 geeft inzicht in de ervaren gezondheid door de inwoners van IJsselmonde en de ontwikkelingen op het gebied van de gezondheid. De tweede helft van hoofdstuk 4 geeft aan hoe de zorgvraag zich ontwikkelt. Vervolgens wordt in hoofdstuk 5 het huidige zorgaanbod besproken. Tot slot wordt in hoofdstuk 6 ingegaan op de conclusies en aanbevelingen voor het realiseren van eerstelijnszorg in IJsselmonde. Deze informatie kan aanknopingspunten bieden om een toekomstbestendige eerstelijns zorg te realiseren in de deelgemeente.

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls. 1 1

2 Ontwikkelingen in de gezondheidszorg

In dit hoofdstuk worden trends op landelijk en regionaal niveau besproken die van invloed zijn op de eerstelijns gezondheidszorg in Rotterdam en de Rotterdamse deelgemeenten.

2.1

Landelijke ontwikkelingen

Toename (complexe) chronische zorgvragen In de (eerstelijns) zorg zullen - naast veel enkelvoudige zorgvragen - ook steeds meer complexe vragen worden behandeld. Daarbij verandert de samenstelling van de zorgvraag en neemt tevens de vraag toe. Het aandeel ouderen stijgt en men leeft gemiddeld genomen langer. Door de groei en vergrijzing van de Nederlandse bevolking, maar ook de ontwikkeling in leefstijl (onder andere toename overgewicht) en de verbeteringen van medische technologieën zal het aantal chronisch zieken de komende twintig jaar sterk toenemen. Daarnaast hebben mensen vaker meerdere chronische aandoeningen tegelijk, wat de zorgvraag complexer maakt. Geïntegreerde benadering van zorg Trend is de zorg samenhangend rondom de zorgvraag van de chronische patiënt te organiseren en daarmee in te zetten op een zo hoog mogelijke kwaliteit van leven. Dit vraagt een multidisciplinaire samenwerking van zorgverleners. Naar functionele bekostiging van zorg Functionele bekostiging is een financieringsvorm die uitgaat van de zorgvraag van de patiënt en is niet gebaseerd op de zorgverlener of organisatie die de zorg levert. De minister van VWS wil per 1 januari 2010 mogelijk maken om functionele bekostiging in te voeren voor de behandeling van vier belangrijke chronische zorgvormen, namelijk diabetes, COPD, hartfalen en cardiovasculair risicomanagement (CVRM) [Klink, 2009]. Bij functionele bekostiging staat de aandoening van de patiënt centraal en maken partijen afspraken over de kosten van de behandeling. De honorering binnen de functionele bekostiging staat haaks op de huidige structuur, waarin de zorg per aanbieder wordt gefinancierd. Het zal daarmee minder van belang zijn wie de zorg levert. Vervaging van grenzen tussen de eerste en tweedelijns zorg Specialisatie van huisartsen in de eerste lijn in combinatie met een geïntegreerde aanpak kan verwijzing naar de tweede lijn voorkomen. Naast deze zogenaamde substitutie van zorg kan ook de tweedelijns zorg bij de eerste lijn betrokken worden, waardoor de scheidslijn tussen tweedelijns zorg en eerstelijns zorg vervaagd. Niet alleen in termen van bekostiging, maar ook in zijn algemeenheid is de tendens dat zorgorganisaties minder gedomineerd worden door een benadering in ,,lijnen, ,,disciplines of ,,schotten. Van ziekte naar gezond leven De toenemende aandacht voor gezondheidsbeleving in plaats van voor ziekte zorgt voor een verandering in de rol van de zorgverleners. Bij gezondheidsbeleving wordt van de patiënt een actieve positie gevraagd. Naast de rol van behandelaar zal de eerstelijns zorgverlener steeds meer een motiverende coach in gedragsverandering worden. In de eerstelijns zorgverlening is hiervoor een bekend instrument de methodiek van ,,motivational interviewing. Hierbij wordt ingezet op het door burgers laten uitspreken welke gezondheidsdoelen zij willen bereiken en welke steun zij daarbij nodig hebben. Door de focus op gezond leven te leggen, komt er ook meer aandacht voor het voorkomen van chronische en/of maatschappelijke aandoeningen en de noodzaak van geprotocolleerde en evidencebased interventies. Deze interventies zullen steeds vaker door ondersteunend personeel in de eerste lijn worden uitgevoerd. De huisarts van de toekomst zal daarmee naast ,,poortwachter ook ,,regisseur zijn.

2

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

Functiedifferentiatie in de huisartsenpraktijk De ontwikkeling naar functionele bekostiging in de eerstelijns zorg vraagt om een nieuwe ,,vormgeving van de zorg. Bij een toekomstige functionele bekostiging van zorg wordt de bekostiging gebaseerd op de zorgvraag van de patiënt en niet op wie de zorg levert. Dit betekent dat bijvoorbeeld in de huisartspraktijk praktijkondersteuners, physician assistents en nurse practitioners in de toekomst uit de functionele tarieven kunnen worden bekostigd, indien zij een bijdrage leveren aan de zorg voor de relevante functies [Klink, 2009]. Op deze manier zou de werkdruk op de huisarts kunnen afnemen, omdat een deel van de zorgvraag kan worden gedelegeerd naar de ondersteunende zorgverleners in de huisartspraktijk. Dit biedt voor de huisartsen onder andere een mogelijkheid om meer patiënten aan te nemen in hun praktijk. Vrije vestiging Na de wijziging van het zorgstelsel in 2007 is er sprake van marktwerking binnen de gezondheidszorg. Het doel van marktwerking is dat zorgaanbieders gaan concurreren en prikkels ontstaan voor de levering van meer doelmatige, resultaatgerichte, innovatieve en klantgerichte zorg. Het resultaat is dat de patiënt/cliënt meer keuzevrijheid en kwaliteit voor zijn geld krijgt. Een van de gevolgen van deze marktwerking is dat zorgverleners de mogelijkheid hebben om zich vrij te vestigen in een deelgemeente. Het zal de komende jaren blijken of deze vorm van marktwerking de gewenste manier is om de zorgsector te verbeteren. Van subsidie naar prestatiebekostiging Vanaf 2009 is de BSG (Besluit Subsidie Gezondheidscentra) volledig vervallen en bekostigt de zorgverzekeraar samenwerkingsverbanden voor 100% via de Wet Marktordening Gezondheidszorg. Hiervoor in de plaats is een prestatiemodule met een vrij tarief gekomen. Het principe van de prestatiemodule is dat de bekostiging afhankelijk is van gemaakte afspraken en de behaalde resultaten. Op basis van het zorgaanbodplan en inkoopcriteria maakt de zorgverzekeraar afspraken met het samenwerkingsverband over het uitvoeren van multidisciplinaire zorgprogrammas gericht op specifieke doelgroepen (zoals diabetes en COPD), doelmatig voorschrijf- en/of afleverbeleid en het leveren van specifieke serviceverlening aan de patiënt. Deze resultaten worden getoetst op basis van PIG (Prestatie Indicatoren Gezondheidscentra) die Achmea Zorg in samenwerking met de Erasmus Universiteit en de Gezondheidscentra Rotterdam ontwikkeld heeft. Geïntegreerd zorgaanbod en huisvesting Vestiging van nieuwe groepspraktijken biedt de mogelijkheid om op geïntegreerde wijze zorg aan te bieden, doordat er sprake is van samenwerking tussen diverse eerstelijns voorzieningen. Hierbij kunnen andere sectoren buiten de zorg betrokken worden, zoals gemeentelijke diensten, AWBZ-instellingen en welzijn. Het voordeel van een geïntegreerd zorgaanbod is dat inwoners in hun eigen wijk bij een centrum of verband terecht kunnen waar alle basiszorgvoorzieningen aanwezig zijn. Er wordt multidisciplinair en sectoroverstijgend samengewerkt, de communicatielijnen tussen de zorgverleners zijn kort en het is mogelijk het gewenste effect/resultaat bij cliënten te monitoren. De mate waarin de verschillende zorgdisciplines nodig zijn in de basisvoorziening is afhankelijk van de zorgvraag in de wijk. Voor zorg- en dienstverleners bieden centra/samenwerkingsverbanden een goede mogelijkheid voor samenwerking, flexibilisering van arbeidstijden en werkruimte en een veilige werkomgeving. Voor de huisvesting van groepspraktijken met een geïntegreerd zorgaanbod zijn de locaties van de huidige solopraktijken vaak niet geschikt. Geschikte locaties zullen veelal gevonden moeten worden in renovatie en nieuwe huisvestingsplannen. Geïntegreerde eerstelijns zorg vanuit patiëntenperspectief De Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie (NPCF) is een samenwerkingsverband van (koepels van) patiënten die zich inzet voor het realiseren van vraaggestuurde zorg voor patiënten en consumenten vanuit het patiëntenperspectief, waarbij wordt uitgegaan van solidariteit, keuzevrijheid en het behoud van persoonlijke autonomie. De NPCF heeft een programma van eisen opgesteld om de eerstelijns gezondheidszorg te versterken, waarbij aan een aantal voorwaarden zou moeten worden voldaan [NPCF, 2007]:

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls. 3 3

Versterken van de eerstelijns zorg via substitutie: binnen de eerste lijn en van tweede naar eerste lijn. Regionale overheden verantwoordelijk maken en toerusten voor het bevorderen van geïntegreerde eerstelijns gezondheidscentra. Hanteren van een financieringsregeling die de samenwerking binnen de eerste lijn stimuleert en beloont. Ontwikkelen van richtlijnen en standaarden binnen de eerstelijns gezondheidszorg gericht op samenwerking. Opleidingen en bij- en nascholingen aanpassen aan nieuwe ontwikkelingen zoals: samenwerking, communicatie en transparantie. Snel en zorgvuldig invoeren van het Elektronisch Patiënten Dossier. Rechtstreekse toegang tot eerstelijns zorgverleners realiseren, inclusief wettelijke waarborgen voor het beleggen van de ketenverantwoordelijkheid. Oprichten van een fonds voor primaire preventie en opnemen van secundaire en tertiaire preventie als aanspraak in de zorgverzekeringswet. Bevorderen van transparantie en ontwikkelen van keuzeondersteunende informatie voor de eerste lijn. Zorginnovatie Door de groeiende zorgsector en omslag van aanbod- naar vraaggerichte zorg zullen zich nieuwe producten en diensten en bijbehorende nieuwe vormen van ondernemerschap ontwikkelen, welke ook een belangrijke bijdrage leveren aan de economische groei in Rotterdam. Daarnaast kan in de nabije toekomst de burger zelf de regie krijgen over zijn eigen zorgvraag en zoveel mogelijk zelf taken uitvoeren die nu nog bij een zorgaanbieder liggen. Het Ontwikkelingsbedrijf Rotterdam (OBR) en de Economic Development Board Rotterdam (EDBR) hebben aangegeven welke ontwikkelingen en trends de komende jaren te verwachten zijn in de zorgsector [OBR, 2007; OBR, 2008; EDBR, 2008]: Meer concurrentie in de zorg, toenemend belang van kwaliteit. De zorgconsument zal kritischer worden en op zoek gaan naar zorg die het beste aansluit bij de behoeften en bereid is daarvoor meer te betalen. ICT-innovaties, zoals de ontwikkeling van het Elektronisch Patiënten/Kind dossier. Het ontwikkelen van een informatie-infrastructuur, waardoor partijen in het zorgdomein veilig en gegarandeerd informatie kunnen uitwisselen en waar nodig gemeenschappelijk opslaan. Ontwikkeling van een zorgportaal op internet binnen het publieke domein met een interactief programma voor het begeleiden van de zorgvraag en linken van alle zorgaanbieders naar dit portaal. Schaalvergroting, outsourcing en fusies bij spelers in de zorg, zoals het ontstaan van grote en commerciële zorgcentra en zorgboulevards. Ketenintegratie in de zorg, zoals een toename van multifunctionele gezondheidscentra en eerstelijns centra, waarin meerdere eerstelijns disciplines werkzaam zijn. Groeiende aandacht in de zorg voor preventie. Gezondheid en ontspanning als lifestyle. Veranderende vraag naar zorgproducten, die zal leiden tot productontwikkeling zoals telemedicine en domotica toepassingen voor behandeling op afstand, waarbij de burger zoveel mogelijk in zijn eigen leefomgeving kan worden behandeld. Groeiende vraag naar zorgwoningen en woonconcepten die de mogelijkheid bieden om zo lang mogelijk thuis te kunnen blijven wonen. Dit wordt mede veroorzaakt door een toename van de vergrijzing. Toenemende druk op de arbeidsmarkt als gevolg van een toenemende vraag naar zorg en een afname van het arbeidspotentieel in de komende jaren.

4

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

2.2

Regionale ontwikkelingen

Uit de Kadernota Openbare Gezondheidszorg 2007-2010 van de gemeente Rotterdam blijkt dat het college zich extra wil inzetten om de Rotterdamse bevolking de komende jaren gezonder en zelfredzamer te laten worden. De gemeente is van mening dat naast de Rotterdamse inwoners zelf ook de overheid, zowel landelijk als lokaal, een belangrijke taak heeft voor de gezondheid van de burgers. De aandachtspunten uit deze Kadernota komen overeen met een deel van de gezondheidsproblematiek van deelgemeente IJsselmonde. Rotterdam wil de komende jaren vooral inzetten op het verbeteren van de leefstijl van Rotterdammers (overgewicht, genotmiddelengebruik en verslaving, seksuele gezondheid), het verbeteren van de psychische gezondheid (depressie/angststoornissen, geweld/agressie, vangnet kwetsbare personen) en het gezonder maken van de leefomgeving (omgevingskwaliteit). De versteviging van de positie van vrouwen en meisjes komt hierbij ook uitdrukkelijk aan de orde [GGD Rotterdam-Rijnmond, 2007]. Onderstaand worden enkele belangrijke gemeentelijke projecten ter bevordering van gezondheid toegelicht. Aanvalsplan Perinatale Sterfte Het Aanvalsplan Perinatale Sterfte staat voor een integrale aanpak met meerdere interventies om de vroege babysterfte terug te dringen en meer baby's een gezonde start te laten maken. Het plan richt zich op maatregelen omtrent preconceptiezorg, zwangerschap, bevalling, geboortecentra, kraamzorg, consultatiebureaus, ketenoverstijgende maatregelen, registratie en evaluatie. Er wordt samengewerkt door: Erasmus MC, GGD Rotterdam-Rijnmond, Verloskunde Academie Rotterdam, Achmea Zorg, Zorgimpuls, verloskundigen, Kraamzorg Rotterdam, Consultatiebureau Ouder & Kind, Sociaal Platform Rotterdam, Stichting Adviesbureau STOEL en Medisch Centrum Rijnmond Zuid [GGD RotterdamRijnmond, 2008]. Huiselijk geweld Om de aandacht voor en deskundigheid over de aanpak van huiselijk geweld in de eerste lijn te vergroten hebben Zorgimpuls, Fondsachterstandswijken (FAW) en GGD Rotterdam-Rijnmond samenwerkingsafspraken gemaakt. Wanneer in een deelgemeente een Lokaal Team Huiselijk Geweld is gerealiseerd door de GGD, organiseert Zorgimpuls een informatiebijeenkomst voor eerstelijns zorgverleners over huiselijk geweld. Daarnaast wordt eerstelijns zorgverleners de mogelijkheid geboden de training partnergeweld te volgen. Van Klacht naar Kracht Van Klacht naar Kracht is opgezet door GGD Rotterdam-Rijnmond in opdracht van de Gemeente Rotterdam. Het interventieprogramma is gericht op selectieve en geïndiceerde preventie en heeft als doel mensen met voorboden van de leefstijlgebonden aandoeningen diabetes en depressie zowel fysiek als mentaal in beweging te brengen, te volgen en actief te coachen via een integrale wijkgerichte aanpak. Om dit te bereiken is er in samenwerking met Zorgimpuls rond gezondheidscentra een infrastructuur gebouwd die zorg koppelt aan gezonde laagdrempelige leefstijlactiviteiten (zoals zwemmen en fitness) en aan het cursusaanbod van de thuiszorg en de preventieve geestelijke gezondheidszorg. Vanaf 2007 zullen ongeveer 600 cliënten per jaar in dit progamma instromen (geheel Rotterdam). In 2008 zijn ook de themas stoppen met roken en problematisch alcoholgebruik meegenomen in het programma [Van Klacht naar Kracht]. Vroegsignalering problematisch alcoholgebruik De GGD Rotterdam-Rijnmond, Zorgimpuls, het Nederlands Huisartsen Genootschap, Bouman GGZ, Context preventie en het IVO (Instituut VerslavingsOnderzoek) hebben een plan van aanpak uitgewerkt om de aandacht en deskundigheid van vroegsignalering in de eerste lijn te vergroten. De volgende zaken worden ondermeer opgepakt: de interventiemogelijkheden voor de eerstelijns zorg worden in kaart gebracht, een cursusaanbod ontwikkeld voor eerstelijns hulpverleners op het gebied van vroegsignalering en vroegbehandeling van probleemdrinken en een pilot opgezet voor vroegsignalering.

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls. 5 5

Vitaliteitswijzer De Vitaliteitswijzer is ontwikkeld door stichting IJsselwijs in deelgemeente IJsselmonde. Het project Vitaliteitswijzer loopt door tot in 2012 met als beoogd doel om binnen deze periode naast deelgemeente IJsselmonde ook in Feijenoord en Charlois op diverse plekken opgestart te worden. Bij de Vitaliteitswijzer kunnen wijkbewoners, zonder verwijzing van de huisarts, terecht voor een preventief welzijns- en gezondheidsonderzoek en voor leefstijladviezen. De Vitaliteitswijzer is gericht op het vergroten van de zelfredzaamheid en zelfsturend vermogen van burgers. De Vitaliteitswijzer is geen nieuw loket, maar een verbreding en verdieping van de Vraagwijzer (naast wonen, welzijn, zorg en inkomensondersteuning ook gezondheid en leefstijl). De voornaamste doelgroep zijn mensen van 55 jaar en ouder. De Vitaliteitswijzer is er ook voor chronisch zieken, migranten en mantelzorgers. Als burgers een beroep doen op de Vitaliteitswijzer gaan ze onder begeleiding zelf werken aan het verbeteren van hun leefstijl, welzijn en participatie in de samenleving. Een op maat geschreven vitaliteitsplan helpt de burger vervolgens bij het vinden van een nieuwe balans in het leven. De consulent geeft ondersteuning om dit doel te bereiken. Deelname aan sociale netwerken, meer bewegen en consultatie van eerstelijns zorgverleners kunnen deel uitmaken van een dergelijk vitaliteitsplan [http://www.ijsselwijs.nl].

6

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

3 Deelgemeente in beeld

In dit hoofdstuk worden de huidige en toekomstige kenmerken van deelgemeente IJsselmonde in kaart gebracht. Hierbij wordt ingegaan op demografische ontwikkelingen, veiligheid, sociale kenmerken, de woon- en leefomgeving en ontwikkelingen op het gebied van wonen.

3.1

Kenmerken deelgemeente IJsselmonde

Demografische kenmerken In deelgemeente IJsselmonde wonen bijna 58.000 inwoners. De deelgemeente bestaat uit vier wijken met een eigen karakter, mede bepaald door de diversiteit aan bebouwing en inrichting. De vier wijken zijn: Oud-IJsselmonde, Lombardijen, Groot-IJsselmonde (Noord en Zuid) en Beverwaard. Geen van deze wijken is een achterstandsgebied, de wijken Groot-IJsselmonde en Lombardijen zijn wel gedeeltelijk aangemerkt als herstructureringsgebied. Alle wijken uit deelgemeente IJsselmonde zijn onderdeel van het Pact op Zuid, wat besproken zal worden in paragraaf 3.2. In vergelijking met Rotterdam wonen in deelgemeente IJsselmonde meer oudere inwoners, respectievelijk 29% van de inwoners is ouder dan 55 jaar in vergelijking met 25% in Rotterdam. Het percentage 55+ers is hoger in de wijken Groot-IJsselmonde (35%) en Lombardijen (32%). In de wijk Beverwaard wonen in vergelijking met IJsselmonde en Rotterdam veel inwoners in de leeftijd van 0-34 jaar (respectievelijk 52% versus 43% en 46%). In IJsselmonde wonen iets meer autochtonen dan in Rotterdam (58% versus 54% in Rotterdam), in Nederland is 81% van de inwoners autochtoon [CBS]. In vergelijking met Rotterdam wonen in IJsselmonde meer Surinamers en Antillianen (respectievelijk 10% en 6% in IJsselmonde versus 9% en 3% in Rotterdam). Er wonen minder Turken en Marokkanen in IJsselmonde dan in Rotterdam (respectievelijk 5% en 3% versus 8% en 6%). In de wijk Oud-IJsselmonde wonen de meeste autochtonen (69% versus 58% in IJsselmonde) en in Beverwaard wonen de minste autochtonen (47%), Surinamers zijn hier de grootste groep allochtonen (20% versus 10% in IJsselmonde) [COS Rotterdam]. Mate van vergrijzing Figuur 1 laat zien dat de vergrijzing (% 75+ers ten opzichte van de totale bevolking) in deelgemeente IJsselmonde relatief hoog is ten opzichte van het Nederlands gemiddelde. De zwarte arcering geeft aan dat de vergrijzing in de toekomst toeneemt. De witte arcering geeft aan dat de vergrijzing in de toekomst afneemt, oorzaak hiervan is dat het huidige cohort 65-75-jarigen laag is en er in de toekomst minder mensen doorstromen naar het cohort 75+.

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls. 7 7

Toelichting: BRON: CBS, RIVM Ter referentie is een groter gebied weergegeven. Paars omrande gebied: IJsselmonde

Figuur 1 Vergrijzing deelgemeente IJsselmonde in beeld

Sociaaleconomische kenmerken In deelgemeente IJsselmonde ligt het gemiddeld besteedbaar inkomen per huishouden 5% lager dan in Rotterdam. In de wijk Oud-IJsselmonde ligt het besteedbaar inkomen per huishouden 20% hoger dan in Rotterdam. Het percentage middelbaar en hoger opgeleiden is lager in IJsselmonde dan in Rotterdam, respectievelijk 52% versus 62% in Rotterdam. Vooral in Lombardijen (48%) wonen weinig mensen met als hoogste opleiding HBO of WO. Het percentage werkzoekenden en uitkeringsontvangers is in IJsselmonde vergelijkbaar met Rotterdam. In de deelgemeente is het percentage werkzoekenden dat al langer dan één jaar niet werkt (t.o.v. potentiële beroepsbevolking) 5,3%, versus 5,0% in Rotterdam. Het percentage uitkeringsontvangers is respectievelijk 5,1% versus 5,0% [COS Rotterdam]. Figuur 2 geeft aan dat het gemiddelde inkomen in deelgemeente IJsselmonde (ten opzichte van het gemiddelde inkomen in 2007 in Nederland) ondergemiddeld is. De zwarte arcering in de wijken geeft aan dat de inkomens zich negatief ontwikkelen.

8

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

Inkomen/huishouden 2007 (NL=29.800 ) Inkomen/huishouden 2007/1997 (NL=128%) 2007 > 31.350 2007/1997 > 131% 126 - 131% < 126% 28.250 - 31.350 > 131% 126 - 131% < 126% < 28.250 > 131% 126 - 131% < 126%

Toelichting: BRON: CBS Ter referentie is een groter gebied weergegeven. Paars omrande gebied: IJsselmonde.

Figuur 2 Inkomens en -ontwikkeling per wijk van deelgemeente IJsselmonde

Veiligheid Deelgemeente IJsselmonde is een aandachtswijk op het gebied van veiligheid met een Veiligheidsindex 1 score van 7,4 in 2009 (zie ook onderstaande tabel). Binnen de deelgemeente kunnen de wijken OudIJsselmonde, Beverwaard en Lombardijen worden beschouwd als veilig. De wijk Groot-IJsselmonde scoort het laagst met een 7,1 op de Veiligheidsindex [Gemeente Rotterdam, 2010]. In deelgemeente IJsselmonde is 9% van de inwoners ooit slachtoffer geweest van huiselijk geweld, dit is vergelijkbaar met Rotterdam (8%). Tussen de wijken zijn verschillen waarneembaar en varieert het percentage van 5% in het Lombardijen tot 11% in Beverwaard [Stam, 2009]. Het gevoel van veiligheid onder de jeugd in de deelgemeente blijkt niet uit de gegevens van de Jeugdmonitor Rotterdam. In IJsselmonde geeft 46% brugklassers en 33% derdeklassers uit het voortgezet onderwijs aan zich soms of (heel) vaak onveilig te voelen in hun buurt. Daarnaast is respectievelijk 23% van de brugklassers en 25% van de derdeklassers niet tevreden over de buurt waarin zijn wonen. Een groot deel van de leerlingen (brugklas 49%, derde klas 57%) vindt dat er weinig/ niet veel te beleven is in de buurt waar zij wonen [GGD Rotterdam-Rijnmond, 2008]. Sociale kenmerken 2 IJsselmonde scoort een 6,1 op de Sociale Index en scoort net als Rotterdam (6,0) sociaal voldoende (zie ook onderstaande tabel). Oud-IJsselmonde (6,9), Groot-IJsselmonde Noord (6,4) en GrootIJsselmonde Zuid (6,3) scoren sociaal voldoende. Beverwaard (5,7) en Lombardijen (5,8) scoren sociaal kwetsbaar. De deelgemeente scoort het hoogst op de themas passende bij huisvesting, vervuiling en overlast en sociale inzet. Bij het thema mutaties is het verschil met Rotterdam het grootst, onder andere

1

Veiligheidsindex <3,9 = onveilige wijk; 3,9-5,0 = probleemwijk; 5,0-6,0 = bedreigde wijk; 6,0-7,1 = aandachtswijk; 7,1 = (redelijk) veilige wijk 2 Sociale Index <3,9 = sociaal zeer zwak; 3,9-5,0 = probleem; 5,0-6,0 = kwetsbaar; 6,0-7,1 = sociaal voldoende; 7,1 = sociaal sterk

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls. 9 9

omdat in IJsselmonde relatief weinig verhuisd wordt. Gezondheid en inkomen zijn de voornaamste aandachtspunten. Verder is opvallend dat de deelname aan sociale en culturele activiteiten, hoewel niet heel laag, ruim benedengemiddeld is voor Rotterdam [Gemeente Rotterdam, 2009]. In zowel de deelgemeente als Rotterdam is 42% van de inwoners matig tot (zeer) ernstig eenzaam. Het percentage inwoners met matig tot (zeer) ernstige eenzaamheid varieert van 32% in de wijk OudIJsselmonde tot 49% in Lombardijen. Tweederde van de inwoners van IJsselmonde en Rotterdam ervaart de sociale cohesie in de wijk als laag. In Oud-IJsselmonde, de kleinste wijk van IJsselmonde, ervaart men de meeste sociale cohesie, slechts 52% ervaart de sociale cohesie als laag. In de Beverwaard vindt 75% van de inwoners de sociale cohesie laag [Stam, 2009]. Woon- en leefomgeving In IJsselmonde beoordelen de inwoners de woning beter dan in Rotterdam (93% versus 88% in Rotterdam). Ook de woonomgeving scoort iets beter in de deelgemeente (respectievelijk 89% in IJsselmonde en 85% in Rotterdam). In de Beverwaard (82%) zijn de inwoners het minst tevreden met hun woonomgeving. In de wijk Lombardijen (89%) zijn de inwoners het minst tevreden over de woning. Tevens blijkt uit de Gezondheidsenquête dat inwoners van IJsselmonde in vergelijking met Rotterdam iets minder last hebben van de (milieu)problemen hondenpoep (33% versus 37%) en rommel op straat (37% versus 40%) en evenveel geluidsoverlast (32%). In de wijk Oud-IJsselmonde ervaart men weinig overlast door rommel op straat (21% versus 37% in IJsselmonde). In Beverwaard heeft de helft van de inwoners last van hondenpoep en dit is meer dan in IJsselmonde (50% versus 33%) [Stam, 2009]. In onderstaande overzichtstabel (figuur 3) zijn de kenmerken van de vier wijken in IJsselmonde weergegeven: demografische kenmerken [COS Rotterdam], achterstandsgebieden [Wiegers, 2008], Veiligheidsindex [Gemeente Rotterdam, 2010] en Sociale Index [Gemeente Rotterdam, 2009].

Kenmerken wijken deelgemeente IJsselmonde OudIJsselmonde Aantal inwoners 5.856 Vrouwen 49,2% Mannen 50,8% Leeftijd 0-34 jaar 42,3% 35-54 jaar 35,1% >55 jaar 22,4% Bevolkingssamenstelling Autochtoon 69,1% Surinamers 8,2% Antillianen 2,2% Turken 3,3% Marokkanen 1,5% Huishoudens Eenpersoons 33,9% Stel zonder kinderen 32,9% Stel met kinderen 25,2% Eenouder gezin 6,8% Achterstandsgebied O.b.v. Nivel Nee Vogelaarwijk Nee Veiligheidsindex* 9,4 Sociale Index 6,9

Lombardijen 13.020 52,5% 47,5% 42,8% 25,1% 32,2% 54,2% 7,9% 4,6% 8,4% 5,8% 47,0% 21,6% 15,9% 11,0% Nee Nee 7,3 5,8

GrootIJsselmonde 26.883 54,2% 45,8% 40,1% 24,7% 35,2% 62,9% 7,8% 5,5% 4,3% 3,1% 42,5% 24,3% 16,6% 11,3%

Beverwaard 12.182 52,1% 47,9% 51,6% 32,1% 16,4% 46,9% 20,0% 8,6% 3,6% 2,5% 30,3% 18,3% 29,8% 19,1%

Deelgemeente 57.941 52,9% 47,1% 43,3% 27,4% 29,3% 58,2% 10,4% 5,6% 5,0% 3,4% 40,6% 23,4% 19,6% 12,2%

Rotterdam 582.949 51,1% 48,9% 46,4% 28,4% 25,2% 53,8% 8,9% 3,4% 7,8% 6,4% 46,2% 21,8% 18,4% 10,1%

Nee Nee Nee Nee 7,1 7,2 7,4 7,3 6,4 (Noord) 5,7 6,1 6,0 6,3 (Zuid) * Veiligheidsindex <3,9=onveilige wijk; 3,9-5,0=probleemwijk; 5,0-6,0=bedreigde wijk; 6,0-7,1=aandachtswijk; 7,1=(redelijk) veilige wijk; Sociale Index <3,9=sociaal zeer zwak; 3,9-5,0=probleem; 5,0-6,0=kwetsbaar; 6,0-7,1=sociaal voldoende; 7,1=sociaal sterk Figuur 3 Overzicht kenmerken wijken deelgemeente IJsselmonde

10

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

3.2

Ontwikkeling van de deelgemeente

Demografische ontwikkelingen De verwachtingen tot 2020 ten aanzien van de bevolkingsgroei en samenstelling van de inwoners van Rotterdam zijn [COS Rotterdam]: Afname van de groei van allochtone bevolkingsgroepen. Afname van inwoners in de leeftijdscategorie 35-45 jaar t.g.v. een laag geboortecohort begin jaren 70. Het teruglopen van de vestiging binnen Rotterdam van de leeftijdscategorie 17-24 jaar. Het geboortecijfer zal op ongeveer hetzelfde niveau blijven, maar iets afnemen bij allochtonen. Rotterdam blijft een jonge gemeente in vergelijking met Nederland, wel zal het aantal ouderen in de leeftijdscategorie 50-74 jaar iets toenemen. Deze tendensen zullen ook zichtbaar zijn in de deelgemeenten. In deelgemeente IJsselmonde zal het aantal inwoners tot 2020 met ongeveer 8% stijgen. Vooral In de leeftijdscategorieën 0-17 jaar en 25-34 jaar zal het aantal inwoners sterk toenemen, respectievelijk 17% en 20%. Het aantal inwoners in de leeftijdscategorie 80+ zal met ongeveer 9% dalen. Er zijn geen gegevens beschikbaar over de demografische ontwikkelingen op wijkniveau [COS Rotterdam]. Ontwikkelingen op het gebied van wonen Pact op Zuid Het Pact op Zuid is een gezamenlijk extra investeringsprogramma voor Rotterdam Zuid, opgesteld door de woningcorporaties, de gemeente en de deelgemeenten op Zuid. Pact op Zuid heeft betrekking op de deelgemeenten Feijenoord, Charlois en IJsselmonde. Daar waar het gaat om het woningbouw programma, ligt de focus in het Pact vooral op de herstructureringswijken. In het Pact zijn alle afspraken om de wijk weer vitaal te maken in één gebiedsprogramma opgenomen. Het haakt aan bij bestaande initiatieven, maar zorgt ook voor bijsturing, afstemming en vooral intensivering van het beleid. In het plan wordt onder andere ingezet op meer investeren in bewegen, zorgvoorzieningen en onderwijs [Stuurgroep Pact op Zuid, 2006]. Nieuwbouw In deelgemeente IJsselmonde zijn diverse bouwplannen en ontwikkellocaties. Er zullen de komende jaren ongeveer 2.500 nieuwbouwwoningen worden gerealiseerd. Deze nieuwbouw bestaat uit huur- en koopwoningen. Het grootste deel van deze nieuwbouw komt in Oud-IJsselmonde (1.115 woningen) en Groot-IJsselmonde (801 woningen). In Lombardijen worden 599 nieuwe woningen gerealiseerd en in Beverwaard 6 woningen. Visie Oud-IJsselmonde In 2007 is voor Oud-IJsselmonde de Visie Oud-IJsselmonde 2016 ontwikkeld. In deze visie is beschreven hoe Oud-IJsselmonde weer de oude glorie van Rotterdams ,,dorp aan de rivier terug moet krijgen. Er wordt gewerkt aan de hand van vier themas: koesteren en versterken van het dorpse karakter, versterken van de positie van het dorp aan de rivier, actief beheren van de openbare ruimte van parken en pleinen en een aanpak van de infrastructuur. In het Masterplan Oud-IJsselmonde zijn de uitgangspunten van de visie verder uitgewerkt. In 2009 is het masterplan herschreven [Deelgemeente IJsselmonde, 2009]. Het herziene Masterplan is in februari 2010 door de deelraad vastgesteld en zal de formele basis zijn voor de ruimtelijke en functionele ontwikkeling van Oud IJsselmonde tot 2016 [Deelgemeente IJsselmonde, 2010]. Wijkactieplannen Voor de wijken Lombardijen, Groot-IJsselmonde en Beverwaard zijn wijkactieprogrammas opgesteld. Deze wijken zijn volgens de score van de Veiligheidsindex een aandachtswijk. Oud-IJsselmonde is volgens de Veiligheidsindex een veilige wijk, daarom is er gekozen om de aandacht op de andere wijken te richten. Per wijk zijn de belangrijkste punten op het gebied van veiligheid beschreven, inclusief de

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls. 11 11

acties die ondernomen moeten worden om deze problemen aan te pakken [Wijkactieprogrammas deelgemeente IJsselmonde 2007]. De drie prioriteiten voor het wijkactieprogramma 2007 voor de wijk Groot-IJsselmonde zijn: Aanpak inbraak in woningen, scholen en autos. Aanpak jongerenoverlast en diefstal. Aanpak fietsendiefstal station Lombardijen. De drie prioriteiten van het wijkactieprogramma 2007 voor de wijk Lombardijen zijn: Aanpak jongerenoverlast. Aanpak vuil naast de container. Aanpak fietsendiefstal station Lombardijen. De drie prioriteiten van het wijkactieprogramma 2007 voor de wijk Beverwaard zijn: Aanpak jongerenoverlast/overlast ,,hangmannen. Aanpak inbraken. Aanpak overlast burengerucht.

12

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

4 Gezondheid en zorgvraag inwoners deelgemeente

Dit hoofdstuk gaat in op de (beleefde) gezondheid en de zorgvraag van de inwoners van deelgemeente IJsselmonde. Hierbij is gebruik gemaakt van de resultaten van de Gezondheidsenquête van de GGD Rotterdam-Rijnmond en de Vraag Aanbod Analyse Monitor (VAAM) van Nivel en het NPCF.

4.1

Ervaren gezondheid inwoners IJsselmonde

In 2008 is een Gezondheidsenquête gehouden onder de inwoners in de leeftijdsgroep 16 jaar en ouder van alle tien gemeenten die deel uitmaken van het werkgebied van de GGD Rotterdam-Rijnmond. In Rotterdam is de Gezondheidsenquête ingevuld door 5.935 respondenten (1,0% van de inwoners). In deelgemeente IJsselmonde hebben in totaal 955 bewoners de enquête ingevuld (1,6% van de inwoners). De leeftijd van de respondenten is 16 jaar en ouder, kinderen en adolescenten zijn niet meegenomen in onderstaande resultaten. De resultaten van de Gezondheidsenquête kunnen worden beschouwd als een indicatie van de gezondheidstoestand van de deelgemeente. De gezondheid van de inwoners van IJsselmonde is voor veel uitkomstmaten vergelijkbaar met Rotterdam. Ook de leefstijl van de inwoners van de deelgemeente is vergelijkbaar. Achttien procent van de inwoners ervaart zijn gezondheid als matig of slecht (19% in Rotterdam). Er is echter wel een groot verschil tussen de wijken. In de wijken Oud-IJsselmonde en Beverwaard beoordeelt 13% van de inwoners de eigen gezondheid matig of slecht, terwijl in Lombardijen 22% en in Groot-IJsselmonde 20% van de inwoners de eigen gezondheid matig of slecht beoordeeld. In de deelgemeente vindt 32% van de inwoners zijn manier van leven ,,niet gezond/niet ongezond, ,,ongezond of ,,zeer ongezond, in Rotterdam is dit 33% [Stam, 2009]. Veelvoorkomende klachten Uit de Gezondheidsenquête blijkt dat in deelgemeente IJsselmonde 62% van de inwoners in de afgelopen twaalf maanden een ziekte en/of aandoening hebben gehad die is vastgesteld door een arts. Het voorkomen van aandoeningen of ziekten verschilt nauwelijks van Rotterdam. De top vijf van de meest voorkomende door een arts vastgestelde ziekten en/of aandoeningen in IJsselmonde is: hoge bloeddruk (19% versus 16% in Rotterdam), artrose (17% versus 15%), migraine (17% versus 15%), aandoeningen aan nek/schouders (12% versus 11%) en luchtwegklachten (11% versus 9%). In de wijk Beverwaard (20%) hebben significant meer inwoners luchtwegklachten (astma/COPD) dan in IJsselmonde (11%) en Rotterdam (9%). In Groot-IJsselmonde hebben meer inwoners last van artrose (23%) en rugaandoeningen (15%) dan in IJsselmonde (18% en 11%) en Rotterdam (15% en 12%) [Stam, 2009]. Psychische gezondheid In IJsselmonde hebben inwoners minder vaak psychische problematiek in vergelijking met Rotterdam. In de deelgemeente heeft 43% van de inwoners een matig of hoog risico op depressie versus 48% in Rotterdam. In de wijken Lombardijen en Groot-IJsselmonde wonen de meeste mensen met een matig of hoog risico op depressie (beiden 48% versus 43% in IJsselmonde). In de wijk Beverwaard wonen de minste mensen met een matig of hoog risico op depressie (32%) [Stam, 2009]. Overgewicht Overgewicht is een belangrijk gezondheidsprobleem in Rotterdam en deelgemeente IJsselmonde. Van de geënquêteerde inwoners van IJsselmonde heeft 35% overgewicht en ernstig overgewicht komt voor bij 17% van de inwoners. In Rotterdam is het percentage inwoners met overgewicht (34%) en obesitas (14%) vergelijkbaar. Het percentage mensen met matig overgewicht varieert tussen de wijken van 27% in Lombardijen tot 39% in de Beverwaard. Het percentage inwoners met obesitas varieert van 10% in Oud-IJsselmonde tot 18% in Lombardijen [Stam, 2009].

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls. 13 13

De belangrijkste oorzaken van overgewicht zijn omgevings- en individuele gedragsfactoren. Het ontwikkelen van overwicht hangt samen met een combinatie van (te veel) ongezonde voeding en een gebrek aan lichamelijke activiteit, vaak veroorzaakt door een zittende leefstijl. Het gebrek aan lichamelijke activiteit in IJsselmonde blijkt uit de gegevens van de Gezondheidsenquête. Bijna 45% van de geënquêteerde inwoners voldoet niet aan de Nederlandse Norm Gezond Bewegen (d.w.z. men is op tenminste vijf dagen van de week een half uur matig intensief lichamelijk actief) versus 43% in Rotterdam [Stam, 2009]. Roken In IJsselmonde is het percentage rokers vergelijkbaar met Rotterdam (beiden 28%). Het percentage rokers varieert in de wijken van 27% in Lombardijen tot 41% in Oud-IJsselmonde [Stam, 2009]. Alcoholgebruik Het percentage inwoners van IJsselmonde (73%) dat wel eens alcohol drinkt, is gelijk aan het percentage Rotterdammers (75%) dat wel eens drinkt. Indien mannen meer dan 21 glazen alcoholische drank per week drinken en vrouwen meer dan 14 glazen worden zij beschouwd als overmatige drinkers. In deelgemeente IJsselmonde is 7% een overmatige drinker. Dit is vergelijkbaar met Rotterdam (10%) [Stam, 2009]. Drugsgebruik In IJsselmonde heeft 7% van de inwoners van 16-55 jaar wel eens harddrugs gebruikt en dit wijkt niet af van het aandeel in Rotterdam (10%). In twee van de vier wijken is het aantal respondenten van de Gezondheidsenquête dat ooit harddrugs heeft gebruikt kleiner dan vijf en kunnen resultaten op toeval berusten. De wijken kunnen daardoor onderling niet goed vergeleken worden [Stam, 2009]. Seksueel risicogedrag In IJsselmonde heeft 10% van de 16-55 jarigen in het jaar voorafgaand aan het onderzoek seks gehad met een losse partner (versus 11% in Rotterdam). Tussen de wijken waren geen verschillen waarneembaar. Een losse partner is een partner met wie de respondent geen vaste relatie heeft of waarbij de relatie binnen drie maanden weer over was. Ongeveer de helft van deze mensen vertoont risicogedrag, omdat men aangeeft niet altijd een condoom te gebruiken bij seks met een losse partner [Stam, 2009].

4.2

Ontwikkeling (eerstelijns) zorgvraag

Om meer inzicht te krijgen in de eerstelijns zorgvraag van de inwoners van deelgemeente IJsselmonde is gebruik gemaakt van de Vraag Aanbod Analyse Monitor (VAAM) van Nivel en het NPCF [Nivel/VAAM]. De VAAM verschaft inzicht in de huidige vraag naar eerstelijns gezondheidszorg in de deelgemeente. De data zijn gebaseerd op gegevens uit landelijke databases van steekproeven uit de bevolking of voorzieningen (huisartsen- en fysiotherapiepraktijken). De zorgvraag is vervolgens geschat door deze gegevens te extrapoleren naar de deelgemeente op grond van de bevolkingssamenstelling en de mate van stedelijkheid van het gebied. De uitkomsten zijn indicatief. Bijlage 3 bevat een overzichtstabel met de VAAM resultaten voor de individuele wijken in IJsselmonde, de deelgemeente in zijn geheel, Rotterdam en Nederland. Huisartsenzorg en praktijkondersteuning Het aantal contacten met de huisarts in de huisartspraktijk per inwoner per jaar is hoger in deelgemeente IJsselmonde vergeleken met Rotterdam, respectievelijk gemiddeld 3,7 versus 3,2 contacten per inwoner. Het aantal consulten met POH-medewerkers (praktijkondersteuning huisartsen) is vergelijkbaar met Rotterdam (0,3 consulteenheden). In IJsselmonde vinden de meeste huisartsconsulten plaats voor chronische ziekten (647 consulten per 1000 inwoners), infectieziekten (457 consulten per 1000 inwoners) en het bewegingsapparaat (417 consulten per 1000 inwoners). In vergelijking met Rotterdam ligt het aantal consulten voor infectieziekten (457 versus 442 consulten per 1000 inwoners), chronische ziekten (647 versus 514), bewegingsapparaat (417 versus 371), acute letsels (84 versus 73),

14

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

psychische/sociale problemen (184 versus 167) en screening/preventie (84 versus 67) hoger in de deelgemeente. Het aantal consulten voor vruchtbaarheid/geboorte (95 versus 102) is lager in IJsselmonde. In de wijken Lombardijen en Groot-IJsselmonde ligt het aantal contacten per 1000 inwoners voor alle ziekteclusters, met uitzondering van contacten voor vruchtbaarheid/geboorte en acute letsels (alleen in Lombardijen), hoger in vergelijking met het gemiddelde van IJsselmonde. Het Nederlands Huisartsen Genootschap schrijft bij chronische aandoeningen een vast aantal contacten per jaar voor. Vervolgcontacten als percentage van het totaal aantal contacten met de huisarts is een belangrijke indicator voor de zorg voor chronische aandoeningen. Het aantal vervolgcontacten in deelgemeente IJsselmonde als percentage van het totaal aantal contacten is 30,6% en vergelijkbaar met Rotterdam (30,3%). In de wijk Beverwaard is het percentage vervolgcontacten het hoogst met 35,5%. Het percentage vervolgcontacten voor de specifieke aandoeningen astma en COPD (2,8% versus 2,7%), diabetes (4,0% versus 3,5%) en hoge bloeddruk (9,7% versus 8,6%) is vergelijkbaar tussen de deelgemeente en Rotterdam. Farmaceutische zorg Het totaal aantal door huisartsen voorgeschreven medicijnen in IJsselmonde is 5.976 per 1000 inwoners per jaar. Dit is hoger in vergelijking met Rotterdam, waar gemiddeld 4.829 voorschriften per 1000 inwoners per jaar worden voorgeschreven. Er worden in de deelgemeente vooral veel kalmeringsmiddelen, astma-/COPD-middelen, maagmiddelen en antibiotica voorgeschreven in de huisartsenpraktijk. Het gaat hierbij om respectievelijk 330, 260, 252 en 251 voorschriften per 1000 inwoners per jaar. In de wijken Groot-IJsselmonde en Lombardijen wordt een hoger aantal medicijnen voorgeschreven dan in de andere wijken van de deelgemeente, respectievelijk 6.817 en 6.093 per 1000 inwoners per jaar. In Beverwaard wordt met 4.415 voorschriften per 1000 inwoners per jaar het minste aantal medicijnen door de huisarts voorgeschreven. Fysiotherapie en oefentherapie Het percentage inwoners van IJsselmonde dat per jaar contact heeft met de fysiotherapeut is 21% en vergelijkbaar met 20% in Rotterdam. Van de contacten met de fysiotherapeut is 17% voor nietchronische klachten en 4% voor chronische klachten. Ongeveer een kwart van de contacten met de fysiotherapeut vindt plaats op basis van eigen initiatief. Zowel in deelgemeente IJsselmonde als in Rotterdam heeft 1% van de inwoners per jaar contact met de oefentherapeut. Ongeveer 10% van de contacten met de oefentherapeut is op basis van eigen initiatief. Psychosociale zorg Het percentage inwoners met psychische problematiek geeft een inschatting van de vraag naar geestelijke gezondheidszorg. Dit is echter een overschatting van de vraag naar de eerstelijns geestelijke gezondheidszorg, omdat niet iedereen met een psychisch probleem behoefte heeft aan professionele zorg. In deelgemeente IJsselmonde is het percentage inwoners met psychische problemen vergelijkbaar met de psychische problematiek in Rotterdam. Ongeveer 40% van de inwoners van de deelgemeente heeft klachten van psychisch onwelbevinden, versus 41% in Rotterdam. Uit de Gezondheidsenquête blijkt ook dat het percentage inwoners met een matig of hoog risico op depressie in IJsselmonde vergelijkbaar is met Rotterdam (respectievelijk 9% versus 11% in Rotterdam) [Stam, 2009]. De inwoners van de wijk Oud-IJsselmonde (34%) hebben in vergelijking met de deelgemeente minder en inwoners van Lombardijen (41%) meer psychosociale zorg nodig. De vraag naar eerstelijns psychologen, algemeen maatschappelijk werk en sociaalpsychiatrisch verpleegkundigen verschilt niet tussen IJsselmonde en Rotterdam. Diëtetiek Er is geen verschil in het aantal patiënten per jaar dat bij de diëtist komt (12,5 versus 12,2 patiënten dieetadvisering per 1000 inwoners) en het aantal uren dieetadvisering (2,8 uur) tussen deelgemeente IJsselmonde en Rotterdam.

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls. 15 15

Verloskundige zorg Het aantal geboortes en thuisbevallingen per jaar is bepaald op basis van het aantal vruchtbare vrouwen tussen de 15 en 39 jaar. Deze aantallen zijn vergelijkbaar voor IJsselmonde en Rotterdam. In IJsselmonde vinden respectievelijk 11 geboortes (versus 12 in Rotterdam) en 4 thuisbevallingen (versus 4 in Rotterdam) plaats per 1000 inwoners per jaar. Verpleging en verzorging Het aantal uren huishoudelijke zorg en verpleging kan worden gezien als indicatie van het gebruik van thuiszorg. Het aantal uren huishoudelijke hulp en verzorging/verpleging ligt in de deelgemeente hoger vergeleken met Rotterdam, respectievelijk 10,9 versus 8,9 uur en 3,8 versus 3,3 uur per inwoner per jaar. In de wijken Groot-IJsselmonde (13,2) en Lombardijen (12,0) ligt het aantal uren huishoudelijke hulp hoger dan in de deelgemeente. Het aantal uren verzorging en/of verpleging ligt in deze wijken ook hoger, respectievelijk 4,5 en 4,3 versus 3,3 uur.

4.3

Zorgvraag en benodigd aanbod

De VAAM berekent per wijk de theoretische vraag naar zorg. Het idee is dat de VAAM gebruikt kan worden op lokaal/regionaal niveau om het bestaande of nieuw in te richten aanbod van eerstelijns zorg (beter) af te stemmen op de zorgvraag, dat wil zeggen op de wensen (demands) en behoeften (needs) van de bevolking. Bij het berekenen van de zorgvraag wordt de bevolkingssamenstelling naar leeftijd, etniciteit en percentage vrouwen (zowel algemeen als in de vruchtbare leeftijd) op wijkniveau meegenomen. Door het invullen van deze demografische kenmerken van een populatie kan de vraag naar eerstelijns zorg voor een aantal van de eerstelijns zorgaanbieders worden voorspeld. Figuur 4 laat zien hoe de theoretische vraag naar zorgdisciplines in de wijken in deelgemeente IJsselmonde zich vertaalt naar benodigd zorgaanbod per wijk. Uitgangspunt zijn de landelijke normen van 1 fte zorgverlener op het aantal vastgestelde patiënten. Is de theoretische zorgvraag (vanwege bijvoorbeeld een relatief oude bevolking, veel vruchtbare vrouwen of sociaaleconomische problematiek) in de wijk hoger dan gemiddeld; dan kan 1 fte zorgverlener minder patiënten bedienen dan de landelijke norm. In dat geval kleurt de cel in de tabel rood. Is de theoretische vraag in de wijk lager dan gemiddeld (vanwege bijvoorbeeld een relatief jonge bevolking met weinig kinderen); dan kan 1 fte zorgverlener meer patiënten dan de landelijke norm bedienen. De cel kleurt dan groen. Geel staat voor gemiddeld. De tweede kolom staat voor de groei van de zorgvraag per discipline in de periode van 1999-2009. Uitgangspunt is hierbij de gemiddelde groei per discipline in Nederland. Voor deelgemeente IJsselmonde geldt op basis van figuur 4 het volgende over de zorgvraag: De cellen in de eerste kolommen van de disciplines huisartsenzorg en fysiotherapie kleuren grotendeels rood. Dat betekent dat de vraag naar zorg relatief hoog is en dat 1 fte zorgverlener minder patiënten kan bedienen. De gemiddelde zorgvraag in IJsselmonde naar psychologen en verloskundigen ligt tussen het Rotterdamse en Nederlandse gemiddelde. De cellen in de tweede kolommen van de disciplines kleuren grotendeels groen, met name voor de huisartsen en verloskundigenzorg. Groen betekent dat de vraag in het afgelopen decennium meer dan gemiddeld (in Nederland) gestegen is. De derde kolom per discipline berekent op basis van de theoretische vraag hoeveel fte zorgverlener per wijk nodig is. Van belang om te vermelden is dat de VAAM geen planningsinstrument is, maar een instrument om met gezamenlijke relevante partijen in de wijk over vraaggestuurde zorg na te denken. Daarnaast kan een zorgverlener door keuzes in behandeling, aanpak of organisatie meer of minder patiënten bedienen (denk aan inzet van ondersteuning van een POH bij huisartsen,

16

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

organisatieverlichting door het werken in een gezondheidscentrum, keuze om wel of niet door te verwijzen naar de tweede lijn). VAAM Fte Berekening wijkniveau

Huisarts Bevolking 2009 Vraag FTE (2009) 2009/1999 (NL: 100) Cliënten per FTE (NL: 2382)

Fysiotherapie Vraag FTE (2009) Cliënten per FTE (NL: 3062) 2009/1999 (NL: 100)

Psycholoo g DCA: Patiënten(2009) (NL: 4519) Vraag FTE (2009) DCB: Relatieve vraag (2009) (NL: 100)

Verloskundige Vraag FTE Cliënten per FTE (NL: 11556) 2009/1999 (NL: 100)

Overige Logopedie Vraag FTE Aantal apotheken DEE 132,4 1,5 2,1 1,3 1,8

Naam Nederland Rotterdam IJsselmonde 3076 3077 3078 3079 Lombardijen Beverwaard Groot IJsselmonde Groot IJsselmonde

DAA 2382 1151890 2218

DAB 100 107

DAE

DBA 3062

DBB 100 100

DBE

DCA 4519

DCB 100 105

DCE

DDA 11556

DDB 100 108

DDE

DEA

519,3 3069

375,3 4315

267,0

10645

108,2

112,8

13020 2034 18040 2172 11365 2023 15525 2113

115 109 115 111

6,4 2990 8,3 3199 5,6 2860 7,3 2971

102 96 107 103

4,4 4429 5,6 4068 4,0 4860 5,2 4463

102 110 92 101

2,9 4,4 2,3 3,5

10764 9588 13030 10970

107 117 87 105

1,2 1,9 0,9 1,4

1,3 1,8 1,1 1,5

Cliënten per FTE Bovengemiddeld Gemiddeld Minder dan gemiddeld 2009/1999 Bovengemiddeld Gemiddeld Minder dan gemiddeld

Toelichting: BRON: NIVEL, CBS De theoretische vraag naar huisartsen is weergegeven in FTE, berekend met VAAM 1. In de eerste kleurkolom is het per gebied per huisarts benodigde aantal patiënten aangegeven t.o.v. het Nederlandse gemiddelde van 2.382 cliënten. In kleurkolom twee is aangegeven of de vraag naar huisartsen meer of minder stijgt dan de Nederlandse index 100. Andere disciplines idem.

Figuur 4 Berekening theoretische vraag naar zorg per discipline in deelgemeente IJsselmonde

4.4

Prognose eerstelijns zorgvraag 5-10 jaar

Het is de verwachting dat het inwonersaantal van deelgemeente IJsselmonde de komende tien jaar met ongeveer 8% zal toenemen. Vooral de leeftijdscategorieën 0-17 jaar en 24-34 jaar nemen sterk toe, wat de zorgvraag in de deelgemeente kan beïnvloeden. Verjonging van de deelgemeente kan leiden tot een afname van de zorgvraag. Figuur 5 laat zien dat Rotterdam-breed de vraag naar zorg toeneemt. De groei (uitgangspunt = 100) is hier berekend voor de periode 2010-2020. Opvallend is de daling van de vraag naar verloskundigen. Ook is de groei van de vraag minder hoog dan in Nederland gemiddeld. Zeker de vraag naar thuiszorg/verpleging stijgt minimaal ten opzichte van de Nederlandse groei. Dit heeft waarschijnlijk te maken met de relatief jonge bevolking van Rotterdam en

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls. 17 17

de lage mate van vergrijzing. Er zijn geen data over de ontwikkeling van de zorgvraag op deelgemeenteniveau.

FTE Vooruitberekening VAAM Gemeente 2020/2010

Vraag naar 1e Lijn disciplines in FTE BRON: VAAM, RPB

Thuiszorg: Hulp

Fysiotherapie

Verloskunde

Psychologie

Thuiszprg: Verzorging

Huisartsen

Logopedie

Mondzorg

1998 2007 2010 2015 2020 2025 Rotterdam Nederland

268,7 275,9 277,6 284,0 285,5 287,1 103 105

189,6 188,4 189,7 195,5 196,3 196,5 103 103

134,9 136,3 134,7 136,7 134,7 131,4 100 99

61,9 60,2 55,8 55,3 52,4 49,1 94 98

168,7 166,9 167,9 171,5 170,2 168,3 101 102

226,9 226,7 228,8 233,6 231,0 226,4 101 100

67,9 67,1 67,5 69,0 68,5 67,7 101 102

3.781,4 3.669,4 3.623,3 3.661,8 3.712,1 3.968,0 102 111

1.346,2 1.348,2 1.314,0 1.333,1 1.357,8 1.443,8 103 118

590.465 583.980 587.624 600.122 595.816 589.191 101 118

Toelichting: · BRON: NIVEL, CBS, RPB · Vanuit de RPB demografische voorspelling berekend hoeveel zorgverleners per type in FTE gebiedsgericht nodig zijn. · Tevens is bepaald met welke percentage de vraag groeit of krimpt voor het gebied en voor Nederland als geheel.

Figuur 5 Prognose van de ontwikkeling van zorgvraag in Rotterdam 2010-2020

Figuur 6 bevestigt de groeiende vraag naar zorg in Rotterdam. In kaart is gebracht met hoeveel procent het voorkomen van ziektebeelden als hartfalen/beroerte, COPD en astma, diabetes en depressie van 2007 (=100) tot 2015 stijgt. De stijging is respectievelijk 2,8%, 4,8%, 4,2% en 6,0%. Gezien de relatief jonge bevolking van Rotterdam is de stijging minder dan gemiddeld in Nederland. Er zijn geen data over de ontwikkeling van ziektebeelden op deelgemeenteniveau.

18

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

Bevolking

Apotheek

Zorgvraag naar de toekomst

Rotterdam

Ontwikkeling ziektebeelden 2015 / 2007

114 112 110 108 106 104 102 100 98 96 Hartfalen en beroerte COPD en Astma Diabetes Depressie

BRON: CBS, RPB

Rotterdam Nederland

Toelichting: Inzicht in verschillende ziektebeelden in de tijd 100 = 2007. CBS vermeldt aantal ziekenhuisopnamen en aantal verpleegdagen; naar leeftijd en diagnose-indeling VTV. RPB geeft ontwikkeling bevolking naar leeftijdsgroepen voor bijvoorbeeld 2010, 2015, 2020 en 2025. CBS x RPB geeft grafiek het inzicht in de ontwikkeling in de gemeente en Nederland, hier voor 2015 t.o.v. 2007.

Figuur 6 Ontwikkeling ziektebeelden Rotterdam 2007-2015

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls. 19 19

5 Zorgvraag en aanbod

In hoofdstuk 5 wordt nader ingegaan op het bestaande en benodigde zorgaanbod in deelgemeente IJsselmonde.

5.1

Bestaand en benodigd (eerstelijns) zorgaanbod

In deelgemeente IJsselmonde is een grote verscheidenheid aan eerstelijns zorgverleners gevestigd [Gezondeinfo; Kiesbeter; Zorgimpuls]. Voor de vaststelling van het ,,benodigd zorgaanbod (hierna ook wel fte genoemd) voor wijkgerichte zorg is inzicht in onderstaande aspecten van belang. Demografische gegevens (aantal inwoners, samenstelling, SES, leeftijdsopbouw) geven een indicatie van het soort en de omvang van zorgvragen. Op basis van bijvoorbeeld de mate van vergrijzing kan een substantiële toename van chronische aandoeningen verwacht worden. De huisarts is in de eerste lijn de meest wijkgerichte discipline. Op de huisarts komen steeds meer taken af. De DBCs rondom ziektebeelden die nu langzaam maar zeker hun intrede doen, maken het voor iedere huisarts noodzakelijk praktijkondersteuning (dus extra fte) in te zetten. Ook door het verder overhevelen van taken uit de tweede lijn naar de eerste lijn zal het aantal fte alleen maar toenemen. De feminisering van de zorgsector leidt tot een verdere toename van parttime werken en daarmee stijgt het aantal werkzame personen in de eerstelijns zorg. De geraamde ftes vanuit de VAAM voor fysiotherapeuten blijken in de praktijk steeds lager dan het feitelijk aanbod. Fysiotherapeuten boren naast reguliere fysiotherapie echter extra markten aan, mede door verdergaande specialisatie. Beweegprogrammas en leefstijladvisering zijn hier voorbeelden van. Specialismen kunnen ook een wijkoverstijgend niveau hebben, zoals kinderfysiotherapie. Toerekenen van fysiotherapeuten aan de individuele wijken is feitelijk alleen noodzakelijk voor specialismen met als doelgroep minder mobiele thuiswonenden, zoals ouderen. Ook oefen- en ergotherapeuten kennen een ander schaalniveau. Psychologen, logopedisten, diëtisten en verloskundigen hebben ook vaak een specialisatie en/of verzorgingsgebied dat de individuele wijk ontstijgt. Tweedelijns instellingen bieden steeds meer zorg op eerstelijns niveau aan, zoals fysiotherapie, ergotherapie, en logopedie. De gepresenteerde cijfers ten aanzien van het zorgaanbod dienen daarom, net zoals de data ten aanzien van gezondheid en zorgvraag, aangemerkt te worden als indicatief. Om het werkelijke en naar de toekomst benodigde zorgaanbod scherper in beeld te krijgen, verdient het de aanbeveling om van de beroepsgroepen de verschillende specialisaties en capaciteitsgegevens in beeld te brengen. Op basis van de lijst met eerstelijns zorgverleners in de deelgemeente (bijlage 1) is in figuur 7 te zien welke en hoeveel disciplines in 2010 werkzaam waren.

20

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

Eerstelijns zorgaanbod in werkgebied - 2010 Huisartsgeneeskundige zorg Aantal huisartsen (personen) met POH somatiek Aantal huisartsen (personen) met POH GGZ 2 Fysiotherapie 2 Oefentherapie 1 Verloskundige zorg 4 Tandheelkundige zorg 4 Farmaceutische zorg 3 Logopedie 2 Eerstelijns psychologische zorg Voedingsvoorlichting en diëtetiek

1

1

20,8 17 van 26 0 van 26 31,6 4,9 2,4 12 6 10,2 2,8 1,2

3

Gemiddeld 0,8 fte; 2 Gemiddeld 0,7 fte; 3 Gemiddeld 0,6 fte; 4 Hierbij gaat het om het aantal gevestigde praktijken en apotheken

Figuur 7 Eerstelijns zorgaanbod in werkgebied - 2010

Huisartsgeneeskundige zorg en praktijkondersteuning Er is in deelgemeente IJsselmonde onvoldoende zorgaanbod van huisartsen als het wordt vergeleken met de zorgvraag van 27,6 fte huisartsen vastgesteld op basis van de VAAM data (figuur 4). Daarnaast blijkt uit een analyse van de huisartsencapaciteit uit 2006 blijkt dat op dat moment 33% van de huisartsen in IJsselmonde 55 jaar of ouder is [Van den Anker, 2006]. In een recente analyse naar de huisartscapaciteit (2009) wordt geen percentage genoemd voor de deelgemeente. In de grootste wijk van IJsselmonde, Groot-IJsselmonde, is bijna de helft van de huisartsenpopulatie in 55 jaar of ouder is, wat betekent dat een aanzienlijke groep huisartsen binnen afzienbare tijd zal gaan stoppen en opgevolgd moet worden. Het is mogelijk dat in de komende vijf jaar de benodigde huisartsenzorg niet volledig door de markt zelf opgevangen en gereguleerd kan worden. Dan is het van belang dat verschillende partijen de handen ineen slaan om kwalitatief en kwantitatief voldoende huisartsenzorg te garanderen voor de inwoners van IJsselmonde [Dane, 2009]. Momenteel is in de huisartspraktijken nog geen praktijkondersteuning geestelijke gezondheidszorg (POH-GGZ) beschikbaar. Deze functie is sinds 1 januari 2009 beschikbaar voor de huisartspraktijk. Er wordt wel gebruik gemaakt van de praktijkondersteuning op het gebied van somatiek. Fysiotherapie en oefentherapie In deelgemeente IJsselmonde zijn relatief veel fysiotherapeuten gevestigd. Uit de VAAM gegevens blijkt dat er een zorgvraag is naar fysiotherapie van 19,2 fte. Hierbij moet wel opgemerkt worden dat er beter inzicht gewenst is in de specialisatie en fte om een genuanceerd beeld te kunnen krijgen. Gelet op de toenemende behoefte aan beweegprogrammas wanneer het gaat om overgewicht, chronische aandoeningen maar ook psychische klachten en leefstijl in het algemeen, is het aannemelijk dat de vraag naar fysiotherapie en oefentherapie de komende jaren zal toenemen. Verloskundige zorg In deelgemeente IJsselmonde is één verloskundigenpraktijken gevestigd, waar drie verloskundigen werkzaam zijn (ongeveer 2,4 fte). Op dit moment is er onvoldoende capaciteit in deelgemeente IJsselmonde als er wordt gekeken naar de zorgvraag van 5,4 fte (figuur 4). In de toekomst zal meer capaciteit nodig zijn doordat de bevolkingssamenstelling van de deelgemeente veranderd. Zoals in hoofdstuk 3.2 wordt beschreven zal het aantal inwoners tot 2020 met ongeveer 8% stijgen, vooral In de leeftijdscategorieën 0-17 jaar en 25-34 jaar zal het aantal inwoners sterk toenemen. Daarnaast zal er toenemende aandacht zijn voor preconceptie zorg, zoals het programma ,,Klaar voor een kind. Met behulp van dit programma wordt geprobeerd vrouwen met een kindwens al voor de zwangerschap te begeleiden en hiermee de kans op babysterfte te verkleinen.

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls. 21 21

Tandheelkundige zorg Het zorgaanbod voor tandheelkundige zorg in IJsselmonde is voldoende voor het aantal inwoners. Er zijn twaalf tandartspraktijken in de deelgemeente aanwezig. Farmaceutische zorg Het aanbod van farmaceutische zorg is voldoende. Er bevinden zich zes apotheken binnen de deelgemeentegrenzen van IJsselmonde en deze zijn in verschillende wijken gevestigd. Per apotheek zijn ongeveer 7.500-10.000 inwoners nodig om economisch rendabel te kunnen zijn. Voor deelgemeente IJsselmonde zijn dit ongeveer 9.650 inwoners per apotheek. Logopedie In vergelijking met de zorgvraag van 5,7 fte naar logopedie op basis van de VAAM data (figuur 4), zijn er voldoende logopedisten gevestigd in deelgemeente IJsselmonde (10,2 fte). De vraag naar logopedie is bovengemiddeld in Rotterdam. In Rotterdam bestaan wachtlijsten voor logopedie. Dit wordt onder andere veroorzaakt door de multiculturele bevolkingssamenstelling (taal- en spreekachterstand) en de relatief lage sociaaleconomische status van de inwoners. Daarnaast is er sprake van een toename van het aantal chronische aandoeningen, zoals CVA, waardoor ook de vraag naar logopedie zal toenemen. Eerstelijns psychologische zorg Binnen GGZ zorg is de trend dat steeds meer psychologische zorg op wijkniveau geleverd wordt. Naast eerstelijns psychologische zorg betreft dit decentralisatie vanuit de tweede lijn en de vestiging van kleinere psychologiepraktijken die tweedelijns GGZ zorg aanbieden. Deze laatste ontwikkeling laat een duidelijke toename zien. Belangrijke aanleiding voor deze ontwikkelingen is de veranderde wetgeving. Kortdurende psychologische behandelingen wordt overgeheveld van de AWBZ (Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten) naar de Zorgverzekeringswet (ZVW). De verwijzing naar de psycholoog vindt plaats door de huisarts, behalve als cliënten op basis van de aanvullende verzekering keuzevrijheid hebben. Zeker voor mensen met een lager inkomen bestaat deze optie niet, omdat zij geen aanvullende verzekering hebben. Een ander knelpunt is de eigen bijdrage die gevraagd wordt voor eerstelijns psychologische zorg. Voor Rotterdammers die gebruik maken van Rotterdamse collectieve verzekering is dit niet aan de orde behalve dat aanspraak op (eerstelijns) psychologische zorg effect kan hebben op teruggave eigen risico Ten aanzien van capaciteit in relatie tot zorgvraag is het lastig om een duidelijke uitspraak te doen over het beschikbare toekomstige zorgaanbod. Op basis van signalen uit de (huisartsen)praktijk kan gesteld worden dat er in doorverwijzing knelpunten ervaren worden door soms lange wachtlijsten. Ook blijkt dat er nog veel onbekendheid is over de beschikbare (nieuwe) praktijken. Gelet op de veelheid aan veranderingen en ontwikkelingen in deze sector en de ervaren knelpunten, is het gewenst om zaken zoals beschikbaarheid en bekendheid nader in beeld te brengen. Diëtetiek In de deelgemeente zijn twee diëtistenpraktijken gevestigd, waar in totaal twee diëtisten werkzaam zijn. In de huidige situatie kunnen de diëtisten de klantvraag goed aan in IJsselmonde. Er is geen wachtlijst, waardoor geen verwijzing plaatsvindt naar andere deelgemeenten. Ondermeer gelet op het hoge percentage van mensen met overgewicht in de deelgemeente is het van belang dat er voldoende aanbod van diëtetiek in de deelgemeente aanwezig is. Er vindt een duidelijke groei plaats in de vraag naar diëtisten. Maatschappelijk werk Huisartsen constateren Rotterdam-breed knelpunten in de doorverwijzing naar algemeen maatschappelijk werk (AMW). Er bestaat meer vraag naar AMW dan (tijdig) beschikbaar is. Wanneer de oude streefnorm (2005) van 1 op 6.000 aangehouden wordt, kan geconcludeerd worden dat er in IJsselmonde in vergelijking tot andere deelgemeenten en het landelijke gemiddelde (beduidend) minder AMW wordt ingezet: 1 op ca. 9.600 tegen 1 op 8.500 voor Rotterdam en 1 op 6.500 landelijk. Deze capaciteit lijkt erg beperkt wanneer rekening gehouden wordt met de veelheid van sociaal

22

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

maatschappelijke problematiek in een groot stedelijk gebied als Rotterdam. Het aantal cliënten van het AMW met meervoudige problematiek is in 2008 toegenomen met 7,1 %. Meer dan een derde van alle cliënten heeft meer dan twee hulpvragen. Daarnaast is er een toenemende vraag en inzet op intensieve trajecten zoals schuldhulpverlening en huiselijk geweld. Daardoor is ook binnen deelgemeente IJsselmonde regelmatig sprake van een wachtlijst, al wordt er veel aan gedaan om dit te voorkomen. In IJsselmonde wordt bijvoorbeeld door een open spreekuur de wachtlijst fors beperkt. De ervaring laat zien dat de druk op de huisartsenpraktijk toeneemt, wanneer onvoldoende capaciteit van AMW beschikbaar is. Bij het AMW is een zelfde soort druk zichtbaar, onder andere veroorzaakt door achterstanden bij de KBR (kredietbank-SoZaWe). Klanten die verwezen worden naar KBR blijven langer begeleid door AMW, omdat de procedures bij de KBR zeer langdurig zijn en er forse achterstanden zijn bij de gemeente. Dit leidt tot een toenemende druk op het AMW, aangezien het aandeel praktische en materiële hulpverlening traditioneel al fors is. Bij het AMW blijft de vraag groeien voor langdurende (structurele) ondersteuning rond administratie en praktische zaken, waarbij het puur om dienstverlening gaat en niet om het aanleren van vaardigheden. Wanneer cliënten niet duidelijk tot de doelgroep van specifieke hulpverleningsorganisaties behoren (bijvoorbeeld MEE, Bouman, etc.), dan is het vaak moeilijk om passende hulp voor hen in te schakelen. Dit legt druk op het AMW. Het leidt tot ofwel 'steun en leuncontacten' of een serie van korte contacten (in principe telkens eenmalig). Gezondheidscentra en diagnostische centra Er is één gezondheidscentrum in deelgemeente IJsselmonde, in de wijk Beverwaard. Er bevinden zich vijf diagnostische centra in de deelgemeente, waar het mogelijk is om bloed te laten prikken en materialen in te leveren. Bij één diagnostische centra in is het ook mogelijk om een functieonderzoek te laten uitvoeren of een afspraak te maken bij de Diabetesdienst.

5.2

Eerstelijns zorgaanbieders in beeld

Aan de hand van een aantal kaarten wordt de vestiging, spreiding en bereikbaarheid van eerstelijns disciplines in deelgemeente IJsselmonde in beeld gebracht. Figuur 8 en 9 laten zien welke disciplines op welke locatie gevestigd zijn; in figuur 8 in welke aantallen (personen). Punten van aandacht bij het lezen van de kaart zijn: De sociale kaart van de eerstelijns psychologen en diëtisten was op het moment van het verschijnen dit rapport nog niet (in voldoende mate) beschikbaar. Een overzicht van de praktijken is in bijlage 1 opgenomen. De disciplines die ook in de tweede lijn voorkomen, zijn in de kaart opgenomen (fysiotherapeuten, ergotherapeuten, verloskundigen). Uit de overzichtskaarten van figuur 8 en 9 komt naar voren dat er in het algemeen een goede spreiding is van zorg over het hele gebied. Opvallend is dat er in het gebied nog veel kleine praktijken gevestigd zijn, dit zijn solo of duo praktijken. Het aantal blokjes in figuur 9 geeft het aantal professionals (personen) aan. Te zien is dat er 2 gezondheidscentra zijn, een gemeenschappelijke POH vestiging en enkele grotere fysiotherapiepraktijken.

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls. 23 23

Aanbod: Disciplines straatniveau

Zorgverleners

Huisartsgeneeskunde POH Somatiek POH GGZ Fysiotherapie Oefentherapie Ergotherapie Eerstelijns psychologie GZZ/Maatschappelijk werk Logopedie Diëtetiek Verloskunde Apotheek Tandheelkunde

Toelichting: BRON: ROS Aantal disciplines werkzaam in een 6 positie postcode. Matrix laat waar zorgverleners van welke disciplines werken.

Figuur 8 Overzicht eerstelijns zorgverleners Rotterdam IJsselmonde

24

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

Zorgverleners

Huisartsgeneeskunde POH Somatiek POH GGZ Fysiotherapie Oefentherapie Ergotherapie Eerstelijns psychologie Maatschappelijk werk Logopedie Diëtetiek Verloskunde Apotheek Tandheelkunde

Toelichting: BRON: ROS Aantal disciplines werkzaam in een 6 positie postcode. Matrix laat zien hoeveel zorgverleners van welke disciplines waar werken.

Figuur 9 Overzicht eerstelijns zorgverleners Rotterdam IJsselmonde ­ detailkaarten

Een van de aspecten van goede zorg is bereikbaarheid. Figuur 10 laat zien in een straal van 300 meter of een discipline bereikbaar is. De veronderstelling is dat 300 tot 500 meter de loopafstand is waarmee een voorziening te voet voor een ieder bereikbaar is. Nuancering is of elke discipline wijkgebonden werkt.

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls. 25 25

Huisarts Een Twee Meer Praktijkondersteuner Aanwezig

Fysiotherapie Een Twee Meer Oefentherapie Een Twee Meer Ergotherapie Een Twee Meer

Psychologie Een Twee Meer Logopedie Een Twee Meer Dietitiek Een Twee Meer Verloskunde Een Twee Meer

Apotheek

Figuur 10 Overzicht spreiding en bereikbaarheid eerstelijns zorgverleners Rotterdam IJsselmonde

26

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

5.2.1 Ontwikkelingen op het gebied van eerstelijns centra De gemeente ondersteunt de vorming van eerstelijns centra. Voor de bouw van nieuwe centra is versnelling mogelijk als betrokken hulpverleners een beroep op de economische kansenzones kunnen doen [Pact op Zuid, 2006]. In deelgemeente IJsselmonde is men bezig om een aantal nieuwe eerstelijns gezondheidscentra te realiseren. Eerstelijns centrum Dantestraat De Dantestraat is aangewezen als woonservice zone. In deze straat realiseren zorgverleners een eerstelijns centrum. Betrokken disciplines zijn: huisartsenzorg, fysiotherapie en algemeen maatschappelijk werk. Daarnaast wordt onderzocht of de functies Vraagwijzer, buurtzorg en psychologische zorg betrokken kunnen worden. Het streven is dat het eerstelijns centrum in het eerste kwartaal van 2011 operationeel is. Eerstelijns centrum Sportdorp In Sportdorp wordt een kleinschalige eerstelijns voorziening gerealiseerd. Naast de vestiging van twee huisartsenpraktijken wordt onderzocht of er andere disciplines gevestigd kunnen worden. MDO Lombardijen Op initiatief van logopediepraktijk Lombardijen is een Multi disciplinair overleg (MDO) met als thema voedingsstoornissen bij jonge kinderen opgezet. De logopediepraktijk Lombardijen heeft in samenwerking met Zorgimpuls het initiatief genomen om de specifieke zorg in dit werkgebied beter in kaart te brengen, gegevens uit te wisselen, zodat een optimale ketenzorg voor deze heterogene patiëntengroep tot stand kan komen. Zorgboulevard Maastadziekenhuis In Rotterdam Zuid, vlakbij Station Lombardijen, opent de Zorgboulevard Rotterdam begin 2011 zijn deuren. De Zorgboulevard Rotterdam wil het centrum zijn voor gezondheid, zorg en lifestyle in Rotterdam Zuid en directe omgeving. Op dit moment wordt onderzocht in welke mate en op welke wijze (keten)samenwerking met de eerstelijns zorg gerealiseerd kan worden, zowel inhoudelijk als fysiek.

5.3

Andere zorgvoorzieningen in het werkgebied

In het werkgebied van deelgemeente IJsselmonde is naast eerstelijns zorg een divers aanbod van zorgverleners uit de tweedelijns zorg, AWBZ zorg en publieke zorg (zie bijlage 2 en 3). In het werkgebied van IJsselmonde bevinden zich vier ziekenhuizen (waarvan één academisch en drie algemene ziekenhuizen), één polikliniek voor diagnose en behandeling van mensen met (mogelijk) een complexe vorm van epilepsie en/of ernstige slaap- en waakstoornissen en twee revalidatiecentra (waarvan één voor poliklinische revalidatie van kinderen). Er zijn acht instellingen voor verstandelijk gehandicapten, waar een vorm van structureel wonen wordt aangeboden, dertien verzorging- en verpleeghuizen en tien thuiszorginstellingen. Tevens zijn er diverse instellingen op het gebied van openbare geestelijke gezondheidszorg en kind- en jeugdzorg.

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls. 27 27

6 Conclusies en aanbevelingen

Op basis van de geschetste ontwikkelingen in de voorgaande hoofdstukken over de demografie, gezondheidssituatie, de zorgvraag en het aanbod van eerstelijnszorg in deelgemeente IJsselmonde geeft dit hoofdstuk de conclusies en aanbevelingen aan voor het bevorderen van toekomstbestendige wijkgerichte eerstelijnszorg in deze deelgemeente. De conclusies en aanbevelingen zijn mede gebaseerd op additionele informatie van de zorgverleners uit IJsselmonde verkregen tijdens de wijkbijeenkomst van de deelgemeente.

6.1

Conclusies deelgemeentescan IJsselmonde

6.1.1 Ontwikkelingen in de gezondheidszorg Er zijn diverse landelijke ontwikkelingen gaande of gepland op het gebied van de gezondheidszorg die veel invloed hebben op het huidige zorgstelsel, zoals functionele bekostiging van zorg, vervaging van grenzen tussen de eerste en tweedelijns zorg, functiedifferentiatie in de huisartsenpraktijk en vrije vestiging van zorgverleners. Daarnaast zijn er diverse regionale ontwikkelingen en initiatieven om de gezondheid van de inwoners van Rotterdam te verbeteren, zoals het aanvalsplan perinatale sterfte, huiselijk geweld, Van Klacht naar Kracht en vroegsignalering problematisch alcoholgebruik. 6.1.2 Kenmerken deelgemeente IJsselmonde IJsselmonde heeft bijna 58.000 inwoners. Er bevinden zich geen achterstandsgebieden in de deelgemeente, maar de wijken Groot-IJsselmonde en Lombardijen zijn wel gedeeltelijk aangemerkt als herstructureringsgebied. Er wonen relatief veel oudere inwoners in IJsselmonde, vooral in de wijken Groot-IJsselmonde en Lombarijen. In vergelijking met Rotterdam wonen er veel autochtonen in IJsselmonde, zijn er meer stellen met of zonder kinderen en minder eenpersoonshuishoudens, is de gemiddelde sociaaleconomische status vergelijkbaar, scoren de deelgemeente en Rotterdam vergelijkbaar op sociaal en veiligheidsgebied en wordt de woon- en leefomgeving beter beoordeeld door de inwoners. Het is de verwachting dat het inwonersaantal van deelgemeente IJsselmonde de komende tien jaar met ongeveer 8% zal toenemen. Vooral de leeftijdscategorieën 0-17 jaar en 24-34 jaar nemen sterk toe, wat de zorgvraag in de deelgemeente kan beïnvloeden. Verjonging van de deelgemeente kan leiden tot een afname van de zorgvraag. Tussen de wijken in deelgemeente IJsselmonde zijn verschillen aanwezig in bevolkingssamenstelling, sociaaleconomische kenmerken en leefomgeving. Zo heeft de wijk Oud-IJsselmonde bijvoorbeeld binnen de deelgemeente de hoogste scores voor de Sociale en Veiligheidsindex. Voor de wijken GrootIJsselmonde, Lombardijen en Beverwaard zijn integrale wijkactieprogrammas (iWAPs) opgesteld. 6.1.3 Gezondheid en zorgvraag inwoners deelgemeente Uit de Gezondheidsenquête blijkt dat de gezondheid en leefstijl van de inwoners van IJsselmonde voor veel uitkomstmaten vergelijkbaar is met Rotterdam. De top vijf van de meest voorkomende ziekten en/of aandoeningen in IJsselmonde is: hoge bloeddruk, artrose, migraine, aandoeningen aan nek/schouder en luchtwegklachten (astma/COPD). De psychische problematiek in de deelgemeente is lager in vergelijking met Rotterdam. Het percentage inwoners in IJsselmonde met overgewicht en obesitas is vergelijkbaar met Rotterdam. Het gebruik van sigaretten, alcohol en drugs is vergelijkbaar tussen de deelgemeente en Rotterdam. Uit de data van de VAAM blijkt dat het aantal huisartsconsulten in deelgemeente IJsselmonde hoger is in vergelijking met Rotterdam. De meeste huisartsconsulten vinden plaats voor chronische ziekten, infectieziekten en het bewegingsapparaat. In de wijken Groot-IJsselmonde en Lombardijen ligt het aantal contacten per 1000 inwoners voor bijna alle ziekteclusters hoger in vergelijking met deelgemeente IJsselmonde. Het aantal voorschriften van geneesmiddelen in de huisartsenpraktijk en de zorgvraag

28

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

naar thuiszorg is hoger in deelgemeente IJsselmonde. De zorgvraag naar fysiotherapie, oefentherapie, psychosociale zorg, diëtetiek en verloskundigenzorg is vergelijkbaar met Rotterdam. Als de vraag naar zorgdisciplines in de wijken in deelgemeente IJsselmonde vertaald wordt naar benodigd zorgaanbod per wijk, blijkt de vraag naar huisartsenzorg en fysiotherapie relatief hoog te zijn en dat 1 fte zorgverlener minder patiënten kan bedienen dan gemiddeld in Nederland. De zorgvraag naar psychologen en verloskundigen is gemiddeld. 6.1.4 Zorgaanbod in de deelgemeente In deelgemeente IJsselmonde is een grote verscheidenheid aan eerstelijns zorgverleners gevestigd. Opvallend is dat er in het gebied nog veel kleine praktijken gevestigd zijn. Het zorgaanbod in de deelgemeente lijkt deels onvoldoende in vergelijking met de zorgvraag. Het aantal huisartsen, verloskundigen, eerstelijns psychologen en algemeen maatschappelijk werk lijkt krap. Daarnaast lijken er juist veel fysiotherapeuten te zijn gevestigd. De geraamde ftes vanuit de VAAM voor fysiotherapeuten blijken in de praktijk steeds lager dan het feitelijk aanbod, maar fysiotherapeuten boren naast reguliere fysiotherapie extra markten aan, mede door verdergaande specialisatie, waardoor het werkelijke aanbod in de praktijk vaak hoger is. Er worden Rotterdam-breed diverse knelpunten ervaren bij het zorgaanbod van eerstelijns psychologische zorg en algemeen maatschappelijk werk, zoals doorverwijzingen vanuit de huisartsenpraktijk.

6.2

Conclusies zorgverleners IJsselmonde

Tijdens de wijkbijeenkomst zijn de beschikbare cijfers en ontwikkelingen in deelgemeente IJsselmonde op het gebied van gezondheid en zorgaanbod van eerstelijns zorg uit deze deelgemeentescan gepresenteerd aan geïnteresseerde zorgverleners uit de deelgemeente. Aan de hand van de presentatie hebben de zorgverleners gezamenlijk besproken welke mogelijke problemen en uitdagingen aandacht nodig hebben en op welke wijze deze opgepakt kunnen worden. Onderstaand volgt een kort overzicht van de conclusies en aandachtspunten van de wijkbijeenkomst. In bijlage 5 is het volledige verslag van de wijkbijeenkomst bijgevoegd. 6.2.1 Reactie zorgverleners op deelgemeentescan

Algemeen De gepresenteerde cijfers worden door de aanwezige zorgverleners herkend, met uitzondering van de opmerkingen die aanvullend gemaakt zijn. De opmerkingen zijn verwerkt in deze rapportage. Aandachtspunten vanuit zorgverleners Tijdens de wijkbijeenkomst hebben de zorgverleners in groepjes gediscussieerd. Hierbij zijn de volgende aandachtspunten naar voren gekomen: De deelgemeentescan maakt inzichtelijk wie wat doet, maar de specialismen van zorgverleners zijn daarin nog niet opgenomen. Daar is wel behoefte aan. Zorgverleners weten elkaar niet te vinden; het is belangrijk om één centraal punt te hebben. Zorgimpuls wijst op de mogelijkheden van de website gezondeinfo.nl. Sociale kaart, elkaar kennen en gebruik maken van elkaars kwaliteiten zijn belangrijker dan nieuwe ontwikkelingen. Er is onvoldoende afstemming tussen partijen. Ketenzorg: het blijft nog teveel bij eilandjes. Men wil graag samenwerken, maar er is te weinig tijd en er zijn te weinig financiële middelen om dat te realiseren. Vanuit Zorgimpuls wordt gewezen op de mogelijkheden van een MDO. Kleine praktijken versus grote instellingen. Kleine partijen hebben minder marktmacht en komen minder makkelijk aan tafel bij nieuwe ontwikkelingen.

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls. 29 29

Zorgverleners willen zorg leveren, maar wat willen cliënten? Er is geen animo voor inloopbijeenkomsten. Hoe kunnen de cliënten bereikt worden? Aandacht voor de rol van de huisarts in verzorgingshuizen. Er is een tekort aan huisartsen, de rol van de specialist ouderengeneeskunde groter maken? Visievorming en onderzoek hiernaar doen wordt aanbevolen. Er wordt aandacht gevraagd voor de samenwerking tussen eerste lijn en thuiszorg. Door de veelheid aan thuiszorgorganisaties wordt samenwerking bemoeilijkt. Er is een toename van psychische problematiek. Het aantal inwoners van Antilliaanse afkomst is groot, daar is een specifiek aanbod voor nodig. Er is aandacht nodig voor meertaligheid. Kinderen in allochtone gezinnen beheersen zowel moedertaal als Nederlandse taal onvoldoende. Is er ketensamenwerking mogelijk? Er moet een preventief aanbod komen voor ouders met kinderen. Nu veel inzet op jeugd en ouderen, maar voorbeeldgedrag van ouders wordt te weinig benut. Kerkelijke voorzieningen zijn niet meegenomen in de scan, maar deze zijn wel relevant als vangnet.

6.3

Aanbevelingen

Op basis van de conclusies van de deelgemeentescan en zorgverleners uit IJsselmonde worden in deze paragraaf per onderwerp aanbevelingen gegeven die een bijdrage kunnen leveren aan het bevorderen van een toekomstbestendige eerstelijnszorg in IJsselmonde. 6.3.1 Ontwikkelingen in de gezondheidszorg Rekening houden met de huidige en toekomstige landelijke ontwikkelingen op het gebied van de gezondheidszorg (zoals functionele bekostiging van zorg, vervaging van grenzen tussen de eerste en tweedelijns zorg, functiedifferentiatie in de huisartsenpraktijk en vrije vestiging van zorgverleners) bij het creëren van een toekomstbestendige wijkgerichte eerstelijnszorg in de deelgemeente. Zorgen dat eerstelijns zorgverleners op de hoogte zijn van de regionale initiatieven op het gebied van de gezondheidszorg (zoals het aanvalsplan perinatale sterfte, huiselijk geweld, Van Klacht naar Kracht en vroegsignalering problematisch alcoholgebruik) en deze initiatieven onder de aandacht brengen bij patiënten die hier mogelijk baat bij kunnen hebben. 6.3.2 Kenmerken deelgemeente IJsselmonde Het is van belang om rekening te houden met de wijkspecifieke problematiek (verschillen in bevolkingssamenstelling, sociaaleconomische kenmerken en leefomgeving) bij het creëren van een toekomstbestendige wijkgerichte eerstelijnszorg. 6.3.3 Gezondheid en zorgvraag inwoners deelgemeente Naast de wijkspecifieke kenmerken binnen deelgemeente IJsselmonde in de bevolkingssamenstelling en op sociaaleconomisch gebied is het ook van belang om rekening te houden met de verschillen in ervaren gezondheidsproblematiek. Er zijn diverse aspecten die een rol spelen bij de gezondheid van de inwoners en een groot deel van de gezondheidsproblematiek hangt met elkaar en met de kenmerken van de wijken samen. Leefstijlproblematiek, met name overgewicht, vormt een groot probleem in Rotterdam en IJsselmonde. Interventies die zich (naast het behandelen van de aandoening) richten op de verandering van leefstijl zullen dan ook het meest effectief zijn. Het begeleiden en coachen van patiënten in preventieve programmas en bij leefstijlinterventies vraagt andere competenties van praktijken, praktijkondersteuners kunnen hierin bijdragen.

30

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

6.3.4 Zorgaanbod in de deelgemeente Zorgverleners weten elkaar niet te vinden en er is onvoldoende afstemming tussen de partijen, terwijl het belangrijk is om elkaar te kennen en gebruik te maken van elkaars kwaliteiten. Een goede sociale kaart kan hieraan een bijdrage leveren. Dit is belangrijker dan nieuwe ontwikkelingen. Bij nieuwe ontwikkelingen is het van belang om ook de kleine partijen te betrekken. Er is nog geen sprake van ketenzorg, het blijft teveel bij eilandjes. Zorgverleners willen wel samenwerken, maar er is te weinig tijd en er zijn te weinig financiële middelen om dat te realiseren. MDO kan een oplossing bieden. Het voorkomen en behandelen van chronische ziekten als diabetes en COPD vraagt een ketenaanpak. Het is van belang dat zorgverleners hun aanpak multidisciplinair neerzetten en op de patiënt afstemmen en een gezamenlijk product aanbieden. Ook in het kader van functionele bekostiging zal deze trend zich door gaan zetten. De uitdagingen op het gebied van leefstijl (met name overgewicht), eenzaamheid en psychosociale zorgvormen maken het belang groot om de verbinding tussen de eerstelijns zorg en gemeentelijk zorg(programmas) verder te versterken en uit te breiden. Gedacht kan worden aan algemeen maatschappelijk werk, aanpak huiselijk geweld, lokale zorgnetwerken, Van Klacht naar Kracht, vroegsignalering problematisch alcoholgebruik, centra van jeugd en gezin, vraagwijzer, vitaliteitswijzer en aanpak perinatale sterfte. Er is een toename van psychische problematiek, daarom zou er (Rotterdam-breed) aandacht besteed moeten worden aan de problematiek die wordt ervaren rond het zorgaanbod van eerstelijns psychologische zorg en maatschappelijk werk. Gelet op de veelheid aan veranderingen en ontwikkelingen in de GGZ-sector en de ervaren knelpunten, is gewenst om zaken zoals beschikbaarheid en bekendheid nader in beeld te brengen. Specifiek voor de huisartsenzorg is het van belang om rekening te houden met het feit dat binnen afzienbare tijd een aanzienlijk deel van de huisartsen met pensioen zal gaan. Het is mogelijk dat in de komende vijf jaar de benodigde huisartsenzorg niet volledig door de markt zelf opgevangen en gereguleerd kan worden. Dan is het van belang dat verschillende partijen de handen ineen slaan om kwalitatief en kwantitatief voldoende (continuïteit van) huisartsenzorg te garanderen voor de inwoners van IJsselmonde. Daarnaast is er aandacht nodig voor de rol van de huisarts in verzorgingshuizen. Er is een tekort aan huisartsen, visievorming en onderzoek naar de rol van de specialist ouderengeneeskunde wordt aanbevolen. Er is meer aandacht nodig voor de samenwerking tussen eerste lijn en thuiszorg. Door de veelheid aan thuiszorgorganisaties wordt samenwerking bemoeilijkt. Er is aandacht nodig voor een aantal specifieke doelgroepen in de deelgemeente. Er is behoefte aan specifiek zorgaanbod voor het grote percentage inwoners van Antilliaanse afkomst en een preventief aanbod komen voor ouders met kinderen. Nu is er veel inzet voor jeugd en ouderen, maar het voorbeeldgedrag van ouders wordt te weinig benut. De in deze deelgemeentescan gepresenteerde cijfers ten aanzien van het zorgaanbod dienen, net zoals de data ten aanzien van gezondheid en zorgvraag, aangemerkt te worden als indicatief. Om het werkelijke en naar de toekomst benodigde zorgaanbod scherper in beeld te krijgen, verdient het de aanbeveling om van de beroepsgroepen de verschillende specialisaties en capaciteitsgegevens in beeld te brengen. Tot slot, de omvang, complexiteit en diversiteit aan uitdagingen en daaraan gerelateerd de veelheid aan partijen en soorten partijen, vraagt om samenwerking en krachtenbundeling. Een uitdagend proces waar eerstelijns zorgverleners, (deel)gemeente, gemeentelijke diensten zoals GGD Rotterdam-Rijnmond en OBR, gemeentelijke zorgdiensten, eerste- en tweedelijns zorginstellingen, regionale beroepsorganen zoals LHV Kring Rotterdam en ondersteuningsorganisatie Zorgimpuls voor staan. Hoe komt toekomstige eerstelijns zorg in de deelgemeente tot stand? Laten we beginnen met het samenbrengen van partijen, meningen, projecten en mogelijkheden met als doel een gezonde deelgemeente te creëren.

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls. 31 31

Referenties

1 Anker van den MJJ. Voortgangsrapportage Eerstelijnszorg in Rotterdam. Correspondentie aan de Commissie voor Sociale Zaken, Volksgezondheid, Onderwijs, Cultuur en Sport (SOCS). Rotterdam: Wethouder Veiligheid en Volksgezondheid, 2006. Branche Organisatie Sociale Sector Rotterdam. Jaarcijfers 2007. Maatschappelijk Werk, Ouderenwerk en Mantelzorg. Rotterdam, 2008. Dane A. Huisartsencapaciteit Rotterdam 2008-2013. Rotterdam: Zorgimpuls, 2009. Deelgemeente IJsselmonde. Visie Oud IJsselmonde 2016, Rotterdams dorp aan de rivier. Deelgemeente IJsselmonde, 2007 Deelgemeente IJsselmonde. Masterplan Oud IJsselmonde. Deelgemeente IJsselmonde, 2009 Deelgemeente IJsselmonde. Vergadering 2010, agendapunt 5. Masterplan Oud IJsselmonde. Volgnummer 2010 / 001 litt. a. Deelgemeente IJsselmonde, 2010 Deelgemeente IJsselmonde. Wijkactieprogrammas deelgemeente IJsselmonde 2007. Rotterdam: Deelgemeente IJsselmonde, 2007 EDBR advies Zorginnovatie. Rotterdam: op kop in zorg. Rotterdam: Economic Development Board Rotterdam, 2008. Gemeente Rotterdam. Rotterdam sociaal gemeten. 2e meting door de Sociale Index. Rotterdam, 2009. Gemeente Rotterdam. Rotterdammers vooruit! Rotterdamse Krachtwijken. Deel 2 Wijkactieplannen in ontwikkeling, samenvatting. Rotterdam, 2007. Gemeente Rotterdam. Veiligheidsindex 2009. Meting van de veiligheid in Rotterdam. Rotterdam, 2010 GGD Rotterdam-Rijnmond. Gezond in de Stad. Kadernota openbare gezondheidszorg Gemeente Rotterdam 2007- 2010. Rotterdam, 2007. GGD Rotterdam-Rijnmond. Jeugdmonitor Rotterdam. Rapportage gemeente Rotterdam 2008, Rotterdam, 2008. GGD Rotterdam-Rijnmond. Recht op een gezonde start! Contouren van het Aanvalsplan Perinatale Sterfte in Rotterdam. Rotterdam, 2008. Http://www.cbs.nl. Http://www.comwonen.nl. Http://www.cos.rotterdam.nl. Http://www.gezondeinfo.nl. Http://www.kiesbeter.nl. Http://www.nivel.nl. Http://www.nivel.nl/vaam. http://www.obr.rotterdam.nl. Http://rotterdam.socard.nl. Http://www.vanklachtnaarkracht.com. Http://www.Zorgimpuls.nl. Klink A. Zorg organiseren rondom zorgvraag: naar functionele bekostiging. Correspondentie aan de Voorzitter van de Tweede Kamer. Den Haag: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2009. Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie (NPCF). Eerstelijnszorg voorop! Op weg naar een geïntegreerde eerstelijnszorg vanuit patiëntenperspectief. Utrecht: NPCF, 2007. Ontwikkelingsbedrijf Rotterdam. Ruimtelijk economische analyse en strategisch advies zorgeconomie Rotterdam. Rotterdam: Gemeente Rotterdam Ontwikkelingsbedrijf, 2007. Ontwikkelingsbedrijf Rotterdam. Visie Medisch en Zorg Rotterdam. Een gezonde bedrijfstak. Rotterdam: Gemeente Rotterdam Ontwikkelingsbedrijf, 2008. Ploeg M, Rokers P, Haastrecht P van, Tenhaeff C. Gezondheidsbevordering bij Uitkeringsgerechtigden. Woerden: NIGZ, 2005. Stam B, Schouten G, Christiaanse B. Gezondheidsenquête 2008. De gezondheid van volwassenen in deelgemeente IJsselmonde. Wijkrapportage (CBS-buurt). Rotterdam: GGD Rotterdam-Rijnmond, 2009. Stuurgroep Pact op Zuid. PACT OP ZUID, Rotterdam, 2006 Wiegers TA, Devillé W. Herijking stedelijke achterstandgebieden 2008. Utrecht: NIVEL, 2008.

2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33

32

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

BIJLAGE I

Eerstelijns zorgverleners werkgebied

Aantal huisartsen 1 POH ja/nee Nee Ja Adres Zenostraat 125 Aristotellesstraat 6 Postcode 3076 AT 3076 BD Wijk Lombardijen Lombardijen

Huisartsen en POH-medewerkers Praktijk Huisartsenpraktijk Briedjlal Aristo 6 POH praktijk van 6 huisartsenpraktijken IJsselmonde/Feijenoord Huisartsenpraktijk Pleumeekers Huisartsenpraktijk De Lantaarn Huisartsenpraktijk Bijl Gezondheidscentrum Beverwaard Huisartsenpraktijk Bhagwandien-Ng Huisartsenpraktijk van Zellem Huisartsenpraktijk Verbeek-Poot Huisartsenpraktijk IJsselmonde Huisartsenpraktijk Levin Huisartsenpraktijk Rotee Huisartspraktijk Vermeulen Huisartsenpraktijk Nieuwenoord Huisartsenpraktijk van Zwieteren Huisartsenpraktijk Berge-Parigger en Hentzen Huisartsenpraktijk Mathot

2 1 1 8 1 1 1 1 2 1 1 1 1 2 1

Ja (Aristo 6) Ja Ja (Aristo 6) Ja Ja Nee Nee Nee Ja Nee Nee Nee Nee Ja Nee

Schopenhauerweg 72 Moliereweg 45 Dumasstraat 201 Boxbergenstraat 11 Oldenhagen 58 Burg Hazenberglaan 419 Groene tuin 139 Grote Hagen 98 Kerstendijk 155A Kerstendijk 155B Kerstendijk 155C Nieuwenoord 275 Schelmeroord 14 Schelmeroord 54 Tubantenoord 3

3076 DT 3076 GB 3076 HK 3077 JS 3078 BX 3078 HG 3078 KC 3078 RC 3079 EW 3079 EW 3079 EW 3079 LK 3079 LW 3079 LX 3079 ZR

Lombardijen Lombardijen Lombardijen Beverwaard Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde

Gezondheidscentrum Praktijk Gezondheidscentrum Beverwaard

Adres Boxbergenstraat 11

Postcode 3077 JS

Wijk Beverwaard

Prikpost/huisartsenlaboratorium/diagnostisch centrum Instelling Onderzoeken Wijkgebouw Lombardijen Bloed prikken/Inleveren materialen POH Centrum Zorgsaam Bloed prikken/Inleveren materialen Wijkgebouw De Focus Bloed prikken/Inleveren materialen Regiopost Palmentuin Bloed prikken, inleveren materialen, functieonderzoek, diabetesdienst na afspraak Emmauskerk Bloed prikken/Inleveren materialen

Adres Menanderstraat 89 Aristotelesstraat 6 Oude Watering 324 Palmentuin 69

Postcode 3076 AG 3076 BD 3077 RE 3078 KJ

Wijk Lombardijen Lombardijen Beverwaard Groot-IJsselmonde

Reijerdijk 67

3079 NK

Groot-IJsselmonde

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls. 33 33

Fysiotherapeuten Praktijk De Zonnetrap Fysiotherapie Fysiotherapie Lombardijen Dante Fysio Gezondheidscentrum Beverwaard Paramedisch Centrum Rotterdam Grote Hagen Paramedisch Centrum Rotterdam Laurens Antonius IJsselmonde Fysiotherapie De Dijken Verpleeghuis Smeetsland

Aantal therapeuten 2 4 5 9 5 (4 ook op PCR) 11 12 8 1

Adres Molenvliet 226 Dumasstraat 217 Dantestraat 456 Boxbergenstraat 11 Grote Hagen 13 Dwarsdijk 78b Groene Tuin 1 Kerstendijk 155d Pietersdijk 60

Postcode 3076 CM 3076 HK 3076 KV 3077 JS 3078 AB 3078 JD 3078 KA 3079 EW 3079 TD

Wijk Lombardijen Lombardijen Lombardijen Oud-IJsselmonde Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde

Oefentherapeuten Praktijk Diogenesstraat Mensendieckpraktijk Kinderoefentherapiepraktijk Oefentherapiepraktijk Jongsma Praktijk voor Oefentherapie, Verbrugh Cesaroefentherapeute

Aantal therapeuten 1 4 1 1

Adres Diogenesstraat 85 Kraaijeveldstraat 2 Kraaijeveldstraat 3 Hazendijk 185

Postcode 3076 AC 3078 PE 3078 PE 3079 PG

Wijk Lombardijen Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde

Verloskundigen Praktijk Verloskundigepraktijk IJsselmonde Logopedisten Praktijk Logopediepraktijk Lombardijen Logopediepraktijk Beverwaard Logopediepraktijk Laurens Antonius IJsselmonde Tandartsen Praktijk Sadoughi en Peeters VOF Tandartspraktijk W.E.C. Hoorens H.R. Shahali Tandent Kliniek voor Tandheelkunde M. van Gemert J.M.W. Croes D. Van Yperen F.A.R. Ho R.R.M. Eijsink Tandartspraktijk IJsselmonde P.L. van Erven M.G.J. Proost

Aantal verloskundigen 3

Adres Burg. Hazenberglaan 411

Postcode 3078 HG

Wijk Groot-IJsselmonde

Aantal logopedisten 8 5 4

Adres Socratesstraat 333 Neercanneplaats 61 Groene Tuin 1

Postcode 3076 BX 3077 EP 3078 KA

Wijk Lombardijen Beverwaard Groot IJsselmonde

Adres Moliereweg 609 Zenostraat 61 Moliereweg 591 Cor Kieboomplein 265 Vliekplein 13 Oude Watering 41 Oldenhagen 70 Burg Hazenberglaan 245 Mirretuin 10 Dadeltuin 25 Schelmeroord 21 Bandeloodijk 260

Postcode 3076 GD 3076 AS 3076 GD 3077 MK 3077 PR 3077 XN 3078 BX 3078 HE 3078 KH 3078 KZ 3079 LV 3079 PC

Wijk Lombardijen Lombardijen Lombardijen Oud-IJsselmonde Beverwaard Beverwaard Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde

34

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

Apotheken Apotheek Rijken Apotheek Dante Apotheek Apotheek Gezondheidscentrum Beverwaard IJsselmonde Apotheek Copec Apotheek Reyeroord Apotheek

Adres Spinozaweg 285x Dantestraat 454 Boxbergenstraat 11 Prinsenplein 5c Kerstendijk 153 Kouwenoord 89

Postcode 3076 EP 3076 KV 3077 JS 3078 GW 3079 EW 3079 LG

Wijk Lombardijen Lombardijen Beverwaard Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde

Maatschappelijk werk Instelling Ontwikkelingsmaatschappij IJsselmonde Maatschappelijk werk ijsselmonde

Adres Kinderdijkstraat 71 Mirretuin 9

Postcode 3076 JH 3078 KH

Wijk Lombardijen Groot-IJsselmonde

Eerstelijns psychologische zorg Instelling Psychologenpraktijk IJsselmonde Fortagroep Rotterdam IJsselmonde

Aantal psychologen 1 3

Adres Grote Hagen 98 Schelmeroord 54

Postcode 3078 RC 3079 LX

Wijk Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde

Diëtetiek Instelling Laurens Antonius IJsselmonde Diëtistenpraktijk Verhoeven

Aantal diëtisten 1 1

Adres Groene Tuin 1 Kerstendijk 155

Postcode 3078 KA 3079 EW

Wijk Groot-IJsselmonde Groot-IJsselmonde

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls. 35 35

BIJLAGE II Tweedelijns en AWBZ zorg werkgebied

Ziekenhuizen Instelling Erasmus MC - Daniel den Hoed Maasstad Ziekenhuis, locatie Zuider Kempenhaeghe, polikliniek Rotterdam Adres Groene Hilledijk 301 Groene Hilledijk 315 Olympiaweg 350 Postcode 3075 EA 3075 EA 3078 HT Opmerkingen Academisch ziekenhuis Algemeen ziekenhuis Diagnose en behandeling mensen met (mogelijk) een complexe vorm van epilepsie en/of ernstige slaap- en waakstoornissen Algemeen ziekenhuis Algemeen ziekennhuis

Maasstad ziekenhuis, locatie Clara Ikazia ziekenhuis

Olympiaweg 350 Montessoriweg 1

3078 HT 3083 AN

Revalidatiecentrum Instelling Laurens Antonius IJsselmonde Rijndam revalidatiecentrum, Roerdomplaan

Adres Groene tuin 1 Roerdomplaan 20

Postcode 3078 KA 3084 NM

Opmerkingen Centrum voor revalidatie en kortdurende zorg Poliklinische revalidatie kinderen

Instellingen voor verstandelijk gehandicapten Instelling Adres Gorgiashof (ASVZ) Gorgiashof 4, 10

Postcode 3076 BC

Logeerhuis Lombardijen (ASVZ)

Gorgiashof 111

3076 BC

Oase (ASVZ)

Platostraat 3

3076 BL

Hippiashof (ASVZ)

Hippiashof 4, 9-1, 9-2, 10

3076 BM

De Patio (Steinmetz | de Compaan)

Bierens de Haanweg 151

3076 DB

Woongroep Molière (Steinmetz | de Compaan) Woongroep Pascal (Steinmetz | de Compaan) Visio in Rotterdam ­ 1 en 2 (Koninklijke Visio, Landelijke Stichting Slechtzienden en Blinden)

Molièreweg 366

3076 GP

Pascalweg 37

3076 JK

Oldenhagen 61-65

3078 BX

Opmerkingen Vorm van structureel wonen Diverse doelgroepen in de leeftijd tussen 6 en 18 jaar Kort verblijf opvang Diverse doelgroepen in de leeftijd tussen 3 en 20 jaar Vorm van structureel wonen Diverse doelgroepen in de leeftijd tussen 8 en 19 jaar Vorm van structureel wonen Diverse doelgroepen in de leeftijd tussen 0 en 18 jaar Vorm van structureel wonen Diverse doelgroepen in de leeftijd tussen 18 en 80 jaar Vorm van structureel wonen Diverse doelgroepen in de leeftijd tussen 10 en 21 jaar Vorm van structureel wonen Diverse doelgroepen in de leeftijd tussen 10 en 25 jaar Vorm van structureel wonen Diverse doelgroepen in de leeftijd tussen 0 en 65 jaar

36

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

Verzorging- en verpleeghuizen Instelling Aesopus (Laurens) De Koningshof (Zorggroep RIjnmond) Twee Bruggen (De Stromen) Jan Meertensflat (Humanitas) De Wetering (Humanitas) De IJsselburgh (Humanitas) Cadenza (Laurens)

Adres Aesopusplaats 2 Spinozaweg 451 Pascalweg 41 Van Langendonckstraat 51 Loevesteinsingel 55 Schinnenbaan 130 Oosterhagen 239

Postcode 3076 BA 3076 EW 3076 JK 3076 SH 3077 HM 3077 JJ 3078 CL

Antonius IJsselmonde (Laurens) Ravenswaard (Sonneburgh) Meerweide (De Stromen) Dijkveld (Laurens) Seniorencomplex de Schuilburgh (De Stromen) Smeetsland (De Stromen)

Groene tuin 1 Ravenswaard 5 Grote Hagen 98 Huniadijk 251 Schuilingsoord 192

3078 KA 3078 PG 3078 RC 3079 EG 3079 NG

Pietersdijk 60

3079 TD

Opmerkingen Verpleeghuis Verzorgingshuis/ woonzorgcombinatie Verpleeghuis Verzorgingshuis/ woonzorgcombinatie Verzorgingshuis/ woonzorgcombinatie Verzorgingshuis/ woonzorgcombinatie Palliatieve zorg. Voor mensen met een levensbedreigende en/of ongeneeslijke ziekte en hun naasten Verpleeghuis Verzorgingshuis/ woonzorgcombinatie Verpleeghuis/ verzorgingshuis/ woonzorgcombinatie Verzorgingshuis/ woonzorgcombinatie Kleinschalige woonvormen voor cliënten met het syndroom van Korsakov Verpleeghuis

Thuiszorginstellingen Instelling Thuiszorg Rotterdam Easypool Zorg aan Huis Stichting Humanitas Thuiszorg en Maatschappelijke Dienstverlening De Stromen/Zorg Thuis Avicen Careyn Rotterdam Laurens Zorg Aan Huis Stichting KVV Rotterdam Thuiszorgcentrum Groene Tuin Stichting Agathos Thuiszorg Rotterdam

Adres Coolsingel 75 Sint Luciastraat 42 Pieter de Hooghweg 110 Sigrid Unsetweg 222 Hoge Boezem 1112 Taborstraat 10b Strevelsweg 350 Groene tuin 1 Groene Tuin 289 Ravenswaard 5

Postcode 3012 AD 3012 ET 3024 BH 3069 BV 3061 CM 3061 EW 3073 DR 3078 KA 3078 KG 3078PG

Opmerkingen

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls. 37 37

BIJLAGE III Publieke zorg werkgebied

Algemeen Maatschappelijk Werk/Maatschappelijke dienstverlening Instelling Adres Algemeen Maatschappelijk Werk Horatiusstraat 50 IJsselmonde Boxbergenstraat 11 Mirretuin 9 Postcode 3076 XB 3077 JS 3078 KH Opmerkingen

Openbare Geestelijke Gezondheidszorg Instelling Pameijer

Adres Crooswijksesingel 66

Postcode 3034 CJ

Opmerkingen Ondersteuning van mensen met een verstandelijke beperking of psychiatrische problematiek op alle levensterreinen: wonen, werken, vrije tijd en sociale contacten

Centra Indicatiestelling Zorg, Districtskantoor Rotterdam ASVZ Zuid West, lokatie Lombardijen Lokaal Team Huiselijk Geweld Lombardijen Lokaal Team Huiselijk Geweld IJsselmonde Lokaal Zorgnetwerk IJsselmonde Bavo Europoort, Regionale Ketenzorg

Marten Meesweg 115 Gorgiashof 111 Boxbergenstraat 11 Kreileroord 222 Kreileroord 222 Twentestraat 96

3068 AV 3076 BD 3077 JS 3079 NB 3079 NB 3083 BD Ondersteuning van mensen met een verstandelijke beperking Huiselijke geweld/ kindermishandeling Huiselijke geweld/ kindermishandeling Instelling voor volwassenen met psychische klachten (mildernstig, verslaving); informatie over geestelijke gezondheid, beschermd of begeleid wonen, dagbestedingsactiviteiten en opnames Voorlichting, training, advies en onderzoek (onderdeel van Parnassia Bavo Groep) GGZ in eerste lijn en Psychiatrische Thuiszorg Hulpverlening en advies aan personen met psychische en psychiatrische problemen

Context, Centrum voor GGZ Preventie

Twentestraat 96

3083 BD

Parnassia Bavo Groep RIAGG Rijnmond

Carnissesingel 51 Carnissesingel 51

3083 JA 3083 JA

Kind- en Jeugdzorg Instelling Bureau Jeugdzorg Stadsregio Rotterdam Adres Van Vollenhovenstraat 5 Postcode 3016 BE Opmerkingen Vrijwillig hulpaanbod, gezins- en individuele gesprekken, hulp aan kinderen van verslaafde ouders, crisisinterventie, voorpostmedewerkers, Advies- en Meldpunt Kindermishandeling

Centrum voor Jeugd en Gezin IJsselmonde

Groene Tuin 265

3078 KG

38

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

BIJLAGE IV Vraag Aanbod Analyse Monitor

Verwachte zorgvraag per jaar in deelgemeente IJsselmonde, gemeente Rotterdam en Nederland (VAAM) Huisarts

OudIJsselmonde GrootIJsselmonde Beverwaard Lombardijen IJsselmonde Rotterdam Nederland

Aantal contacten per inwoner per jaar Consulteenheden huisarts Consulteenheden POH 3,4 0,2 4,1 0,4 3,3 0,1 3,9 0,4 3,7 0,3 3,2 0,3 4,1 0,3

Infectieziekten Chronische ziekten Bewegingsapparaat Acute letsels Overige aandoeningen Overige klachten Psychische/sociale problemen Vruchtbaarheid, geboorte Screening/preventie

505 544 443 99 326 693 195 90 74

467 747 433 93 326 742 195 84 101

Eerstelijnszorg per ziektecluster: Aantal contacten per 1000 inwoners 596 472 457 583 698 647 478 95 333 875 205 130 61 423 83 316 765 195 94 96 417 84 301 732 184 95 84

442 514 371 73 268 703 167 102 67

520 674 476 117 348 690 207 75 87

Vervolgcontacten Astma en COPD Diabetes Hypertensie

32,4% 2,1% 2,4% 6,7%

30,9% 3,1% 4,5% 10,6%

Zorg chronische aandoeningen Percentage inwoners met huisartscontacten 35,5% 32,7% 30,6% 2,2% 3,0% 2,8% 2,7% 6,4% 4,4% 10,2% 4,0% 9,7%

30,3% 2,7% 3,5% 8,6%

30,8% 2,3% 2,7% 7,4%

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

39

OudIJsselmonde

GrootIJsselmonde

Beverwaard

Lombardijen

IJsselmonde

Rotterdam

Nederland

Totaal Maagmiddelen Cholesterolverlagers Antibiotica Kalmeringsmiddelen Antidepressiva Astma-/COPD-middelen Insulines Paramedici

4749 219 167 253 242 155 221 23

6817 278 235 274 403 155 290 33

Farmaceutische zorg Aantal voorschriften per 1000 inwoners 4415 6093 5976 226 114 246 195 95 221 18 264 198 243 349 127 263 30 252 199 251 330 133 260 26

4829 212 147 214 233 95 215 19

6045 249 228 305 363 203 277 32

OudIJsselmonde

GrootIJsselmonde

Beverwaard

Lombardijen

IJsselmonde

Rotterdam

Nederland

Totaal contact met de fysiotherapeut Totaal contact met de oefentherapeut

20,0% 1,2%

21,0% 1,2%

Therapeuten Percentage inwoners met contacten 18,5% 20,7% 20,5% 1,3% 1,2% 1,2% Diëtisten

19,8% 1,2%

20,0% 1,2%

Aantal patiënten dieetadvisering per 1000 inwoners Uren dieetadvisering per patiënt

12,6 2,8

12,5 2,8

12,0 2,8

12,5 2,8 Verloskundige zorg Aantal per 1000 inwoners 11 4

12,5 2,8

12,2 2,8

12,5 2,8

Aantal geboortes Aantal thuisbevallingen

9 3

9 3

14 5

11 4

12 4

11 4

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

GGZ of maatschappelijk werk

OudIJsselmonde GrootIJsselmonde Beverwaard Lombardijen IJsselmonde Rotterdam Nederland

Psychisch onwelbevinden Psychiatrische stoornis Stemmingsstoornis Angststoornis Alcoholafhankelijkheid Algemeen maatschappelijk werk Eerstelijns psycholoog Sociaal psychiatrisch verpleegkundige Huishoudelijke hulp en verzorging/verpleging

33,7% 21,3% 6,9% 11,4% 5,3% 17 5 2

OudIJsselmonde

39,3% 24,5% 8,6% 12,0% 5,8% 15 4 2

GrootIJsselmonde

Therapeuten Percentage inwoners met contacten 38,7% 41,4% 39,8% 22,3% 24,9% 24,3% 7,1% 11,8% 5,6% 8,7% 12,0% 6,1% 8,5% 11,8% 5,8%

40,7% 24,4% 8,3% 11,6% 6,2% 16 5 2

Rotterdam

32,5% 21,9% 7,2% 11,8% 5,4% 16 4 2

Nederland

Aantal cliënten per 1000 inwoners per jaar 16 16 16 5 4 4 2

Beverwaard

2

Lombardijen

2

IJsselmonde

Huishoudelijke hulp Verzorging/verpleging

6,8 2,0

13,2 4,5

6,3 2,6

Aantal uren per inwoner per jaar 12,0 10,9 4,3 3,8

8,9 3,3

8,9 2,6

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

41

BIJLAGE V Verslag wijkbijeenkomst IJsselmonde 25 mei 2010

Aanwezigen Naam J.P. Eusman K. Snoek A. van de Engel M. Mallée R. van Drimmelen-Visser M. van der Ent L. Platteschorre M. Pieters M. Reckman C. van de Weg R. van Hengel R. Tijdgat P. Pruyssers H. Luijendijk R. Sio D. Kin L. Maas-Arts H. Verhoeven T. van de Ven W. van Rhee M. Veldhoen M. van Nienes R. van de Berg J. Vaendrager K. Slooters A. Verbrugh F. Baar D. Paauwe S. van Bergen M. Kok Praktijknaam GC Beverwaard Huisartsenpraktijk Levin/Vermeulen DanteFysio DanteFysio Dumasstraat 217 Fysiotherapie Antonius IJsselmonde Fysiotherapie Antonius IJsselmonde Fysiotherapie De Dijken Fysiotherapie De Dijken Fysiotherapie De Dijken GC Beverwaard GC Beverwaard Paramedisch Centrum Dwarsdijk Verpleeghuis Meerwijde Laurens Antonius IJsselmonde Kinderoefentherapie D.M. Kin Praktijk voor Kinderoefentherapie Diëtistenpraktijk Verhoeven & Bac Laurens Antonius IJsselmonde Logopediepraktijk Lombardijen Logopediepraktijk Beverwaard Verloskundige Maatschap IJsselmonde Verloskundige Maatschap IJsselmonde Verloskundige Maatschap IJsselmonde Verloskundige Maatschap IJsselmonde Psychologenpraktijk IJsselmonde Laurens Antonius/Laurens Cadenza Laurens Centrum Jeugd & Gezin Centrum Jeugd & Gezin Discipline Huisarts POH Somatiek Fysiotherapeut Fysiotherapeut Fysiotherapeut Fysiotherapeut Fysiotherapeut Fysiotherapeut Fysiotherapeut Fysiotherapeut Fysiotherapeut Fysiotherapeut Fysiotherapeut Fysiotherapeut Fysiotherapeut Oefentherapeut Oefentherapeut Diëtist Logopedist Logopedist Logopedist Verloskundige Verloskundige Verloskundige Verloskundige Psycholoog Spec. ouderengeneeskunde Projectmanager WG regisseur Manager

1. Opzet bijeenkomst Doel van deze bijeenkomst is om kennis te maken met zorgverleners uit de wijk. Daarnaast om kennis te nemen van de cijfers en geschetste ontwikkelingen in deelgemeente IJsselmonde op het gebied van gezondheid en eerstelijnszorg. Vervolgens wordt gezamenlijk nagedacht over de toekomt, mogelijke problemen en uitdagingen.

2. Kennismaking De aanwezigen stellen zich kort aan elkaar voor.

3. Presentatie deelgemeentescan IJsselmonde Algemeen De cijfers worden herkend.

42

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

Met betrekking tot gezondheid en leefstijl De cijfers worden herkend. Opgemerkt wordt dat er vergeleken wordt met het Rotterdams gemiddelde. Zijn cijfers van het landelijk gemiddelde ook beschikbaar? Met betrekking tot zorgaanbod Huisartsenzorg: In Rotterdam werken in 50% van de huisartsenpraktijken spv-ers. Verloskundige zorg: Er wordt gewerkt met 3 vaste medewerkers en waarnemers. Ontwikkelingen: Aangevuld moet worden ontwikkeling ELC Sportdorp.

4. Wijkspecifieke ontwikkelingen en actiepunten Herkenning van de gegevens De gegevens worden herkend met uitzondering van de opmerkingen die aanvullend gemaakt zijn. Deze opmerkingen zullen verwerkt worden in het eindrapport van de deelgemeentescan. Het gaat vooral om de trends en hoe je daar op kunt inspelen. Wijkspecifieke ontwikkelingen Er wordt gevraagd of bekend is bij Zorgimpuls hoeveel huisartsen een DBC hebben afgesloten. Deze informatie is niet bekend. Zorgimpuls heeft wel onderzoek gedaan naar zorggroep ontwikkeling; welke zorggroepen zijn er en welke zorg leveren ze. Er wordt aandacht gevraagd voor de samenwerking tussen eerste lijn en thuiszorg. Door de veelheid aan thuiszorgorganisaties wordt samenwerking bemoeilijkt. Terugkoppeling uit groepjes Cijfers worden herkend. Wordt er rekening gehouden met de verschillende wijken binnen de deelgemeente? Meertaligheid: kinderen in allochtone gezinnen beheersen zowel moedertaal als Nederlandse taal onvoldoende. Daar is aandacht voor nodig. Ketensamenwerking mogelijk? Kerkelijke voorzieningen zijn niet meegenomen in de scan, wel relevant als vangnet. Aandacht voor de rol van de huisarts in verzorgingshuizen. Er is een tekort aan huisartsen, rol van de specialist ouderengeneeskunde groter maken? Visievorming en onderzoek hiernaar doen wordt aanbevolen. Scan maakt inzichtelijk wie wat doet, maar de specialismen van zorgverleners zijn daarin nog niet opgenomen. Daar is wel behoefte aan. Zorgverleners willen zorg leveren, maar wat willen cliënten? Er is geen animo voor inloopbijeenkomsten. Hoe bereik je cliënten? Het aantal inwoners van Antilliaanse afkomst is groot, daar is een specifiek aanbod voor nodig. Toename van psychische problematiek. Sociale kaart, elkaar kennen en gebruik maken van elkaars kwaliteiten zijn belangrijker dan nieuwe ontwikkelingen. Men wil graag samenwerken, maar er is te weinig tijd en er zijn te weinig financiële middelen om dat te realiseren. Vanuit Zorgimpuls wordt gewezen op de mogelijkheden van een MDO. Er moet een preventief aanbod komen voor ouders met kinderen. Nu veel inzet op jeugd en ouderen, maar voorbeeldgedrag van ouders wordt te weinig benut. Onvoldoende afstemming tussen partijen. Zorgverleners weten elkaar niet te vinden; het is belangrijk 1 centraal punt te hebben. Zorgimpuls wijst op de mogelijkheden van de website gezondeinfo.nl. Kleine praktijken vs. grote instellingen. Kleine partijen hebben minder marktmacht en komen minder makkelijk aan tafel bij nieuwe ontwikkelingen. Ketenzorg: het blijft nog teveel bij eilandjes.

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls. 43 43

BIJLAGE VI Methode

Doel Het doel van de deelgemeentescan is om een toekomstbestendige eerstelijnszorg te realiseren in deelgemeente IJsselmonde. Daarbij gaat het om zorg voor de inwoners afgestemd op de behoefte en in samenhang met andere sectoren als wonen, welzijn, werk, onderwijs en veiligheid. Analyse Om inzicht te krijgen in de huidige situatie en de toekomstige ontwikkelingen in de wijken zijn gegevens op het gebied van de demografische ontwikkeling, achterstandsgebieden, de gezondheidssituatie, sociaaleconomische situatie, ontwikkeling in de wijk, veiligheid en het huidige en verwachte aanbod van eerstelijns zorgverleners geanalyseerd. Voor de analyse van de huidige situatie en de toekomstige ontwikkelingen is gebruik gemaakt van bestaande rapporten, zoals de Gezondheidsenquête, Jeugdmonitor, Veiligheidsindex, Sociale Index en beleidsstukken van deelgemeenteraden. In bijlage 7 is een beschrijving van de diverse bronnen toegevoegd. Op grond van de analyse van de huidige situatie en toekomstige ontwikkelingen zijn specifieke aandachtsgebieden naar voren gekomen die van belang zijn voor het realiseren van een toekomstbestendige eerstelijnszorg. Deelgemeente versus werkgebied De werkgebieden van zorgverleners zijn niet strikt gebonden aan de deelgemeentegrenzen. Inwoners van een deelgemeente zullen niet alleen naar zorgverleners gaan die binnen hun deelgemeente zijn gevestigd, omdat een andere zorgverlener bijvoorbeeld dichterbij is gevestigd in een aangrenzende deelgemeente of door persoonlijke voorkeur voor een bepaalde zorgverlener. Ook is het mogelijk dat bepaalde zorg niet binnen de deelgemeente is gevestigd. Het is van belang dat bij de beoordeling van de capaciteit van de zorgverlening in deelgemeente IJsselmonde ook wordt gekeken naar de zorgverleners in de aangrenzende deelgemeenten. Zorgcapaciteit De werkelijke capaciteit van de eerstelijns zorg wordt niet alleen bepaald door het aantal locaties en zorgverleners, ook de beschikbaarheid of het aantal fulltime-equivalent (fte) per discipline is van belang. Daarom is het aantal eerstelijns zorgverleners binnen een bepaalde beroepsgroep verrekend met het gemiddeld aantal fte dat landelijk binnen deze beroepsgroep wordt gewerkt om een beter inzicht te krijgen in het werkelijke zorgaanbod in IJsselmonde. Voor de disciplines huisartsgeneeskundige zorg, verloskundige zorg en tandheelkundige zorg is uitgegaan van een gemiddelde van 0,8 fte; voor fysiotherapie/oefentherapie en eerstelijns psychologische zorg is uitgegaan van een gemiddelde van 0,7 fte; voor praktijkondersteuning huisartsen, logopedie en diëtetiek is een gemiddelde van 0,6 fte gehanteerd [Nivel]. Bij het zorgaanbod van de farmaceutische zorg gaat het om het aantal apotheken in deelgemeente IJsselmonde. Het benodigde eerstelijns zorgaanbod is bepaald op basis van het aantal inwoners in IJsselmonde in 2009. Het komt voor dat een zorgverlener in meerdere praktijken werkzaam is. De zorgverlener is dan maar eenmaal mee gerekend voor het bepalen van het zorgaanbod in de deelgemeente. Werkwijze Naast het gebruik van bestaande bronnen (zie bijlage 7) is de deelgemeentescan in nauw contact met de eerstelijns zorgverleners en sleutelfiguren in de deelgemeente tot stand gekomen. Tijdens de georganiseerde deelgemeentebijeenkomsten hebben zorgverleners feedback gegeven op de gepresenteerde cijfers en hun visie op de toekomstbestendige eerstelijnszorg voor de wijk/deelgemeente gegeven. In bijlage 5 is het verslag met een overzicht te zien met de aanwezige zorgverleners bij de wijkbijeenkomst van IJsselmonde. Uit deze deelgemeentebijeenkomsten is een meeleescommissie ontstaan die de scan op detailniveau heeft bekeken. Naast zorgverleners zijn ook de sleutelfiguren binnen de deelgemeente, het OBR en de GGD Rotterdam-Rijnmond geconsulteerd.

44

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

BIJLAGE VII Beschrijving bronnen

Achterstandsgebieden: Elke vier jaar identificeert Nivel achterstandsgebieden om tot een rechtvaardige verdeling te komen van extra middelen ter ondersteuning van de huisartsenzorg. Voor het bepalen van de achterstandswijken wordt een achterstandindex berekend op basis van het percentage uitkeringsgerechtigden, gemiddelde inkomen per ontvanger, omgevingsadressendichtheid en het percentage allochtonen [Wiegers TA, Devillé W. Herijking stedelijke achterstandgebieden 2008. Utrecht: NIVEL, 2008]. Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS): Het Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) is het onderzoeksbureau van de gemeente Rotterdam. Via de online applicaties "Buurt Informatie Rotterdam digitaal" en "RotterdamDATA" van het COS is het mogelijk om demografische gegevens over Rotterdam, de deelgemeenten en wijken op te zoeken en zelf statistische informatie over Rotterdam samen te stellen [http://www.cos.rotterdam.nl]. Gezondeinfo.nl: Gezondeinfo.nl is een website van de Stichting Zorgimpuls ROS Rotterdam e.o. Op deze website zijn organisaties en zorgverleners op het gebied van gezondheid, zorg en welzijn in Rotterdam en omstreken in kaart gebracht [http://www.gezondeinfo.nl]. Gezondheidsenquête Rotterdam: In 2008 is een gezondheidsenquête gehouden onder de inwoners in de leeftijdsgroep 16 jaar en ouder van alle tien gemeenten die deel uitmaken van het werkgebied van de GGD Rotterdam-Rijnmond. De enquête geeft inzicht in de algemene en psychische gezondheid, leefstijl, eenzaamheidsgevoel, zorggebruik en de leefomgeving. In het kader van IWAP (Integrale Wijkactieplannen) worden de data per wijk (CBS-buurt) weergegeven en worden vergeleken met de gehele deelgemeente waartoe ze behoren [Stam B, Schouten G, Christiaanse B. Gezondheidsenquête 2008. De gezondheid van volwassenen in deelgemeente IJsselmonde. Wijkrapportage (CBS-buurt). Rotterdam: GGD Rotterdam-Rijnmond, 2009]. Jeugdmonitor Rotterdam: De Jeugdmonitor Rotterdam is een wetenschappelijk instrument waarmee de GGD Rotterdam-Rijnmond de wettelijke taak uitvoert van het signaleren en monitoren van de (psychische) gezondheid van kinderen en jongeren van 0-19 jaar in Rotterdam en de regiogemeenten. Aan de hand van vragenlijsten wordt op vijf verschillende leeftijdsmomenten gemeten hoe het met de jeugd in Rotterdam gaat, namelijk bij peuters op dertig maanden, bij kleuters in groep 2 en vervolgens in groep 7 van de basisschool en in de brugklas en derde klas van het voortgezet onderwijs. De zo verkregen informatie geeft inzicht in de ontwikkeling van de gezondheid van kinderen en de factoren die daarop van invloed zijn. De Jeugdmonitor Rotterdam richt zich met name op emotionele en gedragsproblemen [GGD Rotterdam-Rijnmond. Jeugdmonitor Rotterdam. Rapportage gemeente Rotterdam 2008, Rotterdam, 2008]. KiesBeter.nl: KiesBeter.nl is een openbare zorgportaal gemaakt door het centrum voor Volksgezondheid Toekomst Verkenningen van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Deze portaal is bedoeld voor alle volwassen inwoners van Nederland die vragen hebben op het gebied van zorg, zorgverzekeringen en gezondheid. Op deze website is het mogelijk om informatie op te zoeken over zorgverleners en zorginstellingen in een bepaalde regio [http://www.kiesbeter.nl]. Nivel: Nivel is het Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg. Er vindt toegepast beleidsonderzoek plaats voor beleidsmakers in de gezondheidszorg en is tevens een kenniscentrum. Er is samenhangende wetenschappelijke kennis aanwezig over de structuur en het functioneren van de gezondheidszorg in Nederland en in Europa. Nivel beschikt onder andere over gegevens van het Landelijk Informatie Netwerk Huisartsenzorg (LINH), een netwerk van 89 geautomatiseerde huisartspraktijken en de Landelijke Informatievoorziening Paramedische Zorg (LiPZ), een landelijk representatief geautomatiseerd registratienetwerk van extramuraal werkzame reguliere fysiotherapeuten, oefentherapeuten Cesar/Mensendieck en diëtisten waarin continu zorggerelateerde gegevens worden verzameld [http://www.nivel.nl].

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls. 45 45

Rotterdamse Sociale Kaart: De Rotterdamse Sociale Kaart bevat informatie over organisaties en instellingen op het gebied van wonen, zorg of welzijn. De Sociale Kaart wordt opgesteld door de GGD Rotterdam-Rijnmond in samenwerking met de Rotterdamse deelgemeenten, de VraagWijzers in Rotterdam, de bibliotheek, het Regionaal PatiëntenConsumentenPlatform Rijnmond en Zorgimpuls [http://rotterdam.socard.nl]. Sociale index: De Sociale Index is een score gebaseerd op vier aspecten: 1. persoonlijke capaciteiten, zoals voldoende taalbeheersing, een goede gezondheid en voldoende inkomen; 2. leefomgeving, zoals ontbreken van discriminatie, passende huisvesting, aanwezigheid adequate voorzieningen en het ontbreken van vervuiling en overlast; 3. participatie, zoals voldoende sociale contacten, deelname aan sociale en culturele activiteiten en sociaal maatschappelijke inzet; 4. sociale binding met de buurt, waarbij het van belang is of inwoners zich thuis voelen in hun buurt (ervaren binding) en of ze lang wonen in de buurt (mutaties). De Sociale Index moet een beeld geven hoe het op sociaal gebied gesteld is met een wijk en verdeelt wijken en deelgemeenten in vijf categorieën [Gemeente Rotterdam. Rotterdam sociaal gemeten. 2e meting door de Sociale Index. Rotterdam, 2009]: Sociaal zeer zwak (Sociale Index <3,9) Probleem (Sociale Index 3,9-5,0) Kwetsbaar (Sociale Index 5,0-6,0) Sociaal voldoende (Sociale Index 6,0-7,1) Sociaal sterk (Sociale Index 7,1) Veiligheidsindex: De gemeente Rotterdam meet jaarlijks de veiligheidssituatie in de stad met behulp van de Veiligheidsindex. Op deze manier kan de ontwikkeling van de sociale veiligheid op wijk, deelgemeentelijk en stedelijk niveau gevolgd worden. De score voor de Veiligheidsindex varieert van 1 tot 10 en is samengesteld uit objectieve en subjectieve indicatoren van politie, gemeentelijke diensten en de mening van Rotterdammers over de veiligheid in hun wijk. Het gaat dan om de elementen diefstal, drugsoverlast, geweld, inbraken, vandalisme, overlast, schoon en heel, en verkeer. De Veiligheidsindex wordt ingedeeld in vijf categorieën [Gemeente Rotterdam. Veiligheidsindex 2009. Meting van de veiligheid in Rotterdam. Rotterdam, 2010]: Onveilige wijk (Veiligheidsindex <3,9) Probleemwijk (Veiligheidsindex 3,9-5,0) Bedreigde wijk (Veiligheidsindex 5,0-6,0) Aandachtswijk (Veiligheidsindex 6,0-7,1) (Redelijk) veilige wijk (Veiligheidsindex 7,1) Vraag Aanbod Analyse Monitor (VAAM): De Vraag Aanbod Analyse Monitor (VAAM) verschaft inzicht in de huidige vraag naar eerstelijns gezondheidszorg in een gemeente, wijk of buurt. De data zijn gebaseerd op gegevens uit landelijke databases van steekproeven uit de bevolking of voorzieningen (huisartsen- en fysiotherapiepraktijken). De verwachte vraag is vervolgens geschat door deze gegevens te extrapoleren naar de wijk of buurt op grond van de bevolkingssamenstelling en de mate van stedelijkheid van het gebied. Uitkomsten van VAAM zijn: 1. de zorgvraag voor specifieke aandoeningen als chronische ziektes en psychosociale problemen; 2. de zorgvraag van specifieke voorzieningen als huisartsenzorg en praktijkondersteuning, farmaceutische zorg, fysiotherapie en oefentherapie, psychosociale zorg, diëtetiek, verloskundige zorg en verpleging en verzorging; 3. demografische achtergrondstatistieken. De nauwkeurigheid van de VAAM gegevens wordt weergegeven met behulp van betrouwbaarheidsintervallen: hoe smaller het betrouwbaarheidsinterval, hoe nauwkeuriger de gegevens. Deelgemeenten of wijken met minder dan 1.000 inwoners worden in de VAAM buiten beschouwing gelaten, omdat de schattingen voor kleinere gebieden te onnauwkeurig worden. De VAAM is ontwikkeld door het Nivel op initiatief van de Nederlandse Patiënten en Consumenten Federatie [http://www.nivel.nl/vaam]. Wijkactieplannen: Het collegeprogramma van Rotterdam telt vier pijlers, namelijk sociaal, veilig, wonen en economie. Deze pijlers zijn leidend voor de inzet van het college bij de aanpak van de krachtwijken.

46

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls.

Een gezamenlijke aanpak van gemeente, corporaties, rijk en andere maatschappelijke organisaties moet concrete resultaten opleveren op de vijf themas van het actieplan Krachtwijken. De vijf themas van de wijkactieplannen zijn: wonen, werken, leren en opgroeien, integratie en veiligheid [Gemeente Rotterdam. Rotterdammers vooruit! Rotterdamse Krachtwijken. Deel 2 Wijkactieplannen in ontwikkeling, samenvatting. Rotterdam, 2007].

Deelgemeentescan IJsselmonde Rotterdam / Zorgimpuls. 47 47

Information

Rapportage fase1

49 pages

Report File (DMCA)

Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:

Report this file as copyright or inappropriate

57613


You might also be interested in

BETA
Rapportage fase1